Кіріспе

Шошқалар тұқымдасының жабайы өкілі.

Далалық қабан (Phacochoerus africanus) – Сахара төңірегіндегі Африканың шөбінде, саваннада және орманды жерлерде кездесетін шошқалар тұқымдасының (Suidae) жабайы өкілі. Бұрын ол P. aethiopicus түрінің бір түрі деп есептелген, бірақ бүгінде бұл ғылыми атау Солтүстік Кения, Сомали және Шығыс Эфиопияның шөлді қабандарына ғана қатысты қолданылады.

Кіші түрлер

Нолан қабыққосы (P. a. africanus) Гмелин, 1788 – Буркина-Фасо, Кот-д'Ивуар, Конго Демократиялық Республикасы, Эфиопия, Гана, Гвинея-Бисау, Чад, Мавритания, Нигерия, Сенегал, Судан
Эритрея қабыққосы (P. a. aeliani) Кретцшмар, 1828 – Эритрея, Эфиопия, Джибути, Сомали
Орталық Африка қабыққосы (P. a. massaicus) Лёнберг, 1908 – Кения, Танзания
Оңтүстік қабыққосы (P. a. sundevallii) Лёнберг, 1908 – Ангола, Ботсвана, Намибия, Оңтүстік Африка, Зимбабве

Сипаттама

Қара шошқа – орташа өлшемді түр, басы мен денесінің ұзындығы 1,0–1,5 метр, ал иығының биіктігі 0,6–0,9 метр аралығында болады. Әйелдерінің денесі еркектерге қарағанда кішірек және жеңіл болады – әйелдері 50-70 кг, ал еркектері 60-110 кг салмақтайды. Қара шошқаны аузынан шығып, жоғары қарай иілген екі жұп қармақпен тануға болады. Төменгі жұп қармақ жоғарғы жұптан әлдеқайда қысқа, ал ауызды ашқанда және жапқанда жоғарғы қармаққа сүртіліп, пышақтай өткір болады. Жоғарғы ит тістері 20-30 см-ге дейін өсе алады, көлденең қимасы кең эллипс тәрізді, шамамен 6-8 см тереңдігі және 4-5 см ені бар. Қармақ тамырынан 90 градусқа немесе одан да көп иіліп тұрады, сондықтан ол үстел үстінде жазық жатпайды, өйткені өскен сайын сәл артқа қарай иіледі. Қармақтарды қазу үшін пайдаланбайды, бірақ басқа шошқалармен шайқаста және жыртқыштардан қорғану үшін қолданады – төменгі жұп қармақтар ауыр жараларды тигізуі мүмкін. Қара шошқаның сүйектері (азу тістері) үнемі өсіп отыратын ит тістерінен алынады. Бұл қармақтар, әсіресе жоғарғы жұбы, филдің сүйектеріне ұқсас, бірақ барлық өлшемдері кішірейтілген. Қармақтарды негізінен Шығыс және Оңтүстік Африкадағы туристік сауда үшін кеседі. Қара шошқаның басы үлкен, омыртқа бойымен, ортасына дейін қысқа жүнді шошасы бар. Денесі сирек түкпен жабылып тұрады. Түсі көбінесе қара немесе қоңыр болады. Құйрығы ұзын, соңында шашы бар. Қара шошқаның тері астында майы жоқ және жүні жұқа болғандықтан, олар қоршаған ортаның экстремалды температурасына сезімтал. Олардың тамақтануы әртүрлі, шөптер, тамырлар, жидектер, жемістер, қабықтар, саңырауқұлақтар, жәндіктер, жұмыртқалар мен өліктерден тұрады. Тамақтану маусымға қарай өзгереді, қол жетімді азыққа байланысты. Жаңбырлы маусымда шошқалар шөп шабады, ал құрғақ маусымда олар түйнектер, тамыршалар және қоректі тамырлармен қоректенеді. Мұндай қозғалыс кезінде білектерді қорғайтын, қатайған төсемдер ұрықтың дамуының алғашқы кезеңінде қалыптасады. Олар өздеріне қазған қуыстарға да түсе алады, бірақ көбінесе тастап кетілген дала тышқандарының қуыстарын пайдаланады.

Шабуылға қабілетті болғанымен (еркектер көбелек маусымында бір-бірімен шайқасады), қара шошқаның негізгі қорғанысы – жылдам жүгіріп қашу. Қауіпке ұшырағанда, шошқалар сағатына 56 км-ге дейін жылдамдықпен жүгіре алады, құйрықтарын тік көтеріп, қуыстарына артқы жағымен кіреді, қармақтары сыртқа қарап тұрады. Қара шошқаның басты жыртқыштары – адамдар, арыстандар, барыстар, гепардтар, крокодилдер, жабайы итттер және гиеналар. Кейде Verreaux бүркіті мен жауынгерлік бүркіт сияқты жыртқыш құстар шошқа балаларын аулайды. Алайда, аналық қара шошқа балаларын агрессивті түрде қорғайды. Кейде қара шошқалар ірі жыртқыштарға шабуыл жасап, тіпті жарақаттағандарын да байқауға болады. Сонымен қатар, қара шошқалар жолақты мангустар мен вервет маймылдарына денелерінен қышымаларды кетіру үшін күтім жасауға рұқсат беретіні де белгілі.

Әлеуметтік мінез-құлық және ұрпақ өсіру

Жалпы қарақұйрықтар аймақтық емес, олар өздерінің қоныс аумағын пайдаланады. Жалпы қарақұйрықтар "дыбыс тобы" деп аталатын топтарда өмір сүреді. Аналықтар балаларымен және басқа аналықтармен бірге осы топтарда болады. Аталықтар аналықтарға қарағанда жиірек белгіленеді. "Көшпенді тактика" бойынша, шошқалар еструдегі аналықтарды іздеп, олар үшін бәсекелеседі. Бұл мінез-құлық, "аллосукинг" деп аталады, оларды бірлесіп көбейтуге бейімдейді. Аллосукинг – бұл жаңылысу немесе сүт ұрлау емес сияқты көрінбейді. Жалпы қарақұйрықтар табиғатта орташа есеппен 7-ден 11 жылға дейін өмір сүреді. Ал тұтқындағы қарақұйрықтар орташа есеппен 21 жылға дейін өмір сүреді.

Қорғау мәртебесі

1999 жылы Африканың оңтүстігіндегі дала шошқасының саны шамамен 250 мыңға бағаланды. Қорғалған аумақтардағы орташа тығыздығы әртүрлі, бірақ Кениядағы Накуру ұлттық паркіндегі жасыл шөптерде жергілікті тығыздық жоғары болды. Бұл түр құрғақшылыққа және аң ауруға осал (әсіресе иттерді пайдалана отырып), бұл жергілікті түрлердің жойылуына әкелуі мүмкін.