Кіріспе

Тіл білімінде, құрама етістік немесе күрделі предикат – бір етістік қызметін атқаратын көп сөзді тіркес. Бұл тіркестің бір компоненті – жеңіл етістік немесе вектор, ол келісімдік жалғауларын (уақыт, қимыл, түр) алып, мағынаның ұсақ-түйек айырмаларын ғана білдіреді. Екінші, "негізгі" компонент – етістік немесе есім, ол тіркестің мағынасының басым бөлігін жеткізеді және оның сөздерін анықтайды. Ол көбінесе бастапқы немесе [етістік + етістік тіркестерінде] бірлескен қатыстық формасында болады. Құрама етістік "кешенді предикат" деп те аталады, себебі семантика, формалды түрде предикат арқылы бейнеленгендей, негізгі етістікпен анықталады, бірақ екі етістік те қолданыстағы түрінде көрінеді. Есім + Етістік (Е+Е) тіркестері "құрама етістіктер" санала ма, жоқ па – бұл терминологиялық мәселе. Жалпы, "кешенді предикат" термині көбінесе Е+Е тіркестерін қамтиды, ал "құрама етістік" термині көбінесе Е+Е тіркестері үшін қолданылады. Дегенмен, кейбір авторлар [әсіресе иранистика саласындағы зерттеушілер] Е+Е тіркестерін құрама етістіктер деп атайды. Құрама етістіктерді, әдетте, бірнеше іс-қимылдардың тізбегін көрсететін және етістіктердің семантикалық және грамматикалық салмағы шамалас болатын реттік етістіктерден ажырату керек. Сондай-ақ, оларды көмекші және негізгі етістіктердің тізбектерінен де ажырату қажет.

Құрмалас етістіктер бар тілдер

Екі түрдегі де (V+V және N+V) құрама етістіктер Үндістанның барлық тілдерінде өте көп кездеседі, бірақ V+V құрамалары солтүстік үнді-арий тілдерінде дравид тілдеріне қарағанда жиірек болады. Оңтүстік Азия тілдерінен өзге, V+V тіркестері түркі тілдерінде, мысалы, өзбек, қырғыз және ұйғыр тілдерінде, лимбу және нюари сияқты тибет-бирман тілдерінде, корей және жапон тілдерінде, цез және ава сияқты солтүстік-шығыс кавказ тілдерінде, сондай-ақ кичуа тілінде кездеседі. Индоевропалық грек тілінде де бірнеше етістік-этистік тіркестері бар. Иран тілдерінде V+V тіркестері кездеспейді. Иран зерттеушілері "құрама етістіктер" деп атағандары N+V тіркестері болып табылады.

Ағылшынша

Ағылшын тілінің лексикасында stirfry, kickstart және forcefeed сияқты нағыз құрама етістіктер бар. Бұл тізбекті етістіктер емес, бірақ көптеген қосылыстар сияқты, олар екі сөзбен (немесе тырнақшамен) жазылуы мүмкін. Екінші етістіктегі әрекеттің қалай орындалғанын бірінші етістік көрсетеді. Уақытты білдіру тек екінші етістіктің ғана құзырында. Ағылшын тілінде көмекші етістіктерді пайдалану арқылы әрекеттің басталуы, ұзақтығы, аяқталуы немесе қайталануы сияқты аспектілік ерекшеліктер де білдіріледі. Мысалдар: басталып кетті, өмір сүрді, көрінді және т.б. Бұл тізбектер морфологиялық тұрғыдан күрделі предикаттардың орнына жұмыс істейді, мысалы, латын тілінің бастамалық немесе инцептивтік түбірлері (amo, 'Мен сүйемін'; amasco, 'Мен сүйе бастадым', 'Мен ғашық бола бастадым'; florere, 'гүлдеу'; florescere, 'гүлдеуге бастау'; және т.б.), сондай-ақ орыс тілінен (смеяться, 'күлу'; засмеяться, 'күле бастау'). Ағылшын тілінде етістік + етістік қосылыстары сирек кездессе де, оны "есіктен [құлап] өту" мысалымен көрсетуге болады. Кейбір түсіндірмелерде "кету" жеңіл етістік ретінде қарастырылады, ол уақыт сияқты белгілерді алып жүреді. Дегенмен, мағынаның негізгі бөлігі, сондай-ақ аргументтер, яғни кім? (әрекеттің жасаушысы) немесе не "құлап өтті"? (объект) деген сұрақтарға жауаптар екінші, семантикалық тұрғыдан басты етістік "құлау" арқылы анықталады. "Кету" көптік/уақыт белгілерін алып жүреді (олар кетеді | ол құлап кетеді), ал "құлау" осы тұрақты түрінде келеді және уақыт, сан, жыныс және т.б. бойынша өзгермейді. "Кетіп бара жатқан" сияқты герундивтік формалардың ағылшын тілінде құрама етістіктер болып табылатыны әлде жоқпын деген мәселе даулы; көптеген тіл білімі мамандары "құлауды" герундивтік формасындағы есім ретінде қарастыруды ұсынады. Алайда, құрама етістіктерді қарастырудың кейбір артықшылықтары болуы мүмкін, әсіресе семантикалық талдау кезінде. Мысалы, "Ол қайда құлап кетті?" деген сұраққа жауап "Ол қайда кетті?" деген сұрақтан гөрі көбірек мәлімет береді. Ағылшын тілінде есім + етістік құрамасының көптеген мысалдары бар, олар "жеңіл" етістікпен "оқиғалық" есімді (әрекетті сипаттайтын, сонымен бірге етістік ретінде де жұмыс істей алатын есім, бірақ ол сирек кездесетін болуы мүмкін) немесе мұндай есімнен және бір немесе бірнеше сөз тіркесінен тұратын есім тіркесімен біріктіреді. Көп таралған мысалдар: көңіл айту, бір тіс шағу және құтылу (ал құтылу мен көңіл айту сирек кездеседі). Кейде тізбекті етістіктер деп белгіленген мысалдар құрама етістіктер болып шығады, мысалы "Сен неге солай істедің?" және "Сіздің бизнесіңіз жай ғана көтеріліп, кетіп қалуы мүмкін". Ағылшын, неміс және басқа да тілдерде кең таралған ашық қосылған етістіктің тағы бір түрі бар: фразеологиялық етістік – бұл етістік сөзі мен алғы сөз, бөлшек немесе екеуі де бірге әрекет ететін бірлік, олар сөзбе-сөз мағынада алынғанда білдіретін нәрсені білдірмейді. Мысалдар: бір нәрсені ойлау, бір нәрсені күту және сөздікте бір нәрсені іздеу (әдеби және құрама емес дыбыстарды қарама-қарсы). Сөздіктердегі салыстырулар американдық ағылшын тілінде британдық ағылшын тілінен гөрі кейбір түрдегі құрама етістіктер жиі кездесетінін көрсетеді.

