Кіріспе

Антилопалардың бір туысы

Дуикер – Африканың Сахара төменіндегі аймақтарда табиғи түрде өсетін, тығыз орманды жерлерде кездесетін шағын және орташа өлшемді қоңыр антилопа. Қазіргі кезде бар 22 түрі, оның ішінде кейде басқа түрлердің үш түршесі саналатын түрлері, Cephalophinae туысы немесе Cephalophini тайпасын құрайды.

Таксономия және филогенезия

Сефалофиналар тайпасы (бұрынғы Сефалофиналар тұқымдасы) үш туыс және 22 түрді қамтиды, олардың үшеуі кейде басқа түрлердің кіші түрлері деп есептеледі. Үш туысқа Сефалофус (15 түр және үш даулы таксон), Филантомба (үш түр) және Сильвикапра (бір түр) жатады. Бұл тұқымды алғаш рет британдық зоолог Джон Эдвард Грей 1871 жылы Лондон зоологиялық қоғамының мәліметтерінде сипаттаған. "Cephalophinae" ғылыми атауы, жаңа латын тіліндегі "cephal" – бас және грек тіліндегі "lophos" – қырылыс сөздерінің біріктірілуінен пайда болған болуы мүмкін. Сефалофустағы үш даулы түр – Брук дуикері (C. brookei), Рувензори дуикері (C. rubidis) және ақ аяқты дуикер (C. crusalbum). Брук дуикері, Огилби дуикерінің (C. nigrifrons) кіші түрі саналған болатын, бірақ 1998 жылы британдық эколог Питер Грубб оны түр деңгейіне көтерді. Оның түр мәртебесі 2002 жылы Грубб пен әріптесі Колин Гроувстың жарияланымдарында расталды. Дегенмен, Джонатан Кингдон сияқты зоологтар оны кіші түр ретінде қарастыруда. Рувензори дуикері көбінесе қара маңдайлы дуикердің (C. nigrifrons) кіші түрі деп есептеледі. Алайда, сол түрдің тағы бір кіші түрі – C. n. kivuensis-тен айқын ерекшеліктері, олардың Рувензори тауларында бірге мекендеуіне қарамастан, Кингдонды оның мүлдем басқа түр болуы мүмкін деген ойға жетеледі. Грубб 1978 жылы ақ аяқты дуикерді Огилби дуикерінің кіші түрі ретінде қарастырған, бірақ 2011 жылы қайта қараудан кейін ол және Гроувс оны тәуелсіз түр деп санады. Бұл 2003 жылғы зерттеуде қолдау тапты. 2001 жылғы филогенетикалық зерттеу Сефалофусты үш ерекше тарамға бөлді: алып дуикерлер, Шығыс Африканың қызыл дуикерлері және Батыс Африканың қызыл дуикерлері. Эббот дуикері (C. spadix), шығанақ дуикері (C. dorsalis), Джентинк дуикері (C. jentinki) және сары арқалы дуикер (C. silvicultor) алып дуикерлер тобына жатқызылды. Шығыс Африканың қызыл дуикерлеріне қара маңдайлы дуикер (C. nigrifrons), Харви дуикері (C. harveyi), қызыл жақтаулы дуикер (C. rufilatus), қызыл орман дуикері (C. natalensis), Рувензори дуикері және ақ ішкі дуикер (C. leucogaster) кіреді. Үшінші топ – Батыс Африканың қызыл дуикерлеріне қара дуикер (C. niger), Огилби дуикері, Питерс дуикері (C. callipygus) және Вейнс дуикері (C. weynsi) жатады. Алайда, Адерс дуикері мен жолақты дуикердің мәртебесі әлі де күмәнді болып қалуда. 2012 жылы Анн Р. Джонстон (Орлеан университеті) және оның әріптестері митохондриялық талдау негізінде Cephalophinae (дуикер) тұқымдасының кладограммасын құрды.

Этимология

"Дуикер" деген жалпы атау африкаанс тіліндегі "duik" немесе голланд тіліндегі "duiken" сөздерінен шыққан, екеуі де "шомылу" немесе "суға бату" дегенді білдіреді. Бұл жануарлардың жасырынбақ үшін жиі өсімдіктерге тығылып, суға түсу әдетіне байланысты айтылған.

Сипаттама

Дуикерлер тіршілік ортасына қарай екі топқа бөлінеді: орман және бұта дуикерлері. Барлық орман түрлері Сахарадан оңтүстік Африканың жаңбырлы ормандарында мекендейді, ал жалғыз белгілі бұта дуикері – сұр қарапайым дуикер саванналарда таралған. Дуикерлер өте ұялшақ, көзге көрінбейтін жаратылыстар, тығыз жапырақты жерлерді ұнатады; мысалы, көбінесе ашық жерлерде тіршілік ететіндері, қорғану үшін қалың бұталарға жылдам жасырынады. Олардың сирек кездесуі және шашыраңқы таралуына байланысты дуикерлер туралы көп мәлімет жоқ; сондықтан, одан әрі жасалатын қорытындылар көбінесе ең көп зерттелген қызыл орман, көк, сары арқалы және қарапайым сұр дуикерлерге негізделген. Африканың тропикалық жаңбырлы ормандары аймақтарында адамдар дуикерлерді терісі, еті және мүйіздері үшін жоғары деңгейде тұрақсыздықпен, таңдаусыз аңдайды. Қарапайым дуикер және ең кішкентай көк дуикерді қоспағанда, барлық дуикер түрлерінің саны айтарлықтай азайып барады; Адерс және әсіресе Джентик пен Эбботт дуикерлері сияқты ірі дуикер түрлері қазір IUCN Қауіп төнген түрлердің қызыл тізімінде жойылуға жақын түрлер деп саналады.

