Қоршаулар: мал өсірудегі мақсаты мен тарихы

Кіріспе

Жануарларды белгілі бір аумаққа кіргізуге немесе шығаруға қолданылады.

Ауыл шаруашылығында қоршаулар жануарларды аумақта ұстау немесе олардан қорғау үшін пайдаланылады. Олар жердің сипаттамасына, орналасқан жеріне және қоршалған жануарларға қарай алуан түрлі материалдардан жасалуы мүмкін. Көптеген ауыл шаруашылығы қоршауларының биіктігі шамамен 4 фут (1 метр) құрайды, ал кейбір аймақтарда мал ұстауға арналған қоршаулардың биіктігі мен құрылысы заңмен реттеледі. Қоршау бойындағы өңделмеген жер тілі – бұл шұңқыр, желден қорғайтын белдеу немесе жергілікті өсімдіктерге пана болуы мүмкін. Егер ол тым тар болмаса, ол тіршілік ортасының дәлізі ретінде қызмет етеді.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, әлемнің көп бөлігінде үй жануарлары еркін жүріп, оларды қаламайтын бақшалар немесе егістіктер сияқты аумақтардан қоршау жасалған. Уақыт өте келе, әсіресе егін шаруашылығы үстемдік құрған және адамдар мен жануарлардың тығыздығы жоғары болған жерлерде, мал өсірушілер өз малын қоршауға мәжбүр болды. Ең алғашқы қоршаулар қолда бар материалдардан, әдетте тас немесе ағаштан жасалған, және бұл материалдар кейбір қоршаулар үшін бүгінге дейін қолданылады. Көптеген тас бар жерлерде, егістіктерді өңдеу және егін еккен кезде тастар алынып, жылдар бойы қоршаулар салынып келген. Тастарды жолдан шығару үшін егістіктің жиегіне жинап қойылған. Уақыт өте келе, тас үйінділері биік және кеңейді. Басқа аймақтарда қоршаулар ағаштан тұрғызылған. Бүтін бөліктерден жасалған қоршаулар немесе тік бұрыштан қиылған қоршаулар – жаңадан тазартылған жерлерде ағаш бөліктерін үйіп салынған қарапайым қоршаулар. Жерді де қоршау ретінде пайдалануға болады; мысалы, қазіргі кезде "суға батып кеткен қоршау" немесе "ха-ха" деп аталатын, бір жағы тік (жануарлар көтеріле алмайды), екінші жағы көлбеу (жануарлар осы жағымен жүреді) етіп қазылған ор.

Қоршау заңдары

Кейбір сирек қоныстанған аймақтарда қажетсіз малды қоршаумен қоршау дәстүрі бүгінге дейін сақталған. Мысалы, 20-ғасырдың ортасына дейін Американың батысындағы көптеген штаттар "ашық кеңістік" ("қоршаусыз") штаттар деп аталды, бұл Шығыс және Орта Батыс штаттарымен салыстырғанда, мал иелері малын қоршауға міндетті болған "қоршаулы" заңдардың ұзақ уақыт бойы қолданылуымен қатар келді. Ашық кеңістік батыс дәстүрінің бір бөлігі болғанымен, уақыт өте келе, ол жойылмас бұрын ұзақ уақытқа дейін шектелді. Бірінші кезекте, ірі қара малдың мемлекеттік және федералды тас жолдарында жүрмеуін қамтамасыз ету міндеті енгізілді, себебі жылдам келе жатқан көліктермен соқтығысулар қоғамдық қауіпсіздікке қауіп тудырды. Сонымен қатар, сайлаушылар белгілі бір аудандарды "мал өсіру аймағы" деп жариялауға ерікті түрде келісе алатын, онда мал иелері малын қоршауға міндетті болатын, бұл процесс хобби-фермалардың дамуы үлкен және шағын жер иелері арасында келіспеушіліктерді тудырған аймақтарда да танымал болды. Уақыт өте келе, сот істері ашық кеңістік заңын қолдануды қазіргі күнге дейін шектеді, нәтижесінде Американың батысының көп бөлігінде бұл ереже емес, ерекшелікке айналды. Ұлыбританияда жеке меншік және жалпы пайдаланудағы жерлер үшін заң әртүрлі. Жеке меншіктегі жерде малды қоршаумен қоршау – меншік иесінің міндеті, ал жалпы пайдаланудағы жермен шектесетін жер иелерінің міндеті – сол жалпы пайдаланудағы жердегі малды қоршаумен қоршау.

