Кіріспе

Биомедициналық библиографиялық деректер қоры MEDLINE (Medical Literature Analysis and Retrieval System Online, немесе MEDLARS Online) – өмір ғылымдары және биомедициналық ақпараттың библиографиялық деректер қоры. Ол медицина, медбикелік, фармация, стоматология, ветеринариялық медицина және денсаулық сақтау салаларын қамтитын академиялық журналдардағы мақалалар туралы библиографиялық мәліметтерді қамтиды. MEDLINE биология және биохимия саласындағы көптеген әдебиеттерді, сондай-ақ молекулалық эволюция сияқты салаларды да қамтиды. АҚШ Ұлттық медицина кітапханасы (NLM) құрастырған MEDLINE интернетте тегін қолжетімді және PubMed және NLM Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығының Entrez жүйесі арқылы іздеуге болады.

Тарих

MEDLARS (медициналық әдебиеттерді талдау және іздеу жүйесі) – биомедициналық библиографиялық ақпаратты іздеудің компьютерлік жүйесі. Ол 1964 жылы Ұлттық медицина кітапханасымен құрылып, жалпы қолдануға арналған алғашқы, кең ауқымды, компьютерлік ретроспективті іздеу қызметі болды.

MEDLARS-тің бастапқы дамуы

1879 жылдан бері Ұлттық медицина кітапханасы мыңдаған журналдардағы медициналық мақалаларға ай сайын нұсқаулық болатын "Индекс Медикус" басылымын жариялап келеді. Библиографиялық сілтемелердің үлкен көлемі қолмен жинақталды. 1957 жылы NLM қызметкерлері "Индекс Медикус" жүйесін механикаландыруды жоспарлай бастады, себебі бұл ақпаратты оны тек "Индекс Медикус" үшін ғана емес, сондай-ақ қосалқы өнімдерді дайындау үшін де тиімдірек өңдеуге деген ниеттен туды. 1960 жылы егжей-тегжейлі техникалық талаптар дайындалды және 1961 жылдың көктемінде жүйені жасау үшін 72 компанияға өтініштер жіберілді. Нәтижесінде, келісімшарт "General Electric" компаниясына берілді. 1963 жылдың наурыз айында NLM-ге MEDLARS жүйесін іске қосатын Minneapolis Honeywell 800 компьютері жеткізілді, ал NLM директоры Франк Брэдвей Роджерс (1949-1963 жылдар) сол кезде: "Егер бәрі жақсы болса, 1964 жылғы қаңтардағы "Индекс Медикус" басылымы осы жылдың соңына қарай жүйеден шығуға дайын болады. Бұл медициналық библиография саласында жаңа дәуірдің басталуы болуы мүмкін" деді. MEDLARS-ты жасауға 3 миллион доллар жұмсалды, ал 1964 жылы оның аяқталуымен бірдей оның сияқты толыққанды жұмыс істейтін, қолжетімді электрондық сақтау және іздеу жүйесі болған жоқ. Бастапқы компьютерлік конфигурация 1964 жылдан 1975 жылдың қаңтарында MEDLARS II-ге алмастырылғанға дейін қолданылды.

MEDLARS онлайн-жосығы

1971 жылдың соңында MEDLINE ("MEDLARS Online") деп аталатын онлайн нұсқасы, қашықтағы медициналық кітапханалардан MEDLARS жүйесінде онлайн іздеу жасау мүмкіндігі ретінде қолжетімді болды. Бұл алғашқы жүйе 239 журналды қамтыды және бір уақытта 25 онлайн пайдаланушыны (алыстан, медициналық кітапханалардан қашықтықтан кірген) қолдай алатынын мақтан тұтты. Дегенмен, бұл жүйе көбінесе кітапханалардың қолдауында болды, зерттеушілер алдын ала бағдарламаланған іздеу тапсырмаларын кітапханашыларға жіберіп, нәтижелерді басып шығарылған түрде алатын, бірақ NLM компьютерлік деректерімен нақты уақытта әрекеттесу мүмкіндігі сирек болды. Бұл жағдай 1990 жылдардың басына дейін және Дүниежүзілік Желінің пайда болуымен де жалғасты. 1996 жылы, көптеген үй компьютерлері тиімді веб-браузерлерді автоматты түрде орнатуды бастағаннан кейін, MEDLINE-ның тегін қоғамдық нұсқасы іске қосылды. PubMed деп аталған бұл жүйе 1997 жылдың маусым айында жалпы онлайн пайдаланушыларға ұсынылды, осы кезде MEDLINE іздеулері Веб арқылы көрсетілді. Бұл іздеулер 1781 жылдан қазіргі уақытқа дейінгі биомедицина және денсаулық сақтау саласындағы 5639 таңдалған жарияланымды қамтыды. Алғашқыда деректер базасы 1965 жылдан бастап мақалаларды қамтыды, бірақ ол жақсартылды және қазір негізгі индекске 1781 жылға дейінгі жазбаларды табуға болады. Деректер базасына Интернет арқылы PubMed интерфейсі арқылы тегін қол жеткізуге болады, ал жаңа сілтемелер сейсенбі және сенбі күндері қосылады. 1995-2003 жылдары қосылған сілтемелердің шамамен 48%-ы АҚШ-та жарияланған мақалаларға, шамамен 88%-ы ағылшын тілінде жарияланған, ал шамамен 76%-ы мақала авторлары жазған ағылшын тіліндегі аннотацияларға арналған.

