Ливия тілі: қайта жандану жолындағы финн-ұғыр тілі

Кіріспе

Батыс Латвиядағы фин тілі

Ливон тілі (немесе rāndakēļ) – фин тілдерінің бірі, оның отаны Рига шығанағының Ливон жағалауы, Латвиядағы Курземе түбегінің солтүстігінде орналасқан, сонымен қатар Салака өзені аңғарында да қолданылған. Алғашында оның соңғы ана тілінде сөйлейтіні 2013 жылы қайтыс болғанмен, 2020 жылы туған Кулди Медне ливон тілінің ана тілінде сөйлейтін бала болып есептеледі. Оның ата-анасы – ливон тілін жаңғыртуға белсенділік танытқан Янис Меднис және Ренат Медне. Сонымен қатар, шамамен 40 адам екінші тіл ретінде (L2) ливон тілін біледі және 210 адам тілді біраз деңгейде меңгергенін хабарлады. Урал тілдерінің арасында бірегей болуы мүмкін, бірақ латыш және литва тілдеріне ұқсас, ливон тілі биіктік акценті бар тіл ретінде сипатталған (немесе шектеулі дыбыс тілі, төменде қараңыз). Кейбір ливондықтар ливон тілін қайта жаңғырту үшін үйреніп жатыр немесе үйреніп алған, бірақ ливондықтар азшылық болғандықтан, ливон тілін қолдану мүмкіндігі шектеулі. Эстонияның Eesti Päevaleht газеті 2009 жылғы 28 ақпанда қайтыс болған Викторс Бертольдстың латыш тілінде білім алған соңғы ана тілінде сөйлейтін адам болғанын қате түрде жариялады. Алайда, басқа ливондықтар Викторс Бертольдстың туысы, 2013 жылы қайтыс болған Гризельда Кристиня сияқты, ана тілінде сөйлейтін адамдардың әлі де бар екенін айтты. Ливон тілінің тірі тіл ретінде дамуына көбінесе Ливон Мәдениет Орталығы (Līvõ Kultūr Sidām) – көбінесе жас ливондықтардан құралған ұйым, үлкен үлес қосты. Латвияда ливон тілі, латгалия тілімен бірге, аз қолданылатын тіл ретінде Латвияның Аз Қолданылатын Тілдер Бюросы (LatBLUL) арқылы ұсынылады, бұл бұрын Еуропаның Аз Қолданылатын Тілдер Бюросының (EBLUL) ұлттық бөлімшесі болған. Бұл тіл Латвия, Эстония, Финляндия және Швеция университеттерінде оқытылады, бұл Латвияда тұрақты түрде тұрмайтын, бірақ тілді білетін адамдардың санын үнемі арттырады.

Тарих

XIX ғасырда ливон тілінде әлі де 2000 шамасында адам сөйлеген, ал 1852 жылы олардың саны 2394-ке жетті. Әртүрлі тарихи оқиғалар ливон тілінің дерлік толық жойылуына әкелді: XIII ғасырда ливон тілінде сөйлейтіндердің саны 30 000 болған. Неміс шапқыншылығы: 1200 жыл шамасында Ливон қылышбастар ордені мен Тевтон рыцарлары Ливонияны жаулап алды, бұл ордендер мен Рига архиепископтығы арасында аймаққа билік ету үшін күреске әкелді. 1522 жыл: Протестанттық реформация енгізілді. 1557 жыл: Ресейдің шабуылы, сондай-ақ Ресей-швед соғысы ретінде белгілі. 1558–1583 жылдар: Ливон соғысы. Орыстар, шведтер, даттар, литвалықтар және поляктар аймақ үшін соғысты. 1721 жыл: Нистад шарты. Солтүстік Ливония патшалық Ресейдің провинцияларына айналды. 1918 жыл: Латвия құрылды; ливон тілі қайта жанданды. Екінші дүниежүзілік соғыс және Кеңес Одағы: ливон тілінің ығыстырылуы. 2013 жылдың 6 маусымында жойылған деп жарияланды. Ливон тілінің қайта жаңғыруы соңғы ана тілінде сөйлейтін адам қайтыс болғаннан кейін басталды. XIII ғасырда ливондықтар Рига шығанағының барлық аймақтарында қоныстанды, Эстонияның Сааремаа аралынан басқа. XII–XIII ғасырларда Ливон жерлерін Тевтон ордені жаулап алды. Жаулау ливон тілінде сөйлейтіндердің санының күрт азаюына әкелді, латыштар қоныстанған бос Ливон жерлері ливон тілінің латыш тіліне ығыстырылуына себеп болды. Неміс отарлау кезінде 30 000 ливондық болған деп есептеледі. XIX ғасырда курон диалектісінде сөйлейтіндердің саны келесідей бағаланды: 1835 жылы 2074 адам, 1852 жылы 2324 адам, 1858 жылы 2390 адам, 1888 жылы 2929 адам. 1989 жылғы Кеңес санағы бойынша 226 адам ливондықтар еді, олардың шамамен жартысы ливон тілінде сөйледі. 2010 жылы Лив мәдениет орталығының бағалауынша, күнделікті өмірде ливон тілінде 40 адам ғана сөйледі. 2013 жылы күнделікті өмірде ливон тілінде сөйлейтін адам қалмады.

