Кіріспе

Пандавалар (санскрит: पाण्डव, IAST: Pāṇḍava) – индустардың «Махабхарата» эпосының басты кейіпкерлері, Юдхиштира, Бхима, Арджуна, Накула және Сахадева есімді бес бауырдың атауы. Олар Куру патшасы Пандудың ұлдары ретінде танымал, бірақ Панду бала көтере алмағандықтан, әртүрлі Девтер (құдайлар) олардың әкесі болды. Эпоста Пандавалар Панчала патшайымы Драупадиге үйленіп, мұрагерлік талас-тартыстарды болдырмау үшін Куру патшалығы екіге бөлінгеннен кейін Индрапрашта қаласын құрды. Бөлінгеннен кейін патшалықтың қалған бөлігін олардың туыстары – Кауравалар биледі. Бірақ Пандавалар Юдхиштира ойын-сауықта құмар ойнап, патшалығын Дурьоданаға (Кауравалардың үлкені және патшасы) жоғалтты. Юдхиштира Пандавалар патшалықты Каураваларға беруге және 13 жылға жер аударуға келісті. Осы мерзімнен кейін Кауравалар патшалықты қайтарудан бас тартты. Соның салдарынан Пандавалар өз туыстарына қарсы азамат соғысын бастады, бұл қақтығыс Курукшетра соғысы деп аталды. Құдай Кришнаның көмегімен Пандавалар соғысты жеңіп, Каураваларды жойды, бірақ бұл үшін үлкен құрбандықтарға барды.

Пандавалардың сипаттамасы

Пандава ағайындылары Драупадимен бірдей тойда үйленді. Эпостың Вана Парваның 268-бөлімінде Драупади, оны Жаядрата күшпен алып кеткеннен кейін және Пандавалардың оны қууы кезінде Пандаваларды сипаттайды. Юдхиштхира бойы жіңішке, мұрны бізді, көздері үлкен, ал терісі "таза алтын" сияқты болған. Ол сондай-ақ әділ адам ретінде сипатталады, өзінің іс-әрекеттерінің моральдық жағын толық білген және қарсыластарына мейірімді болған. Кунти үйленбес бұрын Дурваса данадан құдайлардың бірінен бала сүю мүмкіндігін сыйға алған, ешқандай зина жасамай. Панду бұл туралы білген соң, одан Нийога рәсімін орындауды және осы сыйлық арқылы ұлдары болуын сұрады. Пандавалардың алғашқы үшеуі Кунтиден туған, ал кіші екеуі Мадриден, Кунти оның қалауын Пандудың өтінішімен бөліскен соң дүниеге келді. Пандавалардың әкесі – құдайлар:

Балалық шағы мен Кауравалармен бәсекелестік

Бірнеше жылдан кейін Пандавалар дүниеге келген соң, Панду Мадримен бірігуге тырысқаннан кейін қайтыс болды, ал Мадри өкінішпен өртке өзінен-өзі кірді. Кунти Пандаваларды Куру астанасы Хастинапураға қайтарды, олар Дхритраштраның жүз ұлы болған Кауравалармен бірге өсті. Пандаваларды Бхишма, Видура және Крипа тәрбиеледі және оқытты. Дюрьёдхана барлық жеңістерін жоғалтқанына ашуланып, өзін-өзі өлтіруге әрекеттенді және әкесін Пандаваларды соңғы рет құмар ойнауға шақыруға мәжбүр етті. Ойын шарты бойынша, жеңілгені 12 жылға орманға қуылса, ал 13-ші жылы жасырын өмір сүруге міндетті болса, егер 13-ші жылы жасырындығы ашылса, тағы 13 жылдық цикл басталады. Көкесінің бұйрығымен Пандавалар ойнады және Шакунидің алдауынан қайта жеңілді. Бірақ бұл жолы олардың шыдамдылығының шегіне жетті.

