Кіріспе

Глазго ауданы, Шотландия
Глазгодағы аудан

Гован (GUVən; Cumbric: Gwovan; Scots: Gouan; Scottish Gaelic: Baile a' Ghobhainn) – аудан, приход және бұрынғы бург, қазір Шотландияның оңтүстік-батысындағы Глазго қаласының бір бөлігі. Ол Глазго қаласының орталығынан батысқа қарай, Клайд өзенінің оңтүстік жағалауында, Келвин өзенінің сағасының қарсы жағында және Партик ауданына қарама-қарсы орналасқан. Тарихи тұрғыдан, ол Ланарк графтығының құрамына кірген. Ерте орта ғасырларда қазіргі Гован ескі зиратының орны Бриттік Альт Клут патшалығы (Думбартон Рок) және оның ізбасары Стратклайд патшалығы үшін христиандық орталық ретінде пайда болды. Бұл соңғы патшалық 870 жылы Дублин викингтерінің Альт Клутты қоршауы мен басып алуынан кейін құрылды және қазіргі Гован тастары деп белгілі құмтас мүсіндерін жасады. Гован бұл аймақты Партикпен байланыстырған бродының және кейіннен паромның орны болды. Он сегізінші және он тоғызыншы ғасырларда тоқыма фабрикалары мен көмір өндіру маңызды рөл атқарды, ал он тоғызыншы ғасырдың басында кеме жасау Гованның басты өнеркәсібіне айналды. 1864 жылы Гован бург мәртебесін алды және Шотландиядағы бесінші ірі бург болды. 1912 жылы Глазго қаласына қосылды.

