Кіріспе

Америка саясаткері (1751–1829) оның ұлы

Генри Дирборн (23 ақпан 1751 – 6 маусым 1829) – американдық әскери шенеунік және саясаткер. Азаттық соғысында ол Бенедикт Арнольдтың Квебекке жасаған жорығында қызмет етті, оның күнделігі маңызды мәліметтер береді. Тұтқынға алынып, айырбасталғаннан кейін Джордж Вашингтонның Континентальдық армиясында қызмет етті. Ол Йорктаундағы британдықтардың қарсыласуына куә болды. Дирборн Вирджинияда генерал Джордж Вашингтонның штабында қызмет етті. 1801 жылдан 1809 жылға дейін президент Томас Джефферсонтың соғыс министрі болып қызмет етті және 1812 жылғы соғыста бас қолбасшы болды. Өмірінің соңғы жылдары Бункер-Хилл шайқасында генерал Израиль Путнамның көрсеткен өнерін сынағандығы үлкен пікір тудырды. Иллинойстағы Форт Дирборн, Индианадағы Дирборн округі және Мичиган штатындағы Дирборн қаласы оның құрметіне аталған.

Ерте өмір

Генри Дирборн 1751 жылдың 23 ақпанында Нью-Гэмпшир провинциясының Солтүстік Хэмптон қаласында Саймон Дирборн мен Сара Марстон отбасында дүниеге келді. Ол 1639 жылы Массачусетс шығанағындағы колонияға келген, Англияның Эксетер қаласынан шыққан Годфри Дирборнның ұрпағы еді. Годфри Дирборн алдымен Нью-Гэмпшир штатының Эксетер қаласында, содан кейін Хэмптон қаласында қоныстанды, оның төрт буын ұрпақтары осы жерде өмір сүрді. Генри өзінің жастық шағының көп бөлігін Эппингте өткізді, онда ол мемлекеттік мектептерге қатысты. Ол күшті денелі, спортқа бейім және күрестен чемпион атанды. 1772 жылы Портсмуттан доктор Холл Джексоннан медицина білімін алды және Нотингэмде (Нью-Гэмпшир) практикасын ашты. Жиырма үш жасында ол Бостон аймағына алпыс адамнан тұратын жергілікті жасақты ұйымдастырып, басқарды. 1775 жылдың 17 маусымында Бункер-Хилл шайқасында полковник Джон Старктің 1-ші Нью-Гэмпшир полкінің капитаны ретінде шайқасты. Шайқас кезінде Дирборн: "Континенттік әскерлердің бірде-бір офицері немесе сарбазы униформа кимеген, барлығы қарапайым азаматтардың киімдерін киген еді; сондай-ақ, ат үстінде офицерлер де болған жоқ" деп байқады. 1822 жылы Дирборн "Бостон Патриот" газетіне анонимді хат жазып, Бункер-Хилл шайқасы болған жерді сатып алуға шақырды, себебі ол сатылымға қойылған еді. 1775 жылдың қыркүйегінде Дирборн Квебекке жасалған қиын американдық жорық кезінде полковник Бенедикт Арнольдтың қол астында ерікті болып қызмет етті. Кейін Дирборн өзінің революциялық соғыс күнделігінде олардың жалпы жағдайын былай деп жазды: "Квебек сияқты жерге кіруді ойлау үшін біз тым әлсіз едік. Бірақ азық-түліктеріміз таусылып бара жатқандықтан, кері қайтуға тырыссақ, өлмеуіміз мүмкін еді, ал біздің жағдайымыз одан да нашарлай бермейді еді, егер жолымызды жалғастырсақ". Жорықтың соңғы кезеңінде Дирборн қызбаға шалдығып, Шаудиер өзенінің жанындағы коттеджде қалуға мәжбүр болды. Кейін ол Арнольд пен генерал Ричард Монтгомеридің біріккен күштеріне қосылып, Квебекке шабуылға қатысты. Дирборнның күнделігі сол науқанның маңызды құжаты болып табылады. Жорық кезінде ол Аарон Бёррмен дос болып қалды. Басқа бірнеше офицерлермен бірге Дирборн 1775 жылдың 31 желтоқсанында Квебек шайқасында тұтқындалып, бір жылға қамауға алынды. 1776 жылдың мамыр айында ол сөз беріп босатылды, бірақ 1777 жылдың наурызына дейін айырбасталмады. Сақтықпен әрекет ететін генерал Горацио Гейтс Дэниел Морганның Уақытша атқыштар корпусы мен Дирборнның жеңіл жаяу әскерінен тұратын барлау күштеріне Бемис Хайтс аймағын барлауға бұйрық берді. Ол Ньютаун шайқасында Алты Ұлтқа қарсы соғысып, кейіннен Геннеси аңғары мен Фингер көлдерінің айналасындағы аймақтарды қиратты. Сол жылдың қазан айында Корнуоллис бас берген кезде ол да сол жерде болды.