Үнді-урду

Құрама етістіктер индус-арий тілдерінде, мысалы, хиндустани және панджаби тілдерінде өте көп кездеседі, онда ағын мәтіндегі етістік формаларының 20%-ға дейін құрама болуы мүмкін. Мысалы, хинди-урду тілінде nikal gayā (निकल गया, نِکَل گَیا, lit. "шығу бару") "сыртқа шығу" дегенді білдіреді, ал nikal paṛā (निकल पड़ा, نِکَل پَڑا, lit. "шығу құлау") "кету" немесе "көңілден шығу" дегенді білдіреді. Бұл мысалдарда nikal (निकल, نِکَل, lit. "шығу") – негізгі етістік, ал gayā (गया, گَیا, lit. "барды") және paṛā (पड़ा, پَڑا, lit. "құлау") – векторлар немесе "жеңіл етістіктер". Хинди-урду тіліндегі құрама етістіктердің қосымша айырмашылық қасиеті бар. Яғни, белгілі бір жағдайларда [мысалы, жосықсыздық] nikal gayā және nikal paṛā сияқты құрама етістіктер мағынасында ешқандай өзгеріс болмайтын немесе аздаған өзгеріс болатын құрама емес сәйкес келетін түрімен [niklā, निकला, نِکلا] ауыстырылады. Дегенмен, айырмашылық құбылысы құрама етістіктері бар барлық тілдерде кездеспейді. Зат есім + Етістік кешенді предикаттары мүлдем басқа мәселе. Олардың қарапайым түрімен ауысу болмайды және барлық хинди-урду N+V құрама етістіктерінің шамамен жартысында karnā (करना, کَرنا, lit. "істеу") жеңіл етістік болып табылады, ал тағы 20%-ында hōnā (होना, ہونا, lit. "болу") жеңіл етістік ретінде қолданылады. Көптеген жағдайларда khānā (खाना, کهانا, lit. "жеу") қолданылады. Алайда, karnā және khānā етістіктері Етістік + Етістік құрамында екінші элемент ретінде ешқашан қолданылмайды.

Парсы тілі

Парсы тілінде N+V құрама етістіктер кеңінен қолданылады. Парсы тіліндегі құрама етістіктердің мағынасы кейде етістік немесе етістік емес компоненттің мәнінен өзгеше болады. Парсы тіліндегі құрама етістіктерде ең көп қолданылатын етістік элементі - كردن kardan ("істеу/жасау"), мысалы, فكر كردن fekr kardan ("ойлау"). Басқа да көп қолданылатын етістік элементтері: دادن dādan ("беру"), мысалы انجام دادن anjām dādan ("орындау"); گرفتن gereftan ("алу"), мысалы جشن گرفتن jashn gereftan ("тойлау"); زدن zadan ("соғу"), мысалы حرف زدن harf zadan ("сөйлеу"); және داشتن dāshtan ("ие болу"), мысалы دوست داشتن dust dāshtan ("жақсы көру"). Парсы тіліндегі құрама етістіктердің етістік элементі тұлға, уақыт және модальдық түрленулерге ие.