Ерте тарих

Гован-Олд қаласының археологиялық зерттеулері ежелгі христиан шіркеуінің бар екенін көрсетті. Екі христиан жерлеуі радиокөміртекпен даулану нәтижесінде 5 немесе 6 ғасырларға жатады, бұл Гованды аймақтағы ең ерте христиандық орын етеді. Гован сол кезде Думбартон жартасынан басқарылған патшалықтың бөлігі болған деп саналады, ол Альт Клут, Клайдтағы жартас деп аталды. Викингтер дәуірінде, 870 жылы Думбартон жартасын тонағаннан кейін, Гован Стратклайд патшалығының маңызды орталықтарының бірі болған деп есептеледі. 1855 жылы шіркеу ауласында қазба жұмыстары кезінде әсем өрнектелген құмтас саркофаг табылды. Қазір ол шіркеу ішінде, Гован тастары мұражай жинағының бөлігі ретінде сақталады. Ол 876/7 жылдары викингтер өлтірген пиктік патша Константиннің денесін немесе қабірлік заттарын сақтау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Өрнектелген стилі 9 немесе 10 ғасырдың соңында жасалғанын көрсетеді. Гованның ең ерте жазбадағы аты Дурхемдік Симеонге жатқызылған *Historia regum Anglorum* еңбегінде кездеседі. Бұл 12 ғасырлық латын тіліндегі дереккөз, бірақ оның негізінде әлдеқайда ертерек материалдар бар деп саналады; ол Думбартон жартасына жақын жердегі Оуания деп аталатын жерді тіркеген. Осыған сүйене отырып, Гованның кумбрик тіліндегі аты *(G)уован деп қайта құрастырылды. Гован шотланд гаэлінде Baile a' Ghobhainn (теміршінің қаласы) деген мағынаны білдіреді. Епископ Лесли 1578 жылғы *Scotia Descriptio* еңбегінде оның аты сырасының (Құдай жеңіске жетеді) сапасынан алғанын айтады, ал Чалмерс *Caledonia* еңбегінде оның шотланд гаэліндегі Gamhan (қазан) сөзінен шыққанын көрсетеді. Гован туралы ең алғашқы мәліметтер христиан шіркеуімен байланысты. 1136 жылы Глазго соборы ресми түрде қасиеттендірілген кезде, король Давид I (1124–53) Партик жерлерін, сондай-ақ Клайд өзенінің екі жағында орналасқан Говандағы шіркеуді Глазго пребендігіне берді. Гован ескі шіркеуі 1762, 1826 және 1884–1888 жылдары қайта салынды. Оның ішінде және дөңгелек пішіндес шіркеу қорымында Ұлыбританиядағы ерте христиан тастарының ең көрнекті жинақтарының бірі, Гован тастары орналасқан, олар 9–11 ғасырларға жатады. 1454 жылға дейін шіркеуді қоршаған ортағасырлық ауыл туралы көп мәлімет жоқ, бірақ сол жылы ауылдағы үйлердің, амбарлардың және диірмендердің үлкен су тасқынынан қирағаны тіркелген. Гованның 18 ғасырлық приходтық аумағының (Ланаркширде орналасқан) бір бөлігі Ренфрюширге жатқан ерекшелік бар. Бұл аумақта аурухана болған, ал діни емес мекемелер салықтан босатылғандықтан, ол ешқашан шерифтікке бағынбаған. Осылайша, Ренфрюшир 15 ғасырдың басында Ланаркшир шерифтігінен құрылған кезде, ауруханамен байланысты жерлер (Полмеди) техникалық тұрғыдан жаңадан құрылған графшылыққа кірмеген, өйткені олар шерифтікке қарастырылмаған. Алайда, олар Ренфрюширдің физикалық ландшафтының бір бөлігі болды. Ұқсас беймәлімдік Полокшилдс және Вестендс жерлеріне қатысты да болды. Адамдар жазбалардағы бұл қайшылықпен өмір сүрді. Алайда, 19 ғасырдың соңында теміржол салынып жатқанда, жер тізіміндегі дұрыс сипаттамаларға байланысты шатасу қажетті заңдық мәмілелерді қиындатты және оларды келісу қажет болды. Осы жерлердің сипаттамасына округ "бірақ қазір Ренфрю округіне қосылды" деген сөз тіркесін қосты. 19 ғасырдың басында Гован ауылдық сипатын жоғалтып, жаңа өнеркәсіптер мен фабрикалардың, соның ішінде Ридтің бояу фабрикасы мен Полоктың жібек фабрикасының дамуымен қала сипатын қабылдады. Қалалық шенеуніктер 1759 жылы Клайдты тереңдетуді, аралдар арасындағы арналарды (Уайт Инч, Блэк Инч және Кинг Инч) қалпына келтіруді және кемежайлар мен доктарды салуды ұйымдастырды. Бұл кеме жасау өнеркәсібінің дамуына көмектесті. 1860 жылдары ауылға жоғары деңгейдегі басқару қажет болды және ол 1864 жылы 1862 жылғы Бас полиция (Шотландия) заңы бойынша бург болып құрылды. Ол кезде Шотландиядағы бесінші ірі бург болды және оның шекарасында Плантация, Сеснок, Иброкс, Крейгтон және Дрюмойн аудандары орналасқан. 1901 жылы Бург шекарасы батысқа қарай кеңейіп, Линтхаус пен Батыс Дрюмойнды қамтыды. Морис Полоктың алғашқы провасты ретінде Бург және оның комиссарлары келесі 48 жыл ішінде Гованның жақсы жабдықталған, заманауи қалаға айналуын қамтамасыз етті. 19 ғасырдың соңында Гован халқы он еседен астам өсті: 1864 жылы 9 мыңнан 1907 жылы 95 мыңға дейін. 1901 жылы Гован Шотландиядағы 7-ші ірі қала болды. 1912 жылы Глазго бірнеше аннексиялық шайқастардан кейін Гованды аннексиялады. Гован ландшафтының ерекше белгісі – қазіргі Гован Крестінен солтүстікке қарай, өзенге жақын орналасқан Doomster немесе Moot Hill, ол 19 ғасырдың басында алынып тасталды және оның орнына Ридтің бояу фабрикасы салынды. Doomster Hillдің шығу тегі құпия. Бір гипотеза бойынша, ол тарихқа дейінгі жерлеу орны болған. 1996 жылы Channel 4 телеарнасының Time Team бағдарламасынан келген команда осы орында археологиялық қазба жүргізді. Олар бұл төбенің 12 ғасырлық нормандық мот болуы мүмкін екенін болжады.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