Революциялық соғыс журналдары

Америка революциясы кезінде Дирборн алты жеке журнал жүргізді, онда оның өзінің көзқарасынан әртүрлі науқандарды, шайқастарды және басқа да маңызды оқиғаларды тіркеді. Генри Дирборнның 1775-1783 жылдардағы Революциялық соғыс журналдары ерте Америка тарихын зерттеуші тарихшыларға түрлі шайқастарға және оған байланысты оқиғаларға қатысқан офицердің бірінші қолдан бағалы ақпаратын ұсынды. Оның журналдары алғаш рет 1939 жылы Чикагодағы Caxton Club клубы тарапынан жарияланды және тарихшылар Ллойд А. Браун мен Говард Генри Пекхэм түпнұсқа қолжазбалардан өңдеді; басылымға Хермон Д. Смиттің Дирборнның өмірбаяны да кірді. Алты журнал былай тізімделген:

1=Журнал I. Квебек экспедициясы
Журнал II. Бургойн науқаны
Журнал III. Орта колониялардағы операциялар
Журнал IV. Салливанның үндістерге жасаған экспедициясы
Журнал V. Йорктаун шайқасы
Журнал VI. Бейбіт келіссөздер

Дирборн сонымен қатар Бункер-Хилл шайқасы туралы есеп жазды. Әртүрлі ғалымдар бұл қысқа еңбекті мәдени тұрғыдан маңызды деп санайды және ол ерте Америка тарихы туралы білімді кеңейтуге үлкен үлес қосты.

