Кіріспе

Стандартты емес сандық жүйе

Кватерлік қияли сандық жүйе – бұл сандық жүйе, оны алғаш рет 1960 жылы Дональд Кнут ұсынды. Стандартты сандық жүйелерден айырмашылығы, олар бүтін санды (мысалы, ондық жүйеде 10 немесе екілік жүйеде 2) негіз ретінде пайдаланса, бұл жүйе 2i (яғни, 2i) қияли санын негіз ретінде қолданады. Ол тек 0, 1, 2 және 3 цифрларын пайдаланып, кез келген комплекс санды (шамамен) бірегей түрде бейнелей алады. Кем нөлден сандар, әдетте минус белгісімен көрсетілсе, кватерлік қияли жүйеде цифрлар тізбегі түрінде бейнеленеді; мысалы, -1 саны кватерлік қияли жазуында "103" деп көрсетіледі.

Қиялға айналдыру

Сонымен қатар, ондық санды төртінші қиял жүйесіндегі санға түрлендіруге болады. Кез келген комплекс санның (a+bi түріндегі кез келген санның) төртінші қиял өрнегі болады. Көптеген сандардың бірегей төртінші қиял өрнегі бар, бірақ 1 саны ондық жазуда 1 = 0 сияқты екі өрнекке ие болғандай, 0.2i = саны да екі төртінші қиял өрнегіне ие: 0.2i = 3· = = 1 + 3· = 1.2i. Кез келген комплекс санды төртінші қиялға түрлендіру үшін, санды нақты және қиял бөліктеріне бөлу жеткілікті, содан кейін әр бөлікті жеке түрлендіріп, цифрларды араластыру арқылы нәтижелерді қосу керек. Мысалы, -1 + 4i саны -1 + 4i-ге тең болғандықтан, -1 + 4i санының төртінші қиял өрнегі -1 санының төртінші қиял өрнегінен (яғни 103) және 4i санының төртінші қиял өрнегінен (яғни 20) тұрады, нәтижесінде -1 + 4i = 1232i болады. Қиял бөліктің төртінші қиял өрнегін табу үшін, сол бөлікті 2i-ге көбейту жеткілікті, нәтижесінде нақты сан шығады; содан кейін осы нақты санның төртінші қиял өрнегі табылып, өрнек бір таңбаға оңға жылдырылады (яғни 2i-ге бөлінеді). Мысалы, 6i санының төртінші қиял өрнегі 6i × 2i = -12 көбейту арқылы есептеледі, бұл 3002i ретінде көрсетіледі, содан кейін бір таңбаға оңға жылдырылып, 6i = 302i болады. Кез келген нақты бүтін санның төртінші қиял өрнегін қолмен табуға болады, төменде көрсетілгендей бірнеше теңдеулер жүйесін шешу арқылы, бірақ кері табанды мақалада көрсетілгендей, нақты және қиял сандары үшін жылдам әдістер де бар.

Мысал: елестетілген сан

Таза жорамал санның төртінші жорамал бейнелеуін ∈ i'Z' табу, жоғарыда нақты сан үшін сипатталған әдіске ұқсас. Мысалы, 6i-нің бейнелеуін табу үшін жалпы формула қолданылуы мүмкін. Онда нақты бөліктің коэффициенттерінің бәрі нөлге тең болуы керек, ал кешенді бөлік 6-ны құруы тиіс. Дегенмен, 6i үшін формулаға қарағанда, d1 = 3 және қалған коэффициенттердің бәрі нөл болса, 6i үшін қажетті тізбек алынады. Яғни:

Мысал

Егер i кешенді бірліктің төртінші дәрежелі қиялданған бейнесі табылуы керек болса, бөлшек нүктесі жоқ формула жеткіліксіз болады. Сондықтан жоғарыдағы формула қолданылуы тиіс. Осылайша: dk белгілі бір коэффициенттер үшін. Нақты бөлігі нөл болуы керек болғандықтан: d4 = d2 = d0 = d−2 = 0. Кемді бөлігі үшін, егер d5 = d3 = d−3 = 0 болса және d1 = 1, ал d−1 = 2 болса, цифр тізбегін табуға болады. Аталған коэффициенттерді цифр тізбегінде пайдаланғанда мына нәтиже шығады:

Қосу және алу

Кватерлік қиял жүйесінде сандарды қосу және алу мүмкін. Мұнда екі негізгі ережені ескеру қажет:

Сан 3-тен асса, 4-ті шегеріп, -1-ді екі орынға солға жылжытыңыз. Сан 0-дан төмен түссе, 4-ті қосып, +1-ді екі орынға солға жылжытыңыз. Қысқаша айтқанда: "Төрт қоссаңыз, +1 көтеріңіз. Төрт шегерсеңіз, -1 көтеріңіз". Бұл, әдеттегі ұзын қосудың керісінше, онда ағымдағы бағандағы "көтерілу" келесі сол жақ бағанға 1 қосуды, ал "қарыз алу" шегеруді талап етеді. Кватерлік қиял арифметикасында "көтерілу" келесі бағаннан бірін шегереді, ал "қарыз алу" қосады.

Мысалдар

Төменде ондық сандарды төртінші қиял сандарға түрлендірудің тағы бірнеше мысалы келтірілген.