Сымнан жасалған қоршаулар

Сым қоршауларының принципі – олар негізінен кернеу арқылы ұсталады, созылып, ұштарында, бұрыштарында және ұзын учаскелерде (әр 50-300 метр, 150-1000 фут) берік тіреуіш немесе сыммен бекітілген бағаналар арасында орналасады. Бұл тіреуіш бағаналар арасында сымдарды белгілі арақашықтықта және тік ұстап тұратын қосымша кішігірім ағаш немесе металл бағаналар орналасқан, әдетте қолданылатын қоршау түріне байланысты 3-6 метр (10-20 фут) аралықта. Дәстүрлі түрде сым қоршау материалдарымыз галвандалған жұмсақ болаттан жасалған, бірақ қазір көптеген жерлерде галвандалған жоғары кернеулі болат та қолданылады. Қоршаудың көтеріліп, түсіп қалуын болдырмау үшін, бұл оралып қалу немесе қашу қаупін арттырады, сым құрылыс кезінде әртүрлі тәсілдермен, соның ішінде қолмен басқарылатын "сым тарту құралы" немесе "қоршау тарту құралы" (кейбір аймақтарда "маймыл құбылысы" деп аталады), басқа да рычагтар, лебёдка, тіпті трактор немесе басқа көлікпен абайлап тартылып, мүмкіндігінше керіледі. Сым қоршаулары әдетте ағаш бағаналарға орнатылады, олар плантацияларда коммерциялық мақсатта өсірілген ағаштардан немесе (әсіресе Американың батысында) мемлекеттік жерлерден кесілген ағаштардан жасалады. Ағаштан арзан немесе оңай қол жетімді болған жағдайда, болаттан жасалған Т-посттар немесе жұлдыз тәрізді бағаналар қолданылады, әдетте 2-5 болат бағаналардың орнына бір тұрақты ағаш бағана қойылады. Электрленбеген сым ағаш бағаналарға қоршау тіреуіштері арқылы бекітіледі (орталық бағаналар үшін олар сымды қысып ұстамай, бос бекітіледі). Электрленбеген сым Т-посттарға жылтыратылған галвандалған сымнан жасалған сым "ұстағыштары" арқылы бекітіледі, олар бағананың арт жағына оралып, бағананың екі жағындағы сымға ілінеді. Шөлді климат болмаса, шіруға төзімді ағаш бағаналарды немесе болат бағаналарды пайдалану ұсынылады. АҚШ-та 1950 жылдарға дейін емен және арша сияқты табиғи шіруға төзімді ағаштар жиі қолданылды, бірақ олар жетіспей бастағаннан кейін химиялық өңделген қарағай және шырша бағаналары кеңінен таралды, және олар Ұлыбританияда да, каштанмен бірге қолданылады. Креозот, пентахлорфенол және хроматталған мыс арсенаты АҚШ-та және басқа жерлерде өңдеу үшін кеңінен қолданылады (бірақ осы химиялық заттардың кейбіреулері заңдық бақылауда).

The principle of wire fences is that they are supported mainly by tension, being stretched between heavy strutted or guy wired posts at ends, corners, and ideally at intervals in longer stretches (every 50 to 300 metres, 150 to 1000 feet). Between these braced posts are additional smaller wooden or metal posts which keep the wires spaced and upright, usually 3 to 6 metre (10 to 20 feet) apart, depending on the style of fencing used. Traditionally, wire fencing material is made of galvanized mild steel, but galvanized high tensile steel is now also used in many places. To prevent sagging of the fence, which raises the risk of entanglement or escape, the wire is tensioned as much as the material will safely allow during construction by various means, including a hand operated "wire stretcher" or "fence stretcher" (called a "monkey strainer" in some areas) or other leverage devices, a winch, or even by carefully pulling with a tractor or other vehicle. Wire fences are typically run on wooden posts, either from trees commercially grown in plantations or (particularly in the American West) cut from public lands. When less expensive or more readily available than wood, steel T posts or star posts are used, usually alternating every 2 to 5 steel posts with a more stable wood post. Non electrified wire is attached to wooden posts using fencing staples (for intermediate posts, these are fitted loosely, not gripping the wire). Non electrified wire is held on T posts by means of wire "clips" made of smooth galvanized wire that wrap around the back of the post and hook onto the wire on either side of the post. Other than in a truly desert climate, use of rot resistant wooden posts or steel posts is advised. In the United States, wood with natural rot resistance, such as oak and juniper, was often used until it became in short supply in the 1950s. Then, chemically treated pine and spruce posts became prevalent, and these are also widely used in Britain, together with chestnut. Creosote, pentachlorophenol, and chromated copper arsenate are all widely used in the US and elsewhere for treatment (although some of these chemicals are subject to legal controls).

