Кіріспе

Жанрлық өнер – күнделікті өмірден көріністерді бейнелейтін өнер түрі.

Жанрлық өнер – нарықтар, тұрмыстық жағдайлар, интерьерлер, мерекелер, қонақүйлер, еңбек және көше көріністері сияқты күнделікті өмірдегі оқиғалар мен көріністерді әртүрлі бейнелеу өнерінде көркем түрде бейнелеу. Мұндай бейнелеулер (жанрлық туындылар, жанрлық көріністер немесе жанрлық суреттер деп те аталады) суретшінің шеберлігімен реалистік, қияли немесе романтикалық болып келеді. Жанрлық өнер терминінің кейбір түрлері жанрлық кескін, жанрлық гравюра, жанрлық фотосуреттер және т.б. сияқты бейнелеу өнерінің түрін немесе техникасын нақтылайды. Бұл мәтін негізінен кескін өнеріне арналған, бірақ жанрлық мотивтер әсемдік өнерінің көптеген түрлерінде де кең таралған, әсіресе 18-ғасырдың басындағы рококодан бастап. Жеке тұлғалар немесе шағын топтар фарфор, жиһаз, қабырға жабын және мата сияқты көптеген заттарды әшекейлеген.

Жанрлық сурет

Жанрлық сурет салу, сондай-ақ жанрлық сахна немесе шағын жанр деп аталады, ол күнделікті өмірдің түрлерін қарапайым адамдардың әдеттегі іс-әрекеттерімен бейнелейді. Жанрлық сахнаның бір жалпы анықтамасы – бұл жеке немесе топтық тұрғыдан ешқандай анықталмаған тұлғаларды көрсету, осылайша шағын жанрды тарихи суреттерден (ірі жанр деп те аталады) және портреттерден ерекшелендіреді. Суретші белгілі бір адамды – мысалы, отбасының мүшесін – үлгі ретінде пайдаланғаны анықталса да, туынды көбінесе жанрлық туынды деп есептеледі. Мұндай жағдайда, суретшінің оны портрет ретінде қарастыруға ниеттенгеніне байланысты болады, бұл кейде субъективті мәселе. Суретші бейнелеулерді реалистік, қиялға толы немесе романтикалық түрде жасауы мүмкін. Жанрлық суреттер таныс және көбінесе сезімтал тақырыптарға ие болғандықтан, буржуазия немесе орта тап арасында жиі танымал болды. Жанрлық тақырыптар дерлік барлық өнер дәстүрлерінде кездеседі. Ежелгі Египет қабірлеріндегі бояулар көбінесе банкеттерді, демалыстарды және шаруашылық көріністерін бейнелейді, ал Плиний Ескі Пейраикосты «төмен» тақырыптардың эллинистік панель суретшісі ретінде еске алады, мысалы, мозаикалық нұсқаларында және Помпейдегі провинциялық қабырға суреттерінде сақталған: «шаштараздық дүкендер, аяқ киім шеберханалары, есектер, тағамдар және осы сияқты тақырыптар». Орта ғасырлық жарықтандырылған қолжазбалар көбінесе күнделікті шаруалар өмірінің көріністерін суреттейді, әсіресе сағат кітаптарының күнтізбе бөліміндегі «Айлар еңбегінде», ең танымал – «Duc de Berry-дің өте бай сағаттары».