Революциядан кейінгі кезең

Дирборн 1787 жылы Массачусетс милициясында бригадир генерал болып тағайындалды және 1789 жылы генерал-майор болды. Сол жылы ол 1787 жылғы жаңа Конституция бойынша президент Вашингтонмен Мэн округінің бірінші АҚШ маршалы болып тағайындалды. Ол 1793 жылдан 1797 жылға дейін Үшінші және Төртінші Конгресстерде осы округті Демократиялық-республикалық ретінде білдірді. 1801 жылы үшінші президент Томас Джефферсон Дирборнды соғыс хатшысы етіп тағайындады, ол бұл лауазымға сегіз жыл бойы 1809 жылдың 7 наурызына дейін қызмет етті. Дирборн Джефферсонға әскери персонал мәселесінде кеңес берді, ол 1800 жылы әскери бейбітшілік құру туралы заңды әзірлеген кезде, ол әскерилер үшін жаңа заңдар мен шектеулерді белгіледі, сондай-ақ Вест-Пойнтте ұлттық әскери академияның құрылуына әкелді. 1801 жылдың сәуірінде Дирборн Мэйн штатынан келген Джордж Барон деген ағылшынды академияда математика оқытушысы болуға шақырды. Дирборн мектептің жетекшісін Джонатан Уильямсқа ұсынды, ол ағылшын тіліне артиллерия мен бекіністер туралы кейбір еуропалық трактаттарды аударған болатын. 1801 және 1802 жылдары Дирборн мен Джефферсон жиі хат алысып, түрлі саяси және әскери мәселелерді талқылады. Олардың ішінде Дирборнның 1801 жылғы 12 мамырдағы Соғыс департаменті туралы баяндамасы ерекше орын алды. Ол өзінің қызметінде Джефферсонға батыс шекарасын құру мақсатымен Миссисипи өзені бойындағы жерлерді сатып алу арқылы американдықтар туралы саясатты қалыптастыруға көмектесті. 1805 жылы Бёррдің қастандығындағы оқиғалар ашыла бастаған кезде, Аарон Бёрр мен Луизиана территориясының губернаторы Джеймс Уилкинсон Мексикамен соғысты жоспарлап отырды, бұл процесте оңтүстік-батыста сепаратистік мемлекет құру мақсатымен. Испаниямен соғысқа итермелеуге үміттенген Уилкинсон соғыс министрі Дирборнға жазған хатында Батон-Руждан Батыс испан Флоридасына шабуыл жасауға шақырды. Соғыс туралы естіген Дирборн оған үш рота әскерін Флориданың батысындағы Форт-Адамсқа алдын ала жіберуді бұйырды. Соғыстың перспективасын Вилкинсон өз кезегінде АҚШ-тың испан-мексикалық шекарасындағы соғыс күшін қамтамасыз ету үшін пайдаланылатын бағытты табу үшін оңтүстік-батысқа зерттеуші әскери экспедиция жіберуді ақтады. Бёрр мен Уилкинсон, генерал Эндрю Джексонның қолдауымен, оңтүстік-батыста (мысалы, газеттер арқылы) Испаниямен соғыс басталатынын және ол "мексикалық қазынаны" Миссисипи мен Огайо өзендері бойындағы батыс штаттарды сепаратизмге итермелеу үшін қолданатынын ынталы түрде насихаттады. Алайда, Уилкинсон Дирборннан оңтүстік-батысқа зерттеуші әскери экспедиция жіберуін сұрағанда, Дирборн: "Сен, Бёрр және т.б. тым жақын болып барасың, кез-келген күдікті адамды қол ұзындығынан алыстатыңыз" деп жауап берді. Осы кезде Дирборн өзінің жоғары тұрған генералына: "Сіздің есіміңіз Бёррдің есімімен бірге жиі аталады" деп ескертті. Көп ұзамай Бёрр басқыншылық жасағаны үшін тұтқындалды. Дирборн 1809 жылы наурыз айында президент Джеймс Мэдисон Бостон портының коллекторы болып тағайындалды, ол 1812 жылдың 27 қаңтарына дейін, ол АҚШ армиясының қолбасшысы болып тағайындалғанға дейін осы лауазымда болды. әсіресе, Джефферсонға әскери бейбітшілік орнату туралы заң жобасын жасауға көмектескені үшін, ол көптеген федералистік офицерлерді әскер қатарынан алып тастауға қызмет етті. Кейіннен Мэдисонның солтүстік-шығыс майданның қолбасшысын таңдауын федералистердің көпшілігі жақсы қабылдамады. және оларға қарсы "Ханновер" тәрізді монархия орнатуға дайын. 9 тамызда генерал Уильям Халл Дирборнның Ниагара аймағындағы диверсиялық шабуылын күтіп тұрғанда, соңғысы Гринбустағы штабында, Олбэннің сыртында, Канададағы алдағы шабуылға әскер жинауда үлкен қиындыққа тап болды. Осы уақытта Джордж Превост британдық полковник Эдвард Бэйнсті Дирборнмен уақытша қарулы келісімге келіссөз жүргізу үшін жіберді. Дирборн Лорд Ливерпульдің АҚШ үкіметінің жауап беруіне уақыт беріп отырғанын біледі. Канададағы британдықтармен күресуге мүмкіндіктері болмағандықтан, Дирборн шайқасқа құштар емес, кешіктіруді құптап, Медисонға қарулы келісім туралы хабарды мақұлдау үшін жіберді. Осы арада Дирборн генерал Ван Ренсселерге Ниагара бойындағы кез келген шабуылдан аулақ болуды бұйырды. Алайда, бітім қысқа өмір сүрді, өйткені 15 тамызда Мэдисон Дирборнның келісімін жоққа шығарды және шабуылды жаңарту туралы бұйрық берілді. Дирборн Монреаль, Кингстон, Форт-Ниагара және Амхерстбургке шабуылдарды бірдей жүргізуді жоспарлады, бірақ орындалуы жетілмеді. 1812 жылғы қарашада Төменгі Канадаға жасалған әлсіз шабуыл Лаколл Миллс шайқасындағы өте шағын қақтығыстан кейін толығымен күйреп кетті. Кейбір ғалымдар Дирборнның Детройтты қорғау үшін жеткілікті әскерді уақтылы жібермегенін де айтады. Халл бір оқ атпастан қаланы британдық генерал Исаак Брокқа тапсырды. Халл әскери сотқа беріліп, өлім жазасына кесілді, бірақ жаза жеңілдетілді. Дирборн әскери сот төрағасы болды. 1813 жылғы 27 сәуірде Онтарио көлінде Дирборн мен коммодор Исаак Чонсидің басшылығымен американдық күштер Йорк шайқасында сәттілікке жетіп, қаланы бірнеше күн басып алып, көптеген қару-жарақтарды тартып алды. Содан кейін американдық армия Чонсидің кемелерімен Форт-Ниагараға тасымалданды. Дирборн Форт-Ниагарада 4500 әскер жинады және келесі шабуылды Форт-Джорджға жүргізуді жоспарлады, шабуылды полковник Уинфилд Скоттқа тапсырды, бірақ оның армиясына демалыс және қайта ұйымдастыру қажет болды. Форт-Ниагарада әскерге жағдай жасауға дайындық жұмыстары жүргізілмеді, сондықтан олар бірнеше күн бойы үлкен тапшылықтар мен қиындықтарға тап болды. Дирборн 1813 жылғы 27 сәуірде Йорк қаласын (қазіргі Торонто) басып алуда және 1813 жылғы 27 мамырда Форт-Джорджды басып алуда шағын сәттіліктерге жеткенімен, оның басшылығы көбінесе тиімсіз болды. Ол 1813 жылғы 6 шілдеде майданнан шақырылып, Нью-Йорк қаласында әкімшілік қызметке қайта тағайындалды және үшінші әйелі Сара Боудоинге үйленді.