Анатомия және физиология

Дуикерлер көк дуикерден сары арқалы дуикерге дейін кездеседі. Жалпы сұр дуикер ашық жерлерде, мысалы, саванналарда өмір сүретіндіктен, оның аяқтары ұзын, ал мүйіздері тік болып келеді, бұл оған жылдам және ұзаққа жүгіруге мүмкіндік береді; мүйіз тек еркектерде болады, олар көбірек қақтығысқа бейім және аумақтық. Дуикерлердің жақсы дамыған преорбитальді бездері бар, олар көздің астындағы тіршіктерге ұқсайды, ал көк дуикерлерде – тұяқтарындағы педальді бездерге ұқсайды. Дене мөлшері желінетін тамақтың мөлшері мен тамақтың өзінің көлеміне пропорционалды. Анатомиялық ерекшеліктер, мысалы, "бас пен мойын пішіні" тамақ мөлшерін және көлемін шектейді. Анатомиялық айырмашылықтар тамақ ішуді одан әрі шектейді, соның салдарынан дуикер түрлерінің тамақ көздерінде айырмашылықтар пайда болады. Еркек жалпы дуикерлер, әсіресе жас еркектер, өз аумақтарын дефекация арқылы белгілейді.

Іс-әрекет үлгілері

Дуикерлер күндізгі, түнгі немесе екеуі де болуы мүмкін. Көбінесе тамақ күндіз қолжетімді болғандықтан, дуикерлердің эволюциясы олардың көпшілігін күндізгі жануарларға айналдырды. Дуикерлердің дене мөлшері мен ұйқы үлгісі арасында байланыс бар. Кішкентай және орташа дуикерлер күндіз көбірек белсенділік көрсетеді және тамақ іздейді, ал ірі дуикерлер түнде ең белсенді болады. Қызыл орман дуикерлері көбінесе Камерунның батыс Джа қорығы сияқты аз зерттелген аймақтарда кездеседі.

Экология

Дуикерлерді сақтау олардың экологиясымен тікелей және өте маңызды байланыста. Жүйедегі тепе-теңдіктің бұзылуы түрлер аралық және түр ішіндегі бәсекелестіктің беспрецеденттік деңгейіне алып келеді. Олар кейбір өсімдіктермен өзара пайдалы қарым-қатынас жасайды; өсімдіктер дуикерлер үшін толыққанды және көптеген тағамдық көз болып табылады, ал дуикерлер олардың тұқымдарын кеңінен тарату арқылы өсімдіктерге де пайда әкеледі.

Қорғау

Дуикерлер тіршілік ету үлгілеріндегі ең кішкентай өзгерістердің де айналасындағы экожүйеге үлкен әсер ететін ортада өмір сүреді. Дуикерлердің жойылуына тікелей себеп болатын екі басты фактор – "мекенжайлардың жоғалуы" және артық пайдалану. Үнемі урбанизация және "көшпенді шаруашылық" процесі дуикерлердің көптеген мекендерін біртіндеп иеленуде; сонымен қатар, артық пайдалану басқа да өзара байланысты түрлердің өсуіне жағдай жасайды, нәтижесінде теңгерімді өмір сүрудің бұзылуына әкеледі. Дуикерлерді артық пайдалану олардың популяциясына және тіршілік ету үшін оларға тәуелді организмдерге әсер етеді. Мысалы, тұқым тарату үшін дуикерлерге тәуелді өсімдіктер көбеюдің негізгі тәсілін жоғалтуы мүмкін, ал осы өсімдіктерге тәуелді басқа организмдердің де негізгі тамақ көзі азаяды. Дуикерлер көбінесе ет үшін ауланады. Шындығында, дуикерлер Орталық Африкада саны және биомассасы бойынша ең көп ауланатын жануарлардың бірі. Мысалы, Африканың жаңбырлы ормандарына жақын аудандарда адамдар мал өсірмейді, сондықтан барлық әлеуметтік топтағы адамдардың көпшілігі ақуыз көзі ретінде етке сенеді. Егер артық пайдалану осы деңгейде жалғаса берсе, дуикерлердің санының төмендеуі бұл адамдар үшін олардың сенімді тамақ көзі болуына кедерілді етеді. Ет сұранысының табиғи түрде жоғары болуынан басқа, аңшылық заңдарының орындалмауы дуикерлер сияқты көптеген түрлерге мәңгілік қауіп тудырады. Көптеген аңшылар жануарлардың санының азаюы артық пайдаланудың салдары деп санайды. Аңшылықтың тікелей әсері екі басты мәселеден тұрады: мақсатты түрлерді артық пайдалану және аңшылықтың таңдаулы болмауы салдарынан мақсатсыз немесе сирек кездесетін түрлерді кездейсоқ аулау.