Рой Романоў: Саскачеванның экс-премьері және саяси өмірі

Кіріспе

Саскачеванның 12-ші премьер-министрі (1991–2001)

Рой Джон Романоу (12 тамыз, 1939 ж.т.) – 1991 жылдан 2001 жылға дейін Саскачеванның 12-ші премьер-министрі қызметін атқарған канадалық саясаткер. 1987 жылдан 2001 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Саскачеванның Жаңа демократиялық партиясын жетекшілік етті. 1967 жылдан 1982 жылға дейін және 1986 жылдан 2001 жылға дейін Саскатун Риверсдейл сайлау округінің заңнамалық жиналысына мүше болып сайланды. Романоу 1971 жылдан 1982 жылға дейін Аллан Блейкенидің Жаңа демократиялық партиясы үкіметінде, әсіресе Канада Конституциясын елге қайтару (Патриация) мәселесі бойынша келіссөздерде маңызды рөл атқарды. 1987 жылы оппозиция жетекшісі болып тағайындалды, содан кейін 1990 жылдары Жаңа демократиялық партиясын үш рет тікелей сайлауда жеңіске жеткізді. Премьер-министр ретіндегі кезеңі Саскачеванның саяси тарихында екіұшты мұра қалдырды. Романоу билікке алғаш келгенде Саскачеван банкротқа ұшырау қаупіне тап болды. Оның қаржылық саясаты провинцияны онжылдықтың ортасына қарай теңгерімді қаржылық жағдайға жеткізді. Алайда, «Үшінші жол» деп аталатын неолибералды саясатты қабылдауы Жаңа демократиялық партияның көптеген мүшелерін көңілсіздікке түсірді. Сонымен қатар, оның шығындарды қысқарту шаралары Саскачеванның ауылдық аймақтарына пропорционалды түрде әсер еткен деген пікір қала мен ауыл арасындағы және провинциядағы сайлаушылар арасындағы жіктерді күшейтті, бұл болашақ сайлауларға елеулі әсер етті.

Ерте өмір

Романов 1939 жылы Саскатун қаласында, Саскачеван провинциясында, Украинаның Ордив (қазіргі Червоноград ауданы) қаласынан келген украин иммигранттары Текла мен Майкл Романовтардың отбасында дүниеге келді. Оның ана тілі украин тілі болды. Ол Саскачеван университетінде оқыды, 1960 жылы саяси ғылымдар, ал 1964 жылы құқық бойынша бакалавр дәрежесін алды, сонымен қатар студенттік саясатқа белсенді қатысты – ол бір жыл Студенттік өкілдік кеңесінің президенті қызметін атқарды. Романов содан кейін заңгер болып жұмыс істеді, Саскатундағы Голденбург, Тейлор және Компания фирмасында тәжірибе жинады және олардың құрамына кірді. 1967 жылы Элеонора Бойковичке үйленді. Вудро Ллойд 1970 жылы партия жетекшісі лауазымынан кеткен кезде, жас Романов оның орнын басуға үміткерлер тізіміне қосылды. Романов төрт үміткердің ішінде ең консервативтісі саналды, оған Ллойд пен Томми Дугластың үкіметтеріндегі тәжірибелі мемлекеттік қызметкер және заң шығарушы Аллан Блейкени, партияның социалистік «Вафли» фракциясын ұсынған аграрлық белсенді Дон Митчелл және еңбекшілердің үміткері Джордж Тейлор қосылды. Романов бірінші және екінші кезеңде аз ғана басымдыққа ие болды. Делегаттардың сайлауы Романов пен Блейкенидің қатысуымен өткен соңғы дауыс беруге дейін жетті, нәтижесінде Блейкени 54% дауыспен жеңіске жетті.