Кейінгі өмірі

Дирборн Цинциннати қоғамының алғашқы мүшесі болды және 1816 жылы Америка антикварлар қоғамының мүшесі болып сайланды, қазір ол АҚШ-тағы ең көне тарихи қоғам. Дирборн 1818 жылы Массачусетс губернаторы лауазымына Джон Брукстің үстемдігіне қарсы сайланды. Дирборн басым көпшілігі федералистік штат болғандықтан, демократиялық-республикалық партиядан болды, сондықтан оның науқанына қолдау көрсету үшін жағымды баспасөз қажет болды. Кейін Дирборн Филадельфиядағы саяси журналдың редакторы Чарльз Майнердің ұсынысын қабылдады, ол одан британдық әскердің Банкер-Хилл шайқасын бейнелейтін картасын тексеруді және түзетуді сұрады. Дирборн бұл мүмкіндікті халықтың құрметіне ие болу мүмкіндігі деп қарастырып, оны пайдаланды. Алайда, оның әрекеттері кері нәтиже берді, өйткені ол 1818 жылы қайта басылған мақалада Израиль Путнамды шайқас кезінде белсенсіздік танытқандығы және батыл еместік танытқандығы үшін айыптады, бұл соғыс ардагерлері мен түрлі тарихшылар арасында үлкен және ұзаққа созылған дау-жанжалға себеп болды. Президент Джеймс Мэдисон Дирборнды соғыс министрі лауазымына қайта тағайындауды ұсынды, бірақ Сенат бұл ұсынысты қабылдамады. 1812 жылғы соғыс кезінде Дирборнның атқарған қызметіне қатысты қатты сынға ұшырағандықтан, Мэдисон кандидатураны қайтарып алды. Кейіннен президент Джеймс Монро оны Португалиядағы толық өкілетті министр етіп тағайындады және ол 1822 жылдың 7 мамырынан 1824 жылдың 30 маусымына дейін қызмет етті, содан кейін өзінің өтініші бойынша елге қайтарылды. Ол Роксберидегі (Массачусетс штаты) үйіне зейнетке шығып, бес жылдан кейін қайтыс болды. Ол Ямайка жазығындағы (сол кезде Бостоннан тыс жерде, 1874 жылы қала құрамына қосылған) Форест Хиллз зиратында жерленген.

Мұра

Томас Джефферсон тағайындаған Льюис пен Кларк 1803 жылы Монтананың батыс-орталық бөлігіндегі Дирборн өзенін Дирборнның құрметіне атады. Индиана штатының Дирборн округі, Мичиган штатының Дирборн қаласы, Миссури штатының Дирборн қаласы, сондай-ақ Чикагодағы Форт Дирборн оның атымен аталды, ал ол өз кезегінде Чикагоның орталық бөлігіндегі Дирборн көшесінің атына ие болды. 1800 жылдардың басында Миссисипи штатының Адамс округінде де Форт Дирборн орналасқан; Леонард Ковингтон туралы мәліметтерге қараңыз. 1797 жылдың тамыз айында Мэн штатының Аугуста қаласы Генридің қызы Аугуста Дирборнның құрметіне қайта аталды. Бастапқыда "Дирборн тауы" деп аталған АҚШ әскери қару-жарақ қоймасы 1800 жылдардың басында Катаваба және Уотерри өзендерінің қосылған жеріне жақын аралда, Оңтүстік Каролина штатындағы Грейт-Фоллз маңында салынбақ болды. Бұл нысан ешқашан салынбады, бірақ аралдың аты сақталды, ал 1905 жылы қала құрылғаннан кейін оның басты көшесі Дирборн көшесі деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Генри Дирборнның туған штаты Нью-Гэмпширде Портсмутқа қарайтын жолдарды қорғау үшін Форт Дирборн атты жағалау қорғаныс бекінісі құрылды. Генерал Дирборнның ұлы Генри А. С. Дирборн 1831-1833 жылдары Массачусетс штатының 10-шы округін АҚШ Конгресінде өкілдік етті.