Дәстүрлі түрде төменгі жұмысшы табының аймағы ретінде қарастырылатын Гован көбінесе Лейбористік партияны қолдаған, бірақ Шотландия Ұлттық партиясы (SNP) да онда күшті болды. 1973 жылы SNP Марго Макдональдты үміткер етіп қойып, қосымша сайлауда жеңіске жетті. SNP 1988 жылы тағы бір қосымша сайлауда жеңіске жетті, бұл жолы Джим Силларс үміткер болды. SNP-нің соңғы жеңісі 2007 жылғы Шотландия парламенті сайлауында болды, онда Никола Стерджен округтің MSP депутаты болды. Аймақ кедейлік пен мұқтаждықпен әйгілі болды, бұл Глазгодағы Горбалс ауданының тығыздығын азайту үшін 1930 жылдары тұрғын үйлер салуға байланысты болды. Бұл тұрғын үйлердің ең танымалсы – Мурпарк, кейде оны әзілде «Шарап аллеясы» деп атайды. 1994 жылдың сәуір айында «The Independent» газеті бұл аймақты Ұлыбританиядағы ең нашар аймақтардың бірі деп жариялады, онда есірткіге тәуелділік кең таралған және жұмыссыздық деңгейі шамамен 30% құрады (сол кездегі ұлттық орташа көрсеткіштен үш есе жоғары). Бұл аймақ BBC-нің «Раб С. Несбит» ситкомында пародияланды. Гован шоудың ресми орны болғанымен, эпизодтар көбінесе онда түсірілмеді. Осы оқиғаларға қарамастан, Гованның айналасында соңғы уақытқа дейін көптеген ескі ғимараттар сақталды, ең бастысы – Гован жолының маңындағы террасалар мен пәтерлер. Олар 1970 жылдардың соңына дейін бұзылмады. Дегенмен, туризмді дамытуға мүмкіндік бар, мысалы, тарихи маңызы бар тас мүсіндері орналасқан Гован ескі орнының жоспарлы дамытылуы айналасындағы қалалық пейзаж бен жаңа инфрақұрылымның дамуына әкелді. Мұндай жобалар Гован аймағының эстетикалық тартымдылығын арттырып, болашақ туристерге ұнайды.

Экономика

Гован бір кездері әлемге әйгілі Клайдсайд кеме жасау өнеркәсібінің орталығы болды. 1841 жылы Роберт Нейпир Гован қаласында темір кеме жасауды бастады, ал 1843 жылы өзінің алғашқы кемесі – "Авангардты" шығарды. Ол сондай-ақ Корольдік теңіз күштерімен келісімшарт жасасып, "Шакал", "Жылбыр" және "Канқуыр" (Bloodhound) атты кемелерді жасақтады. Нейпир сонымен қатар, теңізшілерге жаңа кемелермен танысу үшін кеме жасау орнына баруға рұқсат берді. Говандағы Нейпир кеме жасау зауытын кейіннен 1876 жылы Уильям Бердмор және компаниясы сатып алды және шамамен 1900 жылы Уильям Бердмор және компаниясына қосылды. Гованның тағы бір ірі кеме жасау фирмасы 1860 жылдары "Рэндольф, Эльдер және компания" деген атпен құрылды, кейін "Джон Эльдер және компания" болып өзгерді. 1885 жылы кеме жасау орны батысқа қарай, қазіргі орнына көшіріліп, "Fairfield Shipbuilding and Engineering Company Ltd" болып қайта ұйымдастырылды. Бұл компания 1965 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін банкротқа ұшырады. Келесі жылы, 1966 жылы, кемежай қайтадан "Fairfields" болып қайта ұйымдастырылды және үкімет тарапынан кепілдік берілді. Келесі жылы "Fairfields" және Клайдсайдтың басқа да ірі кемежайлары ("Стефенс", "Коннелс", "Ярроуз" және "Джон Браунс") бірігіп, "Upper Clyde Shipbuilders" (UCS) құрылды. 1971 жылы "Upper Clyde Shipbuilders" банкротқа ұшырады, ал Эдвард Хит басқаратын консервативтік үкімет оларға 6 миллион фунт стерлинг несие беруден бас тартты. Еңбекке қарсы іс-қимылдың дәстүрлі түрі – ереуілге барудың орнына, кемежайлардың кәсіподақ басшылығы тапсырыстарды орындау үшін кемежайларда жұмыс істеуге шешім қабылдады. Осылайша олар жұмысшылардың "еңбектен қашуға" бейім деген пікірді жойып, кемежайлардың ұзақ мерзімді өмір сүру мүмкіндігін көрсетуге тырысты. "Fairfield Shipbuilding and Engineering Company" 1973 жылы "Govan Shipbuilders" деп қайта аталды. 1977 жылы Джеймс Каллахеннің лейбористік үкіметі "Ұшақ және кеме жасау индустриясы туралы" заңды қабылдады, ол "Govan" кемежайын мемлекеттік меншікке алды және оны басқа ірі британдық кемежайларымен бірге "British Shipbuilders" деп топтастырды. 1979 жылы мамыр айында Маргарет Тэтчер премьер-министр болып сайланды және оның үкіметі көп ұзамай жекешелендіру бағдарламасын бастады. Сол заңмен құрылған "British Aerospace" компаниясы 1981 жылы жекешелендірілді. "British Shipbuilders" жекешелендіруге тез жол таба алмады, ал топ 1980 жылдар бойы бөлік-бөлікке сатылды. Норвегиялық "Kværner" компаниясы ірі халықаралық кеме жасау тобын құру жоспарының аясында "Govan" кемежайын сатып алды. "British Shipbuilders" 1988 жылы "Govan" кемежайын норвегиялық фирмаға сатты, ал кемежай "Kvaerner Govan" деп аталды. 1999 жылы "GEC" компаниясының "Marconi Marine" бөлімшесі кемежайды сатып алды, себебі "Kværner" кеме жасау саласынан шығатынын мәлімдеді. Кеме жасау операциялары "BAE Systems Marine" болып өзгерді, кейіннен ол "BAE Systems" және "VT Group" арасындағы теңіз кемелерін салу бойынша бірлескен кәсіпорын – "BVT Surface Fleet" құрамына кірді, ол 2009 жылы "BAE Systems Surface Ships" болып аталды. "Alexander Stephen and Sons" сонымен қатар 1870 жылы жақын маңдағы Линтхауста кеме жасау орнын құрды. 1971 жылы "Upper Clyde Shipbuilders" консорциумының құлдырауынан кейін кеме жасау орны жабылды.