Блейкени үкіметі

Романов 1971 жылғы провинциялық сайлауда қайта сайланды, нәтижесінде Блейкени мен НДП көпшілік үкімет құрды. Блейкени дереу бұрынғы басшылық бәсекелесіне үкіметте маңызды лауазымдар ұсынды. Романов 1971 жылдан 1982 жылға дейін Блейкени премьер-министр болып тұрған кезеңде бас прокурор және вице-премьер қызметін атқарды. Бұл Романовтың осы кезеңдегі НДП-нің маңызды жетістіктеріне, соның ішінде калий өнеркәсібін мемлекеттік меншікке алуға, ресурстар құқықтары және салық салу мәселелері бойынша федералды үкіметпен күреске, сондай-ақ Конституцияны елге қайтаруға (патриациялауға) қатысқанын көрсетеді. 1981 жылы Конституцияны қайтару мәселесі талқыланған кезде, федералды әділет министрі Жан Кретьен, Онтарионың бас прокуроры Рой Макмертри, Романов және Саскачеванның конституциялық құқық директоры Джон Уайт Канаданың жаңа конституциялық қағидаларының соңғы мәліметтерін жасады, нәтижесінде түнгі асхана келісіміне қол жеткізілді. Романов жаңа канадалық Құқықтар мен бостандықтар хартасында жеке меншікке қорғау енгізуге қатысты кез келген ұсынысқа қарсы болды және ешқайсысы қабылданбады. Үш рет қатарынан көпшілік үкімет құрғаннан кейін, Блейкенидің НДП 1982 жылғы сайлауда Грант Девайннің Прогрессивті консерваторларынан күтпеген жеңіліс тапты. Романов өзі Саскатун орталық сайлау округінде 19 дауыс айырмасымен 23 жасар консерватор кандидат Джо Энн Зазеленчукқа жеңіліп қалды.

Қайту және оппозиция басшысы (1986-1991)

Романов 1986 жылғы сайлауда Зазеленчуктан өзінің орнын қайтарып алу үшін қатысты және ол дауыстардың шамамен 70 пайызымен жеңіске жетті. Бұл нәтиже 1982 жылы жеңіліске ұшырағаннан кейін оппозиция жетекшісі қызметінде қалған Блейкенидің партия жетекшісі лауазымынан кетуіне әкеп соқты. Романов Блейкенидің орнын иелену үшін жарысқа түсті және 1987 жылдың 7 қарашасында қарсыластары болмағандықтан жаңа НДП жетекшісі және оппозиция жетекшісі болып сайланды. ПК-ның екінші мерзімінде провинцияның қаржылық жағдайының нашар екені анық болды. ПК үлкен бюджет тапшылығын бірден кейін біріне қабылдады, ол 1986-1987 жылдары 1,2 миллиард долларға жетті, бұл провинциялық қарызды жылдам арттырды. Девин қаржылық жағдайды көптеген мемлекеттік корпорацияларды жекешелендіру үшін пайдаланды, оның ішінде Блейкени дәуірінің маңызды жетістіктерінің бірі – PotashCorp, бұл НДП-ның қатты қарсылығын тудырды. 1989 жылы жағдай шиеленіскен кезде үкімет SaskPower компаниясының табиғи газ бөлімшесі – SaskEnergy компаниясын жекешелендіруге кірісті; жауап ретінде Романов оппозициядан заң шығарушыларды шығарып, үкіметтік жұмысты тоқтатты. 17 күннен кейін үкімет СаскЭнергияны сатудан бас тарды. PotashCorp-ті жекешелендіру туралы заң 1989 жылдың соңында ұсынылғанда, SaskEnergy-мен жетістікке қол жеткізген НДП заң шығарушы органда қалды, заң жобасын талқылауға дайын болды; алайда, ПК провинция тарихында алғаш рет мәселені талқылаудан жалтарғандықтан және заң жобасын қоғамдық бақылаусыз ілгерілету үшін жабық отырыс өткізді. ПК өзінің мерзімінің соңында демократиялық емес тактикасы үшін, оның ішінде заң шығарушы органды ұзарту және шығындарға арналған арнайы жарлықтарды күмәнді пайдалану үшін үнемі сынға ілікті. Девайннің айқын беделсіз ПК-сы келесі сайлауды заңмен рұқсат етілген соңғы шекке дейін ықпалдастырды.

