Кіріспе
Қан қыстықтарының өсуін тоқтататын процесс. Фибринолиз – қан қыстықтарының өсуіне және қауіпті жағдайға айналуына кедергі келтіретін процесс. Біріншілік фибринолиз – организмдегі қалыпты процесс, ал екіншілік фибринолиз – дәрі-дәрмек, медициналық ауру немесе басқа себептердің нәтижесінде қан қыстықтарының ыдырауы. Фибринолиз кезінде, қан ұюдың нәтижесінде пайда болатын фибрин қыстығы ыдырайды. Оның негізгі ферменті – плазмин, фибрин торын әртүрлі жерлерде кесіп, айналымдағы фрагменттерді шығарады, олар басқа протеазалармен немесе бүйрек және бауыр арқылы тазартылады.
Fibrinolysis is a process that prevents blood clots from growing and becoming problematic. Primary fibrinolysis is a normal body process, while secondary fibrinolysis is the breakdown of clots due to a medicine, a medical disorder, or some other cause. In fibrinolysis, a fibrin clot, the product of coagulation, is broken down. Its main enzyme plasmin cuts the fibrin mesh at various places, leading to the production of circulating fragments that are cleared by other proteases or by the kidney and liver.
Физиологиясы
Плазмин бауырда плазминогеннің белсенді емес түрінде өндіріледі. Плазминоген фибринді ыдырата алмайды, бірақ оған жақындық танытады және пайда болған кезде қан ұйығына еніп қосады. Тін плазминоген активаторы (t PA) және урокиназа плазминогенді белсенді плазминге айналдырады, осылайша фибринолиз процесі жүзеге асырылады. t PA қан тамырларының зақымдалған эндотелийі арқылы қанға баяу бөлінеді, сондықтан бірнеше күннен кейін (қан кету тоқтағаннан кейін) қан ұйығы ыдырайды. Бұл плазминогеннің ұйығы пайда болған кезде оның ішіне түсіп қалуына байланысты; ол баяу белсендіріліп, фибрин торын бұзады. t PA және урокиназаның өзі плазминоген активаторының ингибиторы 1 және плазминоген активаторының ингибиторы 2 (PAI 1 және PAI 2) арқылы тежеледі. Керісінше, плазминоген tPA және урокиназаның белсенді формаларын өндіру арқылы плазминнің түзілуін одан әрі күшейтеді. α2 антиплазмин және α2 макроглобулин плазминды инактивациялайды. Плазмин белсенділігін тромбинмен белсендірілетін фибринолиз ингибиторы (TAFI) да төмендетеді, ол фибриннің tPA-мен шақырылған плазминогенге қарсы тұруын арттырады.
Өлшем
Плазмин фибринді фибриннің ыдырау өнімдері (ФӨӨ) деп аталатын ерігіш бөліктерге ыдыратады. ФӨӨ тромбинмен бәсекелеседі, осылайша фибриногеннің фибринге айналуын тежеу арқылы қан ұюын баяулатады. Бұл әсер тромбиннің ұю уақыты (ТҰУ) сынағында көрінеді, ол белсенді фибринолизға ұшыраған адамда ұзарады. FDP және нақты бір FDP, D димерін антидене-антиген технологиясын қолдану арқылы өлшеуге болады. Бұл ТҰУ-дан гөрі нақтырақ және фибринолиздің болғанын растайды. Сондықтан ол терең көк тамыр тромбозы, өкпе эмболиясы, ДВС-синдромы және жедел миокард инфарктісінде емдеудің тиімділігін көрсету үшін қолданылады. Сонымен қатар, фибринолиздік белсенділікті, әсіресе гиперфибринолизді, толық қанда тромбоэластометрия (ТЭМ) арқылы, тіпті гепарин қабылдаған пациенттерде де жылдам анықтау мүмкін. Бұл сынақта фибринолиздің жоғарылауы фибринолиз ингибиторы апротининнің болуы немесе болмауы жағдайында ТЭМ профилін салыстыру арқылы бағаланады. Клиникалық жағынан алғанда, ТЭМ белсендірілген фибринолиздің дерлік нақты уақыт өлшемін қауіпті пациенттерде, мысалы, операция кезінде қанның көп шығуына ұшыраған науқастарда пайдалы. Жалпы фибринолизді еуглобулин лизисі уақыты (ЭЛУ) әдісімен өлшеуге болады. ЭЛУ фибринолизді плазмадан еуглобулин фракциясын (негізінен фибринолиз факторлары: фибриноген, PAI 1, tPA, α2 антиплазмин және плазминоген) құю арқылы өлшейді, содан кейін ұйымның еріуіне қажетті уақытты бақылайды. Лизис уақытының қысқаруы гиперфибринолиздік күйді және қан кету қаупін көрсетеді. Мұндай нәтижелер бауыр ауруы, PAI 1 жетіспеушілігі немесе α2 антиплазмин жетіспеушілігі бар адамдарда байқалады. DDAVP енгізгеннен кейін немесе күшті стрестен кейін де осындай нәтижелер кездеседі.
Аурудың пайда болуындағы рөлі
Фибринолиз жүйесінің туа біткен бұзылыстары сирек кездеседі. Дегенмен, ПАИ және α2 антиплазминнің артық деңгейі метаболикалық синдром және басқа да түрлі ауру жағдайларымен байланысты. Алайда, фибринолиздің (гиперфибринолиз) қалыптасқан бұзылысы жиі кездеседі. Көптеген жарақат алған науқастарда тіндік фактордың күшті белсенділігі байқалады, соның салдарынан массивті гиперфибринолиз дамиды. Гиперфибринолиз басқа да ауру жағдайларында да пайда болуы мүмкін. Егер дер кезінде анықталмаса және емделмесе, ол қан кетудің қауіпті деңгейіне әкелуі мүмкін. Фибринолиз жүйесі қабынуды бақылаумен тығыз байланысты және қабынумен байланысты ауруларда маңызды рөл атқарады. Плазмин фибрин қан құйрылғандарын ерітетін қасиетінен басқа, комплемент жүйесінің C3 компонентін де бөліп шығарады, ал фибрин ыдырау өнімдерінің тамырлардың өткізгіштігін арттыру әсері бар.
Фармакология
Тромболиз (тромбтың ыдырауы) процесінде фибринолиздік препараттар қолданылады. Олар жүрек шабуынан кейін коронарлық артерияны бітеп тастаған тромбты еріту үшін, ми инсултынан кейін мидың зардап шеккен бөлігіне қан ағынын қалпына келтіру үшін және өкпелік эмболия жағдайында тағайындалады. Тромболиз – әртүрлі факторлардың әсерінен тромбтың ыдырауы, ал фибринолиз – қан ұйырындағы фибриннің ыдырауына себеп болатын факторлар. Аминокапрой қышқылы (ε-аминокапрой қышқылы) және транэксам қышқылы сияқты антифибринолитикалық препараттар фибринолизді тежеушілер ретінде қолданылады. Гиперфибринолизбен ауыратын пациенттерде оларды қолдану пайдалы болуы мүмкін, себебі гемостаз жүйесінің басқа компоненттері нашар зардап шеккен жағдайда, олар қан кетуді жылдам тоқтатады. Бұл инфекциялар немесе анафилактикалық реакциялар қаупімен байланысты жаңа мұздатылған плазма сияқты қан компоненттерін қолдану қажеттілігін азайтуға көмектеседі.