Тікенді сым

Өнеркәсіптік революция алғашқы тікенді сымдарды ("barbwire" немесе "barb") алып келді. Олар 19-ғасырдың ортасында енгізілгеннен кейін кеңінен қолданылды. Бұл технология алғаш рет жайылымдарды қоршауды экономикалық тұрғыдан мүмкін етті. АҚШ-та тікенді сымның енгізілуі сол ғасырдағы далалық соғыстарға себеп болды, өйткені әртүрлі шаруашылықтар тікенді сым қоршауларын ең жақсы жайылымдар мен су ресурстарын, соның ішінде мемлекеттік жерлерді өзіне тиесіп алу үшін пайдалануға тырысты. Бұл мал шаруашылығымен айналысатындар мен егіншілер арасындағы шиеленісті де күшейтті, әсіресе суға қол жеткізу мәселесінде. Тікенді сымды көптеген өндірушілер сан алуан үлгілерде жасады. Көбінесе олардың функционалдық ерекшеліктері бірдей болды. Айрмашылықтар түпкілікті өнімді қасақана жобалаудан гөрі әр өндіріс процесінің ерекшеліктерін көрсетеді. Кейбір әуесқойлар ерекше тікенді сым үлгілерін жинайды. 19-ғасырдың соңынан бері қолданылып келе жатқан дәстүрлі тікенді сым әдетте 12 немесе 14 калибрлі, шамамен 15-30 бұралған екі жұмсақ болат сымнан жасалады. Болат тікендер әр 10–20 см сайын бекітіледі. Тікендер екі немесе төрт ұшты болады, екі ұшты тікендері біршама ауыр және ұзын болады. Екі ұшты және төрт ұшты тікенді сымның артықшылықтары туралы пікірлер көптеген фермерлер мен малшылар арасында әртүрлі, сондықтан екі түрі де әлі де жасалады. Әдетте, АҚШ-тың батыс аймағында заңды қоршау төрт тікенекті сымнан тұрады, ең төменгі тікенегі жерден аспайды, ал ең жоғарғы тікенегі жерден кемінде 48 дюйм биіктікте орналасады. Жақсы сапалы қоршауларда бес тікенекті сым болады, ескі қоршауларда көбінесе үш тікенекті сым болса, ал Ұлыбританияда ересек мүйізді малдарды ғана ұстау үшін екі тікенекті сым қолданылады. Жергілікті заңдарға және қоршаудың мақсатына байланысты басқа да нұсқалар бар. Тікенді сым мүйізді малды ұстау үшін өте тиімді. Мүйізді мал мен қой өсірілетін жайылымдарда, мүйізді малдың қоршаудан өтуіне және қойдың астынан өтіп кетуіне жол бермеу үшін тоқыма сыммен бірге бір немесе екі тікенекті сым қолданылады. Жылқы үшін көбінесе қолданылса да, тікенді сымды пайдалану ұсынылмайды, себебі бұл нашар басқару болып саналады. Жұқа терілі, жылдам қозғалатын, ұзын аяқты жануарлар тікенді сымға шағылысқанда немесе аяғын жіпке түсіргенде жарақат алу қаупі өте жоғары.