Саскачеванның премьер-министрі (1991-2001)

1991 жылы Романов қызметке келгеннен кейін провинцияның қаржылық дағдарысының масштабы айқынырақ бола бастады. Прогрессивті консерваторлардың билігінде провинциялық қарыз шамамен 15 миллиард долларға жеткен еді, ал провинция банкроттыққа ұшырау қаупіне тап болды; қарыз бойынша төленетін сыйақылар ғана мемлекеттік шығындардың 20 пайызынан асып, денсаулық сақтаудан кейін екінші орында тұрды. Романов провинцияның қаржылық жағдайын жақсарту үшін үгіт жүргізді, ал қаржылық дағдарысты шешу оның үкіметінің басты міндетіне айналды. Алайда, дағдарысқа қатысты ұстанымында Романов пен қаржы министрі Дженис Маккиннон үнемдеу саясатын ұстанды, үкіметтік аппаратты қысқарту және қызметтерді тоқтату арқылы мемлекеттік шығындарды күрт төмендетті. Олар облигация иелері тарапынан көрсетілген қысым мен федералдық үкіметтен көмек алмауды шығындарды күрт қысқарту қажеттілігін күшейткен факторлар деп атады. Ең көп дау тудырған шаралардың қатарында провинциялық денсаулық сақтау жүйесін реформалау – жүзден астам аурухана басқармасын шамамен отыз денсаулық сақтау аймағымен алмастыру, елуден астам ауылдық ауруханаларда шұғыл жәрдем көрсетуді тоқтату және егін шаруашылығы табысын тікелей қолдаған жалпы кіріс сақтандыру бағдарламасын жою болды. Мұндай шаралар провинцияның ауылдық өміріне салғысыздарша қатысты деп есептелді. Сонымен қатар, Романов үкіметі ПК-ның заң қабылдау үшін қолданған тәсілдерін, оның ішінде денсаулық сақтау реформаларына қатысты жабық отырыстарды қабылдады. Саскачеванның ауылдық аймақтарындағы бағдарламалар мен қызметтерге жасалған қысқартулар халық арасында кеңінен наразылық тудырды және бұл аймақтардағы НДП үшін қымбатқа түсуі мүмкін еді. 1995 жылдан кейін Романов үкіметі бірнеше жыл қатарынан профицит тапты және қарызды шамамен 10 миллиард долларға дейін төмендетті. Алайда, үкіметте НДП-ның берік орны және ауылдық аймақтардың наразылығы провинциядағы консерваторлардың қайта ұйымдасуына түрткіс болды. 1997 жылы федералдық Реформа партиясының мүшелерімен жасырын жұмыс істеп, төрт ПК депутаты, оның ішінде жаңа лидер Билл Бойд, және төрт либерал депутаты – барлығы ауылдық округтерден – өз партияларынан шығып, Саскачеван партиясын құрды. Сегіз депутаттан тұратын жаңа партия бірден оппозицияның мәртебесін иеленді. 1998 жылы ол өзінің алғашқы лидері ретінде бұрынғы Реформа партиясының депутаты Элвин Германсонды таңдады. Романов жаңа партияны өмір сүруі қиын болған Прогрессивті консерваторлардың имиджін жаңартпақ әрекет деп бағалады және оларды «Саскаторилер» деп атады. 1999 жылғы провинциялық сайлауда НДП-ның көпшілік дауысқа ие болуы күтілді. Партия үшінші рет қатарынан сайланды, бірақ заң шығарушы органның құрамындағы орындарының саны азайды, бұл Романовты либералдармен коалициялық үкімет құру туралы келіссөздер жүргізуге мәжбүр етті, нәтижесінде үш либерал министрлікке тағайындалды. Бұл Германсон партиясының ауылдық аймақтардағы күшті көрсеткен нәтижесінің нәтижесі болды – олар халықтың дауыс беруі бойынша НДП-ны тіпті басып өтті; Саскачеван партиясы 25 орын жеңіп алды, бірақ Регина мен Саскатунда ешбір орын алған жоқ. Германсон НДП-ға қарсы ауылдық наразылықты пайдаланып, шығындарды қысқартуды НДП-ның «ауылдық кек алуы» деп сипаттады, бұл провинциядағы қалалық және ауылдық сайлаушылар арасындағы өсіп келе жатқан айырмашылықты айқын көрсетті. Бұл жағдай партияның болашағына қатысты әртүрлі көзқарастары бар жеті үміткермен қатысқан қызу лидерлік сайлауға әкелді. 2001 жылғы лидерлік сайлауда анти-неолибералды кандидат Нетти Вибе үшінші орынды иеленді, ал Романовтың бас прокуроры Крис Аксуорти бұрынғы министр Лорн Калвертке соңғы дауыс беруде жеңілді, ол 2001 жылдың 8 ақпанында премьер-министр болып ант берді. Калверт партияның дәстүрлі әлеуметтік-демократиялық құндылықтары мен әлеуметтік шығындарды арттыру міндеттемесін жақтады. Романовтың отставкасынан кейін Калверт оның орнына Саскатун Риверсдейл округінен депутат болып сайланды, 2001 жылдың 19 наурызында өткен қосымша сайлауда жеңіске жетті.

