Кіріспе
Феликс Луи Калондер (1863–1952) – швейцариялық саясаткер, 1913–1920 жылдары Швейцария Федералдық Кеңесінің мүшесі және 1918 жылы Конфедерация Президенті. Ол "Еркін демократиялық партияның" мүшесі болған. Қызмет еткен кезеңінде 1913–1917 жылдары Ішкі істер департаментін, ал 1918–1919 жылдары Саяси департаментті басқарды. 2022 жылға дейін Феликс Калондер Федералдық Кеңестегі жалғыз романш тіліндегі ана тілі болған саясаткер.
Felix Louis Calonder (7 December 1863 – 14 June 1952) was a Swiss politician, member of the Swiss Federal Council from 1913 to 1920, and President of the Confederation in 1918. He was affiliated to the Free Democratic Party. During his tenure of office, he held the Department of Home Affairs from 1913 to 1917, and the Political Department from 1918 to 1919. As of 2022, Felix Calonder has been the Federal Council's only native Romansh speaker.
Ерте өмір (18631891)
Калондер Энгадин аңғарындағы Скуол қаласында, Триннен келген шебер құрылысшының ұлы болып дүниеге келді. Калондер алты жасқа толғанда, оның отбасы Тринге көшіп, ол бастауыш мектепке барып оқыды. 1878 жылдан 1881 жылға дейін Калондер Чур кантондық мектебінде оқыды. Ол оқуын тастап, үш жыл бойы коммерциялық стажер болып жұмыс істеді және 1885 жылы Цюрихте Матура емтиханын тапсырды. Ол Цюрих, Мюнхен, Париж және Берн қалаларында заңды оқыды, 1889 жылы халықаралық құқық бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Ол «Зофингия» студенттік қоғамында белсенді мүше болды, сондай-ақ Швейцария Қарулы күштерінде милиция офицері және судья болып қызмет етті. Оқуын аяқтағаннан кейін Калондер Чурға оралып, сот хатшысы болып жұмыс істеді, кейіннен адвокат кеңсесінде серіктес ашты. 1892 жылы ол Үрсулина Уолтерге үйленді, олардың үш баласы болды.
Заң шығарушылық қызметтер (18911913)
1891 жылы Калондер Гризон кантонының заң шығарушы құрамына (cussegl grond) сайланды, онда ол еркін демократтарды өкілдік етті және 1913 жылға дейін мандатын сақтап тұрды. 1893 жылы кантондық басқарушы органға (regenza) сайлануға тырысты, бірақ сәтті болмады. 1890 жылдардың соңына қарай ол көлік саясаты саласында танымал болды; шығыс альпілік темір жол құрылысы үшін күресі және Реттише Бахнның тар жол жүйесіне федералдық субсидиялар алу үшін атқарған жұмысы оның партиясына Швейцарияның Штаттар кеңесіндегі Гризонның екі орындығының біреуін жеңіп алуға көмектесті. Штаттар кеңесіндегі қызметі кезінде оған Рейн өзенін кемелерді тасымалдау және гидроэнергетика үшін пайдалану мәселесі бойынша Баден Ұлы Герцогтығымен келісім жасау міндеті жүктелді. Ол 1911/1912 жылдарғы сессияда Штаттар кеңесінің төрағасы болды.
Федералды кеңес (19131920)
1912 жылы Федералды кеңесші Адольф Дюхер қайтыс болғанда, Калондер Швейцария Федералды кеңесіндегі бос орынға үміткерлердің бірі болды. 1912 жылдың 17 шілдесінде ол бірінші дауыс беруде Эдмунд Шюльтеске жеңіліп қалды, бұл Шюльтестің католик консерваторлары, шаруалар ұйымдары және өнеркәсіптік лоббидің күшті қолдауына байланысты болды. Нәтижеге көңілі қалған Гризон саясаткерлері мен БАҚ 1912 жылы Швейцарияның Ұлттық күнін (1 тамыз) бойкоттауға шақырды. Келесі жылы, 1913 жылдың мамырында Федералды кеңесші Луи Перрье қайтыс болды, ал Калондердің кандидатурасы перспективалы көрінді. Католик консерваторлары енді оны қолдады. Бірнеше федералды саясаткерлер Калондердің Альпілік теміржолдағы Гризонның мүдделерін ілгерілетудегі ықпалдылығынан алаңдады, сондай-ақ Калондердің сайлануы Романдияның 1881 жылдан бері қамтамасыз етіп келген екі кеңесшісінің біреуін жоғалтуы мүмкін еді. Дегенмен, Калондер сайлаудың бірінші турында 199 жарамды дауыстан 151 дауыспен жеңіске жетті және айтарлықтай қарсылық болған жоқ (Артур Кушепен 11 дауыспен екінші ең жақсы нәтиже көрсетті). Калондер 1913 жылдың 21 маусымында Швейцария Федералды кеңесінде қызметке кірісті. Алғашқы төрт жыл ішінде Калондер Ішкі істер департаментін басқарды. Ол Федералды жиналыста ұсынуға тиіс алғашқы заң жобаларының бірі – Швейцарияның жалғыз Ұлттық паркін құру туралы федералды шешімге қатысты болды. 