The Industrial Revolution brought the first barbed wire (also "barbwire" or just "barb") fences, which were widely used after their introduction in the mid 19th century. This technology made it economically feasible to fence rangeland for the first time. In the United States, introduction of barbed wire contributed to the range wars of that century, as various ranch interests attempted to use barbed wire fences to claim exclusive access to the best pasture and water resources, including those lands in the public domain. It also exacerbated tensions between cattle ranchers and crop farmers, partly when access to water was involved. Barbed wire has been made by many manufacturers in an almost endless variety of styles. For the most part these were functionally identical. The differences reflected peculiarities of each manufacturing process rather than deliberate design of the end product. Sections of unusual barbed wire are collected by some enthusiasts. The traditional barbed wire used since the late 19th century and into the present day was made from two mild steel wires twisted together, usually of about 12 or 14 gauge, with about 15 30 twists per metre. Steel barbs were attached every 10–20 cm. Barbs had either two or four points, with the two point design using somewhat heavier and longer barbs. The relative merits of two point vs. four point barbed wire are the subject of deeply held views among many farmers and ranchers, to the extent that both types are still made today. Typically four strands of barbed wire, with the lowest strand no more than from the ground and the top strand at least 48 inches above the ground, make up a legal fence in the western United States. Better quality fences have five strands, older fences often had only three strands, and just two strands is widely used in Britain if only adult cattle are being contained. Other variations exist, depending on local laws and the purpose of the fence. Barbed wire is particularly effective for containing cattle. In pastures containing both cattle and sheep, one or two strands of barbed wire is used in conjunction with woven wire to both discourage cattle from reaching over the top of a fence and to keep sheep from crawling under. Though often used in many areas for horses, barbed wire is not advised; its use is considered poor management. There is very high risk of injury occurring when a thin skinned, fast moving animal with long legs runs into it or puts a leg through the strands.

Тік сым

Тегіс (немесе жай) сым – тікенекті сымнан тікендері жоқ нөсқасы, ол екі сымды бұрау немесе бір жіп түрінде болады. Оның басты артықшылығы – жануарлар оған ілігіп немесе сүрініп қалғанда жарақаттану немесе кесілу қаупі төмендеу. Дегенмен, жануарлар жұмсақ болаттан жасалған тегіс сымға оңай сүйеніп, оны пішіннен шығарып немесе тіреулерден босата алады. Сондықтан, оны көбінесе жоғары тартылысты (көтерілгіштігі жоғары) түрінде қолданады, ол бастапқы ұзындығына оңай қайта оралады. Тегіс сымнан жасалған қоршау жиі жылқы және басқа да жануарларды, олардың ілігіп қалу қаупі жоғары болғандықтан, электр тоғымен қосылған қоршаумен бірге қолданылатын арзан материал ретінде пайдаланылады. Тегіс сым қоршау тіреулерін бекіту және тікенекті сым қолдануға ұсынылмаған басқа да жағдайларда да қолданылады.

Жоғары кернеулі сым

Жоғары тартылысты (H T немесе HT) қоршау – 1970 жылдары енгізілген, қабылдануы бірте-бірте жүзеге асырылған, арнайы берік, серпімді болат сым. Сым бір тал қарапайым немесе тікенді сым, немесе тоқылатын тор түрінде болуы мүмкін және жұмсақ болатқа қарағанда әлдеқайда жоғары тартылысқа төтеп береді. Ол тіреулер арасын кеңітуге мүмкіндік береді және жануарлардың, құлаған ағаштардың немесе бұтақтардың созуына қарсы тұрады. Сымды оқшаулап, электрлендіруге болады. Тіреулер арасы кең болғандықтан, сымдардың арақашықтығын сақтау үшін тіреулер арасында жұқа металл немесе ағаш аралықтар (немесе "қаптаулар") орнатылуы мүмкін. Жоғары тартылысты сымның беріктігі мен өткір бүгілгенде мықтылығының төмендеуіне байланысты оны біріктіру қиын. Дегенмен, оны арнайы клиптермен тиімді біріктіруге болады. Жоғары тартылысты сым жұмсақ болаттан қымбат, бірақ тіреулердің азайтылуы есебінен қоршаудың жалпы құны көбінесе салыстырмалы болады. Ол созылмағандықтан, жануарлардың оған ілігіп қалу ықтималдығы төмен. Алайда, осы себепті, жануар жоғары жылдамдықпен бірнеше сымға ілігіп кетсе немесе соқтығысса, ол қауіпті болуы мүмкін және кейде жануарға "ірім кескіш" әсері етеді деп айтылады. Бау-бақша шаруашылығында қолданылатын қаңқалар әдетте жоғары тартылысты сымнан жасалады, себебі ол жыртылу немесе созылусыз жоғары өнімдік жүктемеге төтеп бере алады.