When Romanow assumed office in 1991, the extent of the fiscal crisis facing the province began to become clearer. The provincial debt had reached nearly $15 billion under the Progressive Conservatives, and the province was facing the prospect of bankruptcy; interest payments on debt alone were accounting for more than 20% of government spending, second only to healthcare. Romanow had campaigned on getting the province's fiscal house back in order, and dealing with the fiscal crisis became his government's top priority. However, in their approach to dealing with the crisis, Romanow and finance minister Janice MacKinnon practiced austerity, greatly reducing government spending by downsizing the government and cutting services. They cited pressure from bondholders and a lack of assistance from the federal government as factors that increased the pressure to drastically reduce spending. Some of the most controversial cuts including reforming provincial health care—replacing more than one hundred hospital boards with approximately thirty health regions, and ending acute care in more than fifty rural hospitals—and ending the Gross Revenue Insurance Plan, which had directly supported crop farm incomes. Such cuts were seen as disproportionately targeting rural life in the province. Moreover, Romanow's governments adopted some of the same tactics the PCs had introduced to pass legislation, including closure when it came to their health care reforms. The cuts to programs and services in rural Saskatchewan were deeply unpopular and would prove costly to the NDP in those regions. After 1995, Romanow's government ran successive surpluses, and paid the debt down to approximately $10 billion. However, the NDP's seemingly solid grip on government and the growing frustrations of rural regions provided an impetus for a reorganization of conservatives in the province. In 1997, working behind the scenes with members of the federal Reform Party, four PC MLAs, including new leader Bill Boyd, and four Liberal MLAs—all from rural ridings—walked away from their parties and established the Saskatchewan Party. With eight MLAs, the new party immediately took over Opposition status. In 1998, it chose former Reform MP Elwin Hermanson as its first leader. Romanow framed the new party as an effort to rebrand the moribund Progressive Conservatives and took to referring to them as the "Saskatories". The NDP were widely expected to secure another majority in the 1999 provincial election. The party was re elected to a third consecutive term, but was in fact reduced to a minority of seats in the legislature, forcing Romanow to negotiate a coalition government with the Liberals, an agreement that resulted in appointing three Liberals to Cabinet. This was the result of a strong performance by Hermanson's party—which actually edged the NDP in the popular vote—in rural areas; the Saskatchewan Party won 25 seats, but none in either Regina or Saskatoon. Hermanson capitalized on rural discontent with the NDP, characterizing spending cuts there as the NDP's "rural revenge", putting into stark relief the growing divide between urban and rural voters in the province. The announcement triggered a hotly contested leadership race with seven candidates—a far cry from Romanow's acclimation in 1987—with differing views for the future of the party. Anti neoliberal candidate Nettie Wiebe placed third in the 2001 leadership vote, while Romanow's attorney general Chris Axworthy was defeated on the final ballot by former cabinet minister Lorne Calvert, who was sworn in as premier on February 8, 2001. Calvert had campaigned on the party's traditional social democratic values and a commitment to increase social spending. After Romanow's resignation, Calvert also succeeded him as MLA for Saskatoon Riversdale, winning the by election there on March 19, 2001.