1800 жылға дейін

18 ғасырға дейін Төмен елдер бұл салада үстемдік құрды, ал 17 ғасырда фламандтық барокко және голландтық алтын ғасыр суретшілігі көптеген мамандарды тәрбиеледі, олар негізінен жанрлық көріністерді суреттеді. Алдыңғы ғасырда фламандтық ренессанс суретшісі Ян Сандерс ван Хемессен 16 ғасырдың бірінші жартысында инновациялық, ірі масштабты жанрлық көріністерді жасады, кейде оларға моральдық немесе діни мазмұнды фонға енгізді. Бұл Антверпен суретшілігіндегі «маннеризмнің инверсиясы» үлгісінің бір бөлігі болды, бұл суреттердің декоративті фонындағы «төмен» элементтерге ерекше мән берді. Жоахим Патинир ландшафтарын кеңейтіп, фигураларды кіші элементтерге айналдырды, ал Питер Артсен тағамдар мен жанрлық фигураларды – аспаздарды немесе базар сатушыларды бейнелейтін туындылар жасады, олардың фонында шағын діни көріністер орын алды. Питер Брюгель Ұлы шаруаларды және олардың қызметтерін өте реалистік бейнеледі, олар оның көптеген картиналарының тақырыбы болды, ал Брюгельдің ықпалымен жанрлық сурет салу Солтүстік Еуропада гүлденді. Адриан мен Исаак ван Остаде, Ян Стин, Адриан Браувер, Давид Тениерс, Эльберт Куйп, Йоханнес Вермеер және Питер де Хук 17 ғасырда Төмен елдерде жанрлық тақырыптарға маманданған көптеген суретшілердің қатарында болды. Бұл суретшілердің картиналарының көбінесе кішкентай форматы оларды орта таптың сатып алушыларының үйлерінде көрсетуге ыңғайлы етті. Жанрлық суреттердің тақырыбы көбінесе эмблемалық кітаптардан алынған танымал эмблемаларға негізделген. Бұл картинаға екі мағына бере алады, мысалы, Габриэль Метсудың 1662 жылғы «Құс сатушы» картинасында қарт адам әтешті символдық позада ұсынады, бұл 1595–1622 жылдардағы Гиллис ван Бриннің осы көрінісі бар ашық гравюрасына негізделген. «Құрметті компания» картиналарында үйде музыка ойнап немесе жай ғана тавернада ішімдік ішіп отырған топтар бейнеленген. Басқа да көп кездесетін көріністерге базарлар мен жәрмеңкелер, ауылдық мерекелер («кермезе») немесе лагерьдегі әскерлер жатқан жерлер кірді. Италияда 1625 жылы Римге келген голланд суретшісі Питер ван Лэр жанрлық сурет салу «мектебін» дамытты. Ол «Il Bamboccio» деген лақап атын алды, ал оның ізбасарлары Бамбоччианти деп аталды, олардың туындылары Джакомо Серути, Антонио Чифронди және Джузеппе Мария Креспи сияқты көптеген суретшілерге әсер етті. Луи Ле Нэн 17 ғасырдағы Францияда жанрлық сурет салудың маңызды өкілі болды, ол үйдегі шаруалардың топтарын суреттеді, ал 18 ғасыр күнделікті өмірді бейнелеуге деген қызығушылықты арттырды, ол Ватто мен Фрагонардың романтикалық картиналары немесе Шарденнің мұқият реализмі арқылы көрінді. Жан Батист Грез (1725–1805) және басқалар 19 ғасыр суретшілігіне әсер еткен егжей-тегжейлі және сезімтал топтарды немесе шаруалардың жеке портреттерін жасады. Англияда Уильям Хогарт (1697–1764) комедияны, әлеуметтік сынды және моральдық сабақтарды толыққанды баяндалған оқиғалары бар (ұзын субтитрлермен толықтырылған) туындылар арқылы жеткізді, көбінесе сериялы түрде, мысалы, оның 1732–33 жылдары суреттелген, ал 1735 жылы гравюраланған және басылған «A Rake's Progress» картинасында. Испанияда «Жақсы махаббат кітабына» дейінгі әлеуметтік байқау мен түсініктеме жасау дәстүрі болды, ол көптеген суретшілер мен жазушылардың еңбектерінде көрініс тапқан. Испания империясының биіктігінде және оның баяу құлдырауының бастапқы кезеңінде испан алтын ғасырының суретшілері, әсіресе Веласкес (1599–1660) және Мурильо (1617–82) көше өмірін бейнелейтін пикареск жанрлық көріністерді, сондай-ақ «бодегонес» деп аталатын ас үй көріністерін жасады. Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң испан суретшісі Франсиско де Гоя (1746–1828) сурет салу мен гравюра жасау арқылы жанрлық көріністерді адам жағдайына қараңғы түсініктеме беру құралы ретінде пайдаланды. Оның «Соғыс апаттары» сериясы, Пенисулярлық соғыстан алынған 82 жанрлық эпизодтар, жанрлық өнерді ең жоғары экспрессивтік деңгейге көтерді.