Тоқылған және торлы сым

Тоқыма және торлы сым қоршау материалдары тегіс көлденең сымдар мен тік сымдардан (қалыптар деп аталады) тұрады. Сымдардың арақашықтығы мен қоршаудың биіктігі қандай жануарды ұстауға арналғанына байланысты. Ауыл шаруашылығы тоқыма сымы әр қиылысатын сымның үстінен оралған сым "түйіндері" арқылы танылады. Торлы сым материалдары әр қиылыста нүктелік дәнекерленеді. АҚШ-та осындай тоқыма және торлы сым қоршауларын шаршы сым, қорап сым, беттік сым, қой қоршауы немесе шошқа қоршауы, Ұлыбританияда қой торы немесе шошқа торы, ал Австралияда сақиналық қоршау деп атайды. Тікенді сым қоршаулары шошқа, ешкі немесе қой сияқты ұсақ малды тиімді ұстай алмайды. Осындай жануарларды қоршау үшін тоқыма сым қолданылады, кейде жоғары жағына бір немесе бірнеше тікенді сым қосылады, ал кейде жануарлардың астына тығылып кетуін болдырмау үшін төменгі жағына тікенді сым тігіледі.

Шошқа панелі

Шошқа немесе ірі қараға арналған панельдер көлденең және тік бағытта жүретін, диаметрі шамамен немесе одан да үлкен ауыр сымнан жасалады және қиылысқан жерлері дәнекерленген. Бұл панельдер рулон түрінде емес, 4.8 метрлік немесе 2.4 метрлік ұзындықта сатылады, олар қатты және өздігінен тіреуге қабілетті. Панельдер созылмайтындықтан және бұрыштық тіреулерге күш түспейтіндіктен, бұрыштарды бекіту қажет емес.

Тізбекті байланыс

Тізбекті қоршау кейде мал ұстау үшін қолданылады. Бірақ, құны жоғары болғандықтан, үлкен аумақтарды қоршау үшін жиі қолданылмайды, себебі осы мақсатқа арзан тоқыма сым да толыққанды жарайды. Шағын қоршауларда мал оны тез бүкіп жібереді, соның салдарынан күтімге кететін шығын көбейеді.

Электрлік қоршау

Электр қоршаулары 1950 жылдары кеңінен қолжетімді болды және уақытша қоршаулар үшін де, басқа материалдардан жасалған қоршаулардың қауіпсіздігін арттыру үшін де жиі пайдаланылды. Ол көбінесе порцелин немесе пластиктен жасалған оқшаулағыштармен тіреулерге бекітілген жеңіл болат сымнан (әдетте 14-17 өлшемді) жасалады. Соңғы жылдары, әсіресе жақсы көріну қажет болған жағдайларда, электр тогын өткізетін жұқа болат сымдары тоқылған синтетикалық желі немесе арқан қолдану кең таралды. Қоршау зарядтағышы сымға жерден секунд сайын шамамен бір рет электр импульсын жібереді. Импульс қысқа және әдетте 5-20 кВ шамасында болады. Жануарлар сымға тигенде ыңғайсыз, бірақ зиянсыз соққы алады және одан қашықтауға үйренеді.

Синтетикалық қоршау

Синтетикалық қоршаулар өнімдердің кең ауқымын қамтиды. Винилмен қапталған сым қоршау әдетте винилмен қапталған жоғары тартылатын сымға негізделеді. Кейбір түрлері электрленбейді, ал басқалары графит қабаттарын қосып, сымнан қапталған өнімнің сыртына ток өткізеді, осылайша оны электрлендіруге болады. Ол кез келген түсте болуы мүмкін, ақ түс әсіресе Америка Құрама Штаттарында кең таралған, себебі бұл қоршау малға жақсы көрінеді. Көптеген түрлерін ағаш немесе болат тіректерге орнатуға болады. Кейде "винил рельсі" немесе "белдемелі қоршау" деп аталатын түрі екі немесе одан көп винилге ендірілген сымдардан тұрады, олардың арасында винил немесе басқа синтетикалық материал болады, осылайша кез келген енділіктегі "рельс" құрылады. Кейбір түрлерін "рельстің" үстіңгі сымына арнайы жабын жағу арқылы электрлендіруге болады. Винил қоршау қарапайым жоғары тартылатын қоршау сияқты орнатылады және тығыз тартылуы керек. Ұзын қоршаулардың бұрыштарында және ортасында тіректерді мықты бекіту қажет. Басқа сым қоршаулар сияқты, винил қоршауды үнемі тартып отыру қауіпсіздік пен көріктілік үшін маңызды. Ішкі сымдары жоқ винил қоршаудың торлы түрі "елік қоршау" деп сатылады және кейбір аймақтарда жабайы жануарларды ұстап тұру үшін басқа қоршаулармен бірге қолданылады. Сондай-ақ, винилмен қапталған сымға ұқсас, бірақ ішкі сымы жоқ винил қоршау түрлері мал өсірушілерге сатылады. Олар өте қауіпсіз деп насиптеледі, бірақ жануарларды ұстау мүмкіндігіне қатысты пікірлер әртүрлі.