Федералды арена

Жан Кретьеннің федералды Либералдық партиясы – Романов 1980 жылдардың басында Конституцияны елге қайтару мәселесі бойынша тығыз жұмыс істеген партия, Романоуды партияға қатысуға шақырды, бірақ ол бас тартты. Ол мұның NDP-ға опасыздық болар дей отырып, денсаулық сақтау жүйесінің болашағы жөніндегі Корольдік комиссияны басқару мүмкіндігі үшін келісім жасады. Романовтың тілегі орындалды, 2001 жылдың 4 сәуірінде генерал-губернатор Адриен Кларксон, Жан Кретьеннің кеңесі бойынша, Романоуды Канададағы денсаулық сақтау жүйесінің болашағы жөніндегі Корольдік комиссияның төрағасы етіп тағайындады. 2002 жылы Романовтың есебі жарияланды, онда денсаулық сақтау жүйесін жақсарту бойынша ұсыныстар баяндалды. Есепте Канаданың мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесін қорғау және нығайту қажеттігі айтылды, сондай-ақ федералдық қаржыландыруды ұлғайту және денсаулық сақтаудың негізгі принциптерін көрсететін Денсаулық хартасы туралы ұсыныстар енгізілді. Бұл есеп ондаған жылдар бойы денсаулық сақтау талқыларында маңызды рөл атқарып келеді. 2003 жылы Романов генерал-губернатор Кларксонның алдында Канаданың Корольдік кеңесінің мүшесі ретінде ант берді, бұл да Премьер-министр Кретьеннің кеңесімен болды.

Академиялық лауазымдар мен марапаттар

Саясаттан зейнетке шыққаннан кейін Романов Саскачеван және Регина университеттерінде аға саясат зерттеушісі, сондай-ақ Куинс университетінде арнайы шақырылған зерттеуші болып жұмыс істеді. 2003 жылы Романов Саскачеванның Еңбегіне лайық орденімен марапатталды, ал 2004 жылы Канада орденінің офицері атанды. 2005 жылы Романовтың ресми портреті Саскачеванның заң шығару жиналысында ашылды, сол кезде ол Саскачеванның құрылғанына 100 жыл толуына арналған естелік медалін губернатор-лейтенант Линда Хаверстоктан алды.

Мұра

Романовтың премьер-министрлік қызметі даулы мұра қалдырды. Оның үкіметі өте ауыр қаржылық дағдарысты мұра етіп алды, ал олардың қадамдары провинцияның қаржысын жақсартуға септігін тигізді. Басқалары Романовтың Жаңа демократиялық партияның басшысынан күтілгеннен де консервативті болғанын мойындады, бірақ оның әлеуметтік-демократиялық құндылықтарға адалдығын баса көрсетті. Оның тәсілі үкіметтің белсенді рөлін, сондай-ақ әлеуметтік қорғау жүйесін және денсаулық сақтау мен білім беруге инвестицияларды сақтап қалды. Тарихшы Билл Уайзер және саяси талдаушы Дейл Эйслер сияқты сарапшылар Романовтың жұмыс істеген жаһандық экономика оның НДП-ның бұрынғы басшыларына қарағанда азырақ мүмкіндіктер қалдырғанын, ал дағдарыстың шешімі үшін қатаң шаралар қажет болғанын айтты. Тіпті, ғасыр басында құрылған консервативті Саскачеван партиясы НДП-ның экономикалық саясатын сынауға тырыспады, сын-ескертпелерін НДП-ның экономикалық идеологиясына емес, "басқару стиліне" бағыттады. Романовтың үнемдеу шаралары, әсіресе ауылдық аймақтарға күшті әсер еткені, поляризацияны күшейтіп, НДП-ны сол жерлерде беделсіз етті.