Жапон тілі

Жапон тілінде көптеген күрделі етістіктер бар, бұл қазіргі және ескі жапон тілінің агглютинативті сипатын көрсетеді. Мысалы, ағылшын тіліндегі *start reading* және жапон тіліндегі 読み始める (*yomihajimeru*) – "оқуды бастау" фразасында, *start* және 始める (*hajimeru*) – "бастау" фразеологиялық етістіктері уақытқа, жорамалға және басқа да түрлендірулерге сәйкес өзгереді, ал негізгі етістіктер *reading* және 読み (*yomi*) – "оқу" көбінесе өзгеріссіз қалады. Пассивтік сөйлем ерекше жағдай болып табылады, онда ағылшын және жапон тілдерінде негізгі етістік өзгереді: *start to be read* және 読まれ始める (*yomarehajimeru*) – "оқылуды бастау". Әрине, *hajimeru* әлі де уақыт, көңіл-күй, жорамал және т.б. сәйкес өзгереді. Жапон тіліндегі кейбір күрделі сөздер грамматикалық деңгейге жеткен, бұл орфографияда көрініс тапқан. Жапон тіліндегі тізбекті етістіктер көбінесе екі етістіктің бірігуі арқылы жасалады, мысалы, "барып сұра" (行って聞く). Жапон тіліндегі жазу жүйесінде лексикалық элементтер әдетте кандзимен жазылады (мысалы, 行く және 聞く), ал грамматикалық элементтер жиі хираганамен жазылады [мысалы, "жоғалу" (消えていった) күрделі етістігінде]. Осылайша, әрбір қимыл-әрекеттің кандзимен жазылуымен қатар, кейбір екінші қимыл-әрекеттер, грамматикалық деңгейге жеткендіктен, жиі хираганамен жазылады, мысалы, "сынап көру" (~みる) – "көру" (見る) етістігінен, "жеп көру" (食べてみる) және "өкінішті нәрсе жасау" (~しまう) – "жасыру" (仕舞う) етістігінен, мысалы, "Мен жаңылмалы түрде ғашық болдым" (愛してしまった). Осылайша, жеңіл етістіктер немесе векторлар ретінде жапон тіліндегі түпкілікті (яматокотоба) етістіктер ғана қолданылуы мүмкін. Мұндай етістіктердің саны шектеулі. Қарыз сөздер, оларды көмекші етістікпен (~する) біріктіру арқылы етістік ретінде қолдануға болады, күрделі етістіктердің екінші құрамында қолданылмайды. Мысалы, қытай-жапондық "сүйю" (愛する) етістігінің өзі "сүйюді сынап көру" (愛してみる) сияқты өзгертілуі мүмкін, бірақ ол екінші немесе өзгертетін элемент ретінде басқа етістікпен біріктірілмейді. Жапон тіліндегі *i* сын есімдері, грамматикалық жағынан шексіз етістіктер ретінде жұмыс істейді, сонымен қатар күрделі сын есімдер ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ бұл етістіктерге қарағанда сирек кездеседі. (Толық мәлімет үшін жапон сын есімдеріне қараңыз.)

Кичва әсерімен испан

Кичва тілінің ықпалымен, Эквадордың Альтиплано аймағында тұратын адамдар испан тілінде күрделі етістіктерді пайдана бастады. "Ашудан ыдысты сындырып жіберді." (Сөздерінше: ашудан ыдысты сындыруды қойды).
"Сені өлтіреміз." (Сөздерінше: сені лақтырып өлтіреміз, Кичва тілінде: huañuchi shpa shitashun).
Испан тіліндегі SVO сөз тіркесіне сәйкес, вектор негізгі етістіктен бұрын келеді, ал SOV тіліндегі Кичва тілінде вектор негізгі етістіктен кейін келеді.

(қазіргі) грек

Қазіргі грек тіліндегі күрделі етістіктер тілдегі басқа күрделі сөздер сияқты қалыптасады, екінші етістіктің түбірін қосымша интерфикспен басқа етістікке жалғау арқылы күрделі түбір құрайды. Тек екінші етістік ғана жіктеледі, бірақ грек тіліндегі әдеттегі күрделі етістік – екі мағынасы қарама-қарсы, тең етістіктен тұратын координативтік құрама, және семантикалық тұрғыдан екеуінің де бірін бас, екіншісін бағынышты деп атауға болмайды. Етістікпен білдірілетін әрекет мағынасы бойынша екі етістікті де жеке-жеке қолданумен, оларды біріктіретін сөздер арқылы байланыстырумен тең. Мысалдар: μπαίνω ['beno] 'Мен кіремін' + βγαίνω ['vjeno] 'Мен шығамын' = μπαινοβγαίνω [beno'vjeno] 'Мен кіріп-шығамын'; ανάβω [a'navo] 'Мен жағамын' σβήνω ['zvino] 'Мен (жарықты) сөндіремін' = αναβοσβήνω [anavo'zvino] 'Мен жанамын-сөндіремін'. Бұл күрделі етістіктер двандва типіне жатады. Мағынасы бойынша олар "Мен кіремін және шығамын", "Мен жағамын және сөндіремін" деген тіркестермен тең.