Көлік

Гованды Глозго метро жүйесіндегі Гован метро станциясы, Иброкс метро станциясы және Цеснок метро станциясы қызмет көрсетеді. Гован теміржол станциясы 1868 жылдың 2 желтоқсанында ашылды. 1921 жылдың 9 мамырында тұрақты жолаушылар тасымалы үшін толығымен жабылды. McGill's Bus Services және First Glasgow компаниялары басқаратын тұрақты автобус бағдарлары Глазго қаласының орталығына, сондай-ақ Ренфруширдегі көптеген жерлерге жиі қатынайды.

Спорт

Гован Шотландияның «Рейнджерс» футбол клубының үйі болып табылатын Иброкс ауданымен шектеседі. Олар дәстүрлі түрде қызыл және қара азаматтық түстерді өздерінің формаларының шұлықтарына қосады. «Рейнджерс» клубының «Иброкс» стадионында Гованның есімімен аталған трибуна бар (қаланың орталық бөлігіне ең жақын), бірақ 2014 жылы ол ресми түрде бұрынғы ойыншысы Сэнди Жардиннің есімімен қайта аталды. Гован шотланд жастар футбол командасы «Бенбурб ФК»-нің үйі. 2014 жылдың наурызына дейін олар «Тинто Парк» (Друмойн) стадионында ойнады, содан кейін жақын орналасқан «Нью Тинто Парк» стадионына көшті. Олар Гованның Хелен көшесі ауданынан шыққан, бірақ қазір батысқа қарай «Шилдхолл» стадионында орналасқан «Сент-Энтони ФК» клубымен бәсекелеседі. «Linthouse» және «Parkgrove» – 19 ғасырдағы ересектер командалары, олар құлдырап, қазір құрылмайды. Гованның оңтүстігінде (Клайдтың өнеркәсіптік солтүстік аймағында орын болмағандықтан) жергілікті тұрғындар мен жұмысшылар үшін тағы екі спорттық нысан болды: «Уайт-Сити» стадионы және «Альбион Грейхаунд» стадионы, екеуі де қазір толығымен бұзылған.

Медиа

Гован қаласын Sunny Govan атты қоғамдық радиостанция қамтамасыз етеді, ол 103.5FM жиілігінде Глазго қаласы мен айналасындағы аудандарға хабар таратады, жергілікті мәселелерді талқылайды, кеңес береді және соул, хип-хоп және регги сияқты әртүрлі музыка жанрларын ұсынады. Гован тарихында Гован Хроникасы және Гован Пресс сияқты бірнеше жергілікті газеттер жарық көрген, олар Коссар отбасы (1851-1983) және Джон Маклин (2006-2014) тарапынан шығарылған. Бұл газеттер Киннинг Парк, Кардональд, Пенили және Хиллингтон қауымдастықтарына да қызмет еткен. Сонымен қатар, Cook, Paton & Co. компаниясының (Пейсли қаласы) басылымы болған Гован Пост (1983-1988) газеті қазір Dunfermline Press құрамына кіреді.