Шөжір және жасырындық кезеңі

Орманда 12 жылдық жер аудару кезеңінде олар соғысқа дайындалды. Арджуна тақуалықпен ғибадат етіп, құдайлардан барлық түрлі нұрлы қаруларды (Дивастра) сыйлық ретінде жеңіп алды. Олар 13-ші жылды Маця патшасы Виратаның патшалық отбасына қызмет ететін шаруалар кейпінде өткізді. Соңғы шарттың талаптары орындалғаннан кейін Пандавалар қайтып келіп, өздерінің патшалықтарын әділ қайтарып беруді талап етті. Дюрьёдхана Индрапрастханы беруден бас тартты. Бейбітшілік үшін және қатаң соғыстың алдын алу үшін Кришна Хастинапура пандаваларға Индрапраста (Дели), Сварнпраста (Сонипат), Панпраста (Панипат), Вяггрпраста (Багпат) және Тилпраста (Тилпат) деп аталатын бес ауылды берсе, олар осы бес ауылға қанағат тұтып, басқа талаптар қоймайтынын ұсынды. Дюрьёдхана мүжілді қарсылық білдіріп, тіпті ине ұшындай жерді де бермейтінін айтты. Осылайша, Махабхарата эпосы ең көп танылған Ұлы соғысқа жол ашылды.

Кришнаның Пандаваларға көмегі

Кришна Пандавалардың жақсы тілектесі болғандықтан, олардың қиындықтарында түрлі жолмен көмектесті. Құрукшетра соғысы басталмай тұрғанда, Арджуна да, Дурьодхана да Кришнаға көмек сұрап келді. Дурьодхана бірінші жетті, ал Арджуна оның артынан келді. Олар Кришнаның бөлмесіне кіргенде, ол ұйықтап жатқанын көрді. Дурьодхана Кришнаның басына жақын биік орындыққа отырды, ал Арджуна Кришнаның аяқ жағына отырып, қолын құшақтады. Кришна оянғанда, ол ең алдымен Арджунаны көріп, оның келген мақсатын сұрады. Содан кейін ол Дурьодхананың қасында отырғанын көріп, оған да сол сұрақты қойды. Кришнаға соғыс болатынын айтты, және Арджуна мен Дурьодхана оған әскери көмек сұрап келді. Сонда Кришна Арджунаны бірінші көргендіктен, оған басымдық беретінін айтты және оған не қажет екенін сұрады. Ол Арджунаға екі мүмкіндік берді: 100 мың сарбаздан тұратын әскер немесе Кришнаның өзі, бірақ ол соғысқа қатыспайды. Арджуна бірден Кришнаның көмегін таңдады, соның салдарынан Дурьодханаға Кришнаның әскері берілді. Дурьодхана үлкен әскер алғанына өте қуанды.

Курукшетра соғысы

Соғыс қатты және 18 күнге созылды, осы уақыт ішінде екі тарап та соғыс заңдарын сақтамай, бұрып, тіпті бұзып жүрді. Ақырында, 100 Каурава бауыры мен олардың бүкіл әскері қаза болды, олардың жағынан үш адам ғана аман қалды. Пандавалар да бірнеше одақтастарын жоғалтты, бірақ бес бауыр аман қалды. Соғыста жеңіске жеткеннен кейін Юдхиштхира патша болып тағайындалды. Соғыс аяқталғанда екі тараптан да барлығы 10 адам аман қалды, атап айтқанда, Каурава жағынан Ашваттама, Крипачарья және Критверма, ал Пандава жағынан бес Пандава, Кришна және Саатяки.