19 ғасыр

XIX ғасырда діни және тарихи суреттердің төмендеуімен суретшілер өздерінің тақырыптарын айналасындағы өмірден көбірек іздестіре бастады. Гюстав Курбе (1819–77) сияқты реалистер күнделікті сахналарды үлкен полотноларда бейнелеу арқылы қалыпты көзқарастарды бұзды – дәстүрлі түрде «маңызды» тақырыптар үшін арналған өлшемде. Осылайша, жанрлық суреттің ерекше «елеусіз» санаты ретінде қарастырылу шекарасы жойылды. Тарих суреті де тек үлкен қоғамдық маңызы бар оқиғаларды бейнелеуден қашарланып, тарихи кезеңдердегі жанрлық сахналарды, атақты тұлғалардың жеке сәттерін және қарапайым адамдардың күнделікті өмірін суреттеуге көшті. Француз өнерінде бұл «Трубадор стилі» деп аталды. Бұл тенденция 1817 жылы Ингрес «IV Генрих балаларымен ойнайды» картинасын салған кезде көрініс тапты және Жан Леон Жером (1824–1904) және Жан Луи Эрнест Мейсонье (1815–91) сияқты француз академиктерінің сәнді суреттерімен аяқталды. Ғасырдың екінші жартысында жанрлық сахналарға қызығушылық, әсіресе тарихи тұрғыда немесе өткір әлеуметтік немесе моральдық мәселелерді көтеретін суреттерге, Еуропа бойынша күрт өсті. Уильям Пауэлл Фрит (1819–1909) Виктория дәуіріндегі ең танымал ағылшын жанрлық суретшісі болды, ол үлкен және тығыз толған сахналарды суреттеді; 19 ғасыр жанрлық суретіндегі көлемнің және амбицияның кеңеюі – кең таралған үрдіс еді. 19 ғасырдың басқа ағылшын жанрлық суретшілеріне Август Леопольд Эгг, Фредерик Дэниел Харди, Джордж Эльгар Хикс, Уильям Холман Хант және Джон Эверетт Миллес жатады. Шотландия екі ықпалды жанрлық суретшіні дүниеге әкелді: Дэвид Аллан (1744–96) және сэр Дэвид Уилки (1785–1841). Уилкидің «Коттардың сенбілік кеші» (1837) картинасы француз суретшісі Гюстав Курбенің «Орнандағы кешкі астан кейін» (1849) атты маңызды туындысына әсер етті. Павел Федотов, Василий Перов және Илья Репин сияқты танымал ресейлік реалист суретшілер де жанрлық суреттер жасады. Германияда Карл Шпицвег (1808–85) жұмсақ әзілге толы жанрлық сахналарға маманданған, ал Италияда Жероламо Индуно (1825–90) әскери өмірдің көріністерін суреттеді. Кейіннен импрессионистер, сондай-ақ Пьер Боннар, Ицхак Хольц, Эдвард Хоппер және Дэвид Парк сияқты XX ғасыр суретшілері күнделікті өмірдің сахналарын бейнеледі. Бірақ қазіргі заманғы өнер контекстінде «жанрлық сурет» термині көбінесе дәстүрлі реалистік техникада салынған, әсіресе анекдоттық немесе сезімтал сипаттағы сурет салумен байланысты. Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы жанрлық суретші – неміс иммигранты Джон Льюис Криммель болды, ол Уилки мен Хогарттан үйреніп, 1812–1821 жылдар аралығында Филадельфиядағы өмірдің жұмсақ күлкілі көріністерін жасады. Америка Құрама Штаттарының 19 ғасырындағы басқа да белгілі жанрлық суретшілеріне Джордж Кейлеб Бингем, Уильям Сидни Маунт және Истман Джонсон жатады. Гарри Розеланд Америка Азамат соғысынан кейінгі Оңтүстіктегі кедей афроамерикандықтардың сахналарына назар аударды, ал Джон Роджерс (1829–1904) – Америкада үлкен танымалдыққа ие болған, құйма гипстен көптеп өндірілген шағын жанрлық туындылар жасаған мүсінші. Американдық суретші Эрни Барнстың (1938–2009) және иллюстратор Норман Роквеллдің (1894–1978) туындылары жанрлық суреттің көбірек қазіргі заманғы түрін көрсете алады.

Басқа дәстүрлердегі жанр

Жапондық укийо-э гравюраларында демалыс пен жұмыстағы адамдардың бейнелері көптеп кездеседі, корейлік суреттерде де осылай, әсіресе 18 ғасырда салғандарында.

Жанрлық фотосурет

Жанрлық сурет салу 17 ғасырда еуропалықтардың еуропалық өмірді бейнелеуімен басталды, ал фотографияның ойдағыдай табылуы мен бастапқы дамуы 19 ғасырдың ортасы мен соңында еуропалық империализмнің ең кең және шабуылдық дәуірімен бірге жүрді. Сондықтан, жанрлық фотосуреттер, көбінесе әскери, ғылыми және коммерциялық экспедициялардың жанында түсірілген, еуропалықтардың әлемде кездескен басқа мәдениеттердің адамдарын бейнелейді. Айырмашылықтар толыққанды айқын болмаса да, жанрлық туындыларды этнографиялық зерттеулерден ажырату қажет, олар белгілі бір қоғамдардың мәдениеті мен өмір салтын тікелей бақылау және сипаттамалық зерттеу нәтижесінде туындаған көрнекі бейнелер болып табылады және антропология және мінез-құлық ғылымдары сияқты салалардың өнімдерінің бір тобын құрайды. Фотографиялық технологияның дамуы, камераларды тасымалдауға ыңғайлы етуі және экспозицияны жылдам жасауға мүмкіндік беруі, фотографтарға студиядан тысқары шығып, күнделікті өмірді бейнелеуде басқа өнер түрлеріне қосылуға мүмкіндік берді. Бұл санат көше фотосуреті деп белгілі болды.