1918 жылы Калондер Швейцария Конфедерациясының Президенті болып сайланды және сол кездегі әдетке сәйкес, «саяси департаменттің» (сыртқы қатынастар) басшылығын да өз мойнына алды. Президент ретінде ол жұмысшы және кедей таптың әлеуметтік наразылықтарының күшеюіне тап болды және 1918 жылдың тамызында «Oltener Aktionskomitee» (OAK) өкілдерімен кездесулер бастады. OAK – швейцариялық кәсіподақтар мен социал-демократтардың комитеті, әлеуметтік-саяси реформаларды талап ету және жүзеге асыру үшін құрылған және Роберт Гримм басқарған. 10 қарашада Цюрихте бастапқыда бейбіт болған наразылық ереуілін тоқтату үшін билік әскери күш қолданған кезде, комитет Калондерге милицияны қайта шақыру немесе бүкіл ел бойынша ереуілдің салдарын қабылдау туралы ультиматум берді. Калондер Федералды кеңес атынан бас тартты, ал 1918 жылдың 11 қарашасында комитет мерзімі белгісіз ереуілге шақырды, бұл қазір 1918 жылғы Швейцариядағы жалпы ереуіл деп аталады. Шамамен 400 000 жұмысшы ереуілге шықты, оларға қарсы жасақтар жөнелтілді, теміржол жүйесі әскерилендірілді. Гренхенде үш наразылық білдірушіні солдаттар өлтірді, сондай-ақ Цюрих пен Бильде де қақтығыстар болды. OAK ереуілдің нәтижесіз екенін мойындады және оны тоқтатуға шақырды, Калондер Федералды жиналысқа «Қорқыныш сейілді. Тәуелсіз және мақтан тұтатын Швейцария демократиясы басын жоғары көтеріп тұр» деген сөздермен хабарлады. Калондер Ландес-стрик кезіндегі әрекеттері үшін сынға ұшырады. Гримм оны «келіссөздер кезінде көздерінен жас шығарып, өз позициясын берік ұстаудың орнына» әжуалай сөйлегені үшін қысым жасаған еді, ал Федералды жиналыс пен БАҚ оның ереуілге деген реакциясын екіұшты деп бағалады: Бір жағынан, Калондер 12 қарашада сөйлеген сөзінде Социал-демократтарға Федералды кеңесте орын беруге уәде берді. Екінші жағынан, армия басшылығы мен оңшыл парламентарийлердің қысымына ұшыраған ол Федералды кеңестің OAK-қа арналған ультиматумына бір күннен кейін қол қойды. Ол солшылдардың қолдауын қайтадан иемденген жоқ, 1920 жылы орнынан кеткеннен кейін Социал-демократиялық «Фольксрехт» газетінде «айтарлықтай шектеулі реакционер» деп сипатталды. Федералды кеңестегі соңғы жылы Калондер Вудро Вильсонның Ұлттар Лигасы туралы идеясын қолдады және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі халықаралық құқық мәселелерін зерттеу үшін тарихшылар мен заң сарапшыларын тағайындады. «Абсолютті» бейтараптық орнына ол «дифференциалдық» бейтараптылықты ұсынды, оған Ұлттар Лигасы ұсынған экономикалық санкцияларды енгізу кіруі мүмкін еді. Әріптес кеңесшілер Джузеппе Мотта мен Густав Адордың қолдауымен Калондер ақыры Неміс тілді ауылдық және консервативті кантоннан шыққан саясаткерлердің, сондай-ақ социал-демократтардың басым көпшілігінің қатаң қарсылығына қарамастан Ұлттар Лигасына кіру туралы заң жобасын қабылдады. Ол «Ворарльберг мәселесіне» қатысты әрекеттері үшін аз қолдау тапты. 1919 жылдың 11 мамырында Ворарльберг халқының 80% өз мемлекетінің Швейцарияға қосылуы керек деп дауыс берді, ал Калондер бұл жоспарларды да қолдады. Ол Федералды кеңесте, атап айтқанда Шюльтес және Мотта тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады және ақыры осы бағыттағы тырысқандарын тоқтатуға мәжбүр болды. Бүкіл ел бойынша ереуіл кезіндегі әрекеттері, Ұлттар Лигасына кіруді ілгерілетуі және Ворарльберг мәселесіндегі әлсіз позициясы 1919 жылдың желтоқсанында Федералды жиналыста Калондердің қайта бекітілуіне аз дауыс жинауға әкелді. Ол бес күннен кейін ауруға байланысты демалысқа өтініш берді және 1920 жылдың 21 қаңтарында отставкаға кететінін жариялады. Федералды жиналыс оның өтінімін 1920 жылдың 12 ақпанында ресми мақұлдады және оның орнына Хайнрих Хеберлин сайланды.
Кейінгі жылдары (19201952)
Ол қызметтен кеткеннен кейін, Калондер 1920 жылы Ұлттар Лигасы тарапынан Аланд дағдарысын реттеу үшін тағайындалды. 1921 жылы ол Силезия көтерілісіне байланысты Жоғарғы Силезиядағы жағдайды реттеу мақсатында Женева конференциясын басқарды. 1922 жылдан 1937 жылға дейін ол Катовицеде тұрды, онда Германия-Польша аралас комиссиясының төрағасы ретінде конференция шешімдерінің орындалуын қадағалады. 1937 жылы ол Цюрихке көшіп, заң кеңесшісі болып жұмыс істеді. Феликс Луис Калондер 1952 жылғы 14 маусымда Цюрихте қайтыс болды.