Кейінгі өмірі

Пандавалар Хастинапураны 36 жыл бойы билеп, әділ патшалық құрды. Кришнаның жер бетінен кеткеннен кейін көп ұзамай, олар Кали-Юга дәуірі басталғандықтан, дүниеден кетуге уақыт келді деп шешті. Осылайша бес Пандава мен Драупади азаттық жолына түсті. Осы мақсатта олар Сварга Локаға апаратын Кайлас тауына көтерілді. Юдхиштхирадан басқалары бірінен соң бірі құлап, қайтыс болды. Юдхиштриға Құдай Яманың өзі иттің кейпінде еріп жүрді. Алғашқысы Драупади болды, ол Арджунаны басқа күйеулерінен артық жақсы көргендіктен, кемелсіздік жасады. Содан кейін Сахадева, ғылымдағы біліміне тым сенімді болғандықтан, кемелсіздікке ұшырады. Оның соңынан Накула келді, ол өзінің сұлулығына тым құлшыныспен қарағандықтан, кемелсіздік танытты. Арджуна өзінің шеберлігімен мақтантанып, Хануман мен Шиваны сынады. Сосын Бхима, ол жауларын қатыгездікпен өлтіріп, олардың азабынан ләззат алғандықтан, кемелсіздікке түсті. Тек ең үлкен Пандава Юдхиштхира ғана Индраның күймесімен Сварга Лока (көк) есігіне жетті. Көкке жеткенде ол өзінің адал ағаларын да, әйелі Драупадиді де таппады. Оның орнына Дюрьодана құдайлық тақта отырғанын көрді. Ол өлімнің иесі Ямадан түсіндірме сұрады. Яма Кауравтардың көкке көтерілуіне себеп, олар майданда жауынгер ретінде қаза тапқаны екенін түсіндірді. Осылайша олар өздерінің барлық қарыздарын өтеуге лайықты болды. Юдхиштхира ағалары мен әйелі қайда екенін білгісі келді. Содан кейін ол тозаққа түсті. Яма олардың іс-әрекеттерінің салдарынан азап шегіп жатқанын, бірақ бұл уақытша екенін түсіндірді. Қарызын төлеген соң, олар жұмаққа барады. Юдхиштхира ағаларымен кездесті, бірақ қан мен қанды көргенде қорқынышқа бөленді. Бастапқыда қашуға тырысқанмен, өзін ұстап, сүйікті ағаларының дауысын естіп, Драупадидің өзін шақырып, олардың қасіретінде қалуды өтінді. Юдхиштхира сол жерде қалуға шешім қабылдап, құдайлық күймешіге қайтып келуге бұйырады. Ол жауларының жұмағына қарағанда, жақсы адамдармен бірге тозақта өмір сүруді жөн көрді. Ақырында, бұл оны сынауға арналған тағы бір иллюзия екені белгілі болды. Яма Юдхиштираға мұның бәрі - Яманың өзі жасаған алдау екенін түсіндірді. Юдхиштира үшін ең ауыр жаза - жақындарының жазаланып жатқанын көріп, қайғырып жас төгу еді. Дрона ұлының өлгені туралы жалған хабарды естігенде қатты қайғырды. Юдхиштира хабарды толық жеткізбегендіктен, Дрона қайғырып жылады. Сондықтан да Юдхиштира да осындай күйде болды. Сондықтан Яма осы иллюзияны жаратты. Шын мәнінде, Пандавалар мен Драупадилер өлгеннен кейін бірден жұмаққа жетті. Яма бәрін түсіндіріп, Юдхиштра өзінің тірі денесімен жұмаққа көтерілді. Пандалар бұрынғы Индралардың жаңадан туғандары еді. Индраның өмір сүру мерзімі аяқталғаннан кейін, Кришна Пандаваларға олардың құлшынысы мен тазалығы үшін Мокша (құтылу) сыйлайтынын уәделеді.

Өнер саласында

Харивамса Пурана (б.з. 8 ғасыры) олардың оқиғасының джайнистік нұсқасын баяндайды. Уттараханд штатының Гархвал аймағында ауыл тұрғындары "Махабхаратадан" эпизодтарды ән салу, билеу және жырлау арқылы қайта жасайтын "Пандав Лила" дәстүрі ұзақ жылдар бойы сақталып келеді. Ойын кезінде актерлер кейіпкерлерінің рухымен "иеленгендей" сезінеді деп сендіріледі, соның салдарынан олар спонтанды түрде билеуге бастайды.