Ағаш, құбыр және басқа материалдар

Ағаш, тоқылған сым және құбырдан жасалған қоршаулар, ең алдымен жылқы шаруашылықтарында немесе малдар қоршауды бұзуға тырысатын жағдайларда, шығын аса маңызды болмағанда қолданылады. Көп жағдайда ең қымбат нұсқа болғанымен, ағаш сияқты қасиеттері бар синтетикалық материалдар да пайдаланылады. Кейбір аймақтарда осы типтегі қоршау материалдары жеткілікті болса, тиімді болуы мүмкін. Мысалы, мұнай өндіріс орындарына жақын болса, пайдаланбаған құбырларды төмен бағамен алуға болады, ал иесінің жерінде жарамды ағаш болса, кейде ағаш тіреулерді сол жерден жинауға болады. Мал өткеш – бұл жол немесе теміржол арқылы малдың (мысалы, қой, сиыр, шошқа, жылқы немесе есек) қоршалған жердің немесе шекараның қоршауын асып өтуіне кедергі келтіретін құрылғы.

Сақтау

Ауыл шаруашылығына арналған қоршаулардың барлық түрлері тиімділігін сақтау үшін үнемі күтімді қажет етеді. Ірі қара мен жылқылар көптеген қоршау түрлерін күшпен бұзуға жете алады, және олар қорқып немесе аш болғанда, су ішкісі келгенде немесе жыныстық құштарлыққа берілгенде мұндай жағдайлар кездеседі. Ауа райы, су тасқыны, өрт, вандализм және көлік апаттары да осыған ұқсас зақымдар келтіріп, малдың қашуына себеп болуы мүмкін.

Жабайы табиғат мәселелері

Малға арналған қоршаулардың барлық түрлері жабайы жануарлар үшін тосқауыл болып, жарақаттар мен өлімге себеп болуы мүмкін. Жабайы жануарлар аяқтарын тікенді сымға немесе үстіне тікенді сым қосылған тоқыма сымға ілініп қалуы мүмкін. Тоқыма сымдар секіріп өте алмайтын, бірақ тесіктер арқылы өтуге тым үлкен жануарларды, мысалы, жабдыларды, аюларды және бобкаттарды тосқауылдай алады. Кейбір сым қоршауларды үлкен, жылдам ұшатын құстардың көруі қиын, олар оған түсіп қалуы мүмкін. Сым қоршаулардың көрінуін арттыру жабайы жануарлардың соқтығысуын азайтуға көмектеседі. Тоқыма және сым қоршаулардың биіктігін 40 дюймнан аспайтын деңгейге төмендету жабайы жануарлардың секіруіне және ілініп қалу қаупін азайтуға мүмкіндік береді. Сым қоршаулардың жоғарғы және төменгі бөлігінде тікенсіз сымдарды пайдалану, сым қоршаудың астынан жүгіріп өтуге тырысатын немесе одан көтерілуге ұмтылатын жабайы жануарлардың жарақаттануын азайтады. Қасқырларды мал қорасына кіруден тоқтату үшін матадан, металдан және/немесе басқа материалдардан жасалған жіптер кейде қоршауларда қолданылады. Елендер мен көптеген ешкілер қарапайым шаруашылық қоршауларын оңай асып өте алады, сондықтан ешкілер мен елендерді өсіру үшін немесе жабайы елендерді егістік жерлер мен бақшалардан ұстап тұру үшін арнайы қоршаулар қажет. Елендерге арналған қоршау көбінесе жеңіл тоқыма сым тордан жасалады және жеңіл тіреулерге орнатылады, әйтпесе қарапайым тоқыма сым қоршау сияқты болады. Мұндай биік қоршау қолайсыз жерлерде (мысалы, қатты жел соғатын тауларда) тиімсіз болса, елендерді қарапайым биіктіктегі қоршаумен (шамамен ) және одан шамамен алыс, елендер тарапынан кішірек, шамамен биіктіктегі қоршаумен (немесе оларды ұстап тұруға болады). Қосымша ен елендердің қоршауға тым жақын келіп секіруіне жол бермейді.