Қайта алу

MEDLINE ақпаратты іздеу үшін Медициналық тақырыптарды (MeSH) пайдаланады. MEDLINE-ді іздеуге арналған қозғалтқыштар (мысалы, Entrez және PubMed) әдетте MeSH терминдерін, мақаланың тұжырымдамасы мен тақырыбындағы сөздерді, авторлардың есімдерін, жарияланған күнін және т.б. біріктіретін Бульдік өрнектерді қолданады. Entrez және PubMed берілген мақалаға ұқсас мақалаларды табуға қабілетті, бұл математикалық бағалау жүйесіне негізделген, ол екі мақаланың тұжырымдамасы мен тақырыбындағы сөздердің ұқсастығын ескереді. MEDLINE 1991 жылы «рандомизацияланған бақылаулы зерттеу» түрін, ал 2001 жылы «жүйелі шолу» MeSH кіші жиынын қосты.

Маңыздылық

MEDLINE бүкіл әлемдегі биомедициналық зерттеушілер мен журналдық үйірмелер үшін маңызды ресурс болып табылады. Кокрейн кітапханасы және басқа да көптеген дерекқорлармен қатар, MEDLINE дәлелдік медицинаны қолдануға мүмкіндік береді.

Журналдарды енгізу

MEDLINE-де 5200-нан астам биомедициналық журнал тіркелген. Таңдау ғылыми саласы мен журналдың сапасы негізінде әдебиетті таңдау жөніндегі техникалық сараптамалық кеңес комитетінің ұсынымдарымен жүзеге асырылады. Журналдар базасы (Entrez базаларының бірі) PubMed-ті қоса алғанда, Entrez-ге енген барлық журналдар туралы, оның атауының аббревиатурасы және баспагері сияқты ақпаратты қамтиды. Қағидаларға сай келмейтін журналдар алынып тасталады. MEDLINE-де тіркелу журналға қанаушылық емес бедел береді.

Қолданылуы

2008 жылдан бері PubMed қолданысы артып келеді. 2011 жылы PubMed/MEDLINE 1,8 миллиард рет ізделді, бұл өткен жылғы 1,6 миллиард іздеуден көп. MEDLINE сияқты қызметтер пайдаланудың қарапайымдылығын, күшін және толықтығын теңестіруге тырысады. MEDLINE-нің негізгі пайдаланушылары кәсіби мамандар (медициналық ғалымдар, денсаулық сақтау қызметкерлері) екенін ескере отырып, MEDLINE-де тиімді іздеу – үйрену қажет дағды; жаңа пайдаланушылар кейде қарапайым іздеулер нәтижесінде көптеген мақалалар табылуына көңілі толады. Керісінше, мыңдаған мақалаларды қамтитын іздеу толықтығын қамтамасыз етпейді. Әдеттегі интернеттік іздеу жүйесінен өзгеше, PubMed MEDLINE іздеуіне біраз уақыт жұмсау қажет. MeSH дерекқорын пайдаланып, қызығушылық тақырыбын анықтау – іздеу сапасын жақсартудың ең тиімді жолдарының бірі. MeSH терминдерін шектеулермен (мысалы, жариялану күні немесе түрі), белгілеуіштермен (мысалы, жағымсыз әсерлер немесе алдын алу және бақылау) және мәтіндік сөздерді іздеумен бірге қолдану да маңызды. Тақырып бойынша бір мақала тауып, "Қатысты мақалалар" сілтемесін басып, ұқсас жіктелген мақалалар жинағын алу, нәтижесінде аз мәлімет берген іздеуді кеңейтуге көмектеседі. Денсаулық және медицина тақырыптарын үйренуге тырысатын қарапайым пайдаланушылар үшін NIH MedlinePlus ұсынады. Сондықтан, мұндай пайдаланушылар PubMed арқылы медициналық әдебиетті өздері іздеп оқуға құқылы болса да, оны пациенттер мен олардың отбасы мүшелері үшін түсінікті және қолдануға ыңғайлы етуде де көмек ала алады.