Ерте әдебиет

Ливон тіліндегі алғашқы сөздер Генрихтің Ливон жылнамасында тіркелген. Ливон тілі туралы алғашқы жазбаша мәліметтер 16 ғасырда пайда болды. Ливон поэзиясының жинағы "Теңізшілердің қасиетті әндері мен дұғалары" Янис Принц және оның ұлы Янис кішісі аударған және 1845 жылы жарияланған. Ливон тіліндегі алғашқы кітап – Матай ілтебігі, ол 1863 жылы Лондонда шығыс және батыс Курляндия диалектілерінде жарық көрді. Ол шығыс Курляндия диалектісіне Ник Полман, ал батыс Курляндия диалектісіне Янис Принц және Петеріс аударған. Кітаптың мақсаты Ф. Видеманның 36 әріптен тұратын, көптеген диакритикалық белгілері бар стандартты орфографиясын қалыптастыру болды. Кітаптың жалпы таралымы 250 дананы құрады. Ливондықтар әр диалектінің тек бір данасын ғана алды. Ливон тіліндегі екінші кітап – Матай ілтебігі, ол 1880 жылы Санкт-Петербургте латыш және неміс тілдеріне негіделген орфографиямен жарық көрді. Соғыс аралық кезеңде фин және эстон ұйымдарының көмегімен ливон тілінде бірнеше ондаған кітап жарық көрді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Латвия Кеңес Одағының құрамына кіргендіктен, ливон тіліндегі кітаптар басылу тоқтатылды. Ливон жағалауының барлық аумағы қатаң кеңестік бақылаудағы шектеулі шекаралық аймаққа айналды. Жағалаудағы балық аулау кішкентай ауылдардан алынып, Колка, Роя және Вентспилс сияқты ірі елді мекендерде шоғырландырылды. Тұрғындардың қозғалыс еркіндігіне шектеулер қойылды. Бұл факторлардың барлығы тілдің құлдырауына әкелді, бірақ 1970-жылдардың басынан бастап белгілі бір бастамалар пайда болды. Латвия тәуелсіздік алғаннан кейін 1994 жылы ливон тілінде "Õvā" бюллетені жарық көрді, ол ливон мәдениетіне, өнеріне және ұлттық қозғалыстың қайраткерлеріне арналған. 1998 жылы "Ашық қоғам" қорының қолдауымен ливон тіліндегі алғашқы поэзия жинағы "Ma akūb sīnda vizzõ, tūrska!" жарық көрді және Финляндия мен Эстонияда таныстырылды. Онда белгілі ливон ақындарының туындылары жинақталған. Бүгінгі күні ливондықтардың жалғыз медиа ресурсы – үш тілді (ағылшын, латыш, ливон) Livones.lv (livones.net) сайты, ол Ливон мәдениеті орталығымен басқарылады. Ливон тілін зерттеу үшін Atlas Linguarum Europae-ге екі орналасқан жер енгізілді: Микельторнис және Мазирбе.

The first Livonian words were recorded in the Livonian Chronicle of Henry. The first written sources about Livonian appeared in the 16th century. The collection of Livonian poems "Mariners sacred songs and prayers" was translated to Latvian by Jānis Prints and his son Jānis Jr. and was published in 1845. The first book in Livonian was the Gospel of Matthew, published in 1863 in London in both the eastern and western Courland dialects. It was translated into eastern Couronian by Nick Pollmann and into western Couronian by Jānis Prints and Peteris. The plan with the book was to establish a standard orthography by F. Wiedemann, which consisted of 36 letters with many diacritics. The total circulation was 250 copies. The Livonians received only one copy of each dialect. The second book in Livonian was the same Gospel of Matthew, published in 1880 in St. Petersburg, with an orthography based on Latvian and German. In the interwar period, there were several dozen books published in Livonian, mainly with the help of Finnish and Estonian organizations. After WWII, books in Livonian were no longer published, as Latvia was occupied by the Soviet Union. The whole area of the Livonian Coast became a restricted border zone under tight Soviet supervision. Coastal fishing was gradually eliminated in the smaller villages and concentrated in the larger population centres of Kolka, Roja, and Ventspils. Limits were placed on freedom of movement for inhabitants. All of these factors contributed to the decline of the language, although some initiatives appeared from the early 1970s onwards. After Latvia regained its independence, the newsletter "Õvā" was published in Livonian in 1994, dedicated to the Livonian culture, art, and figures of the national movement, and in 1998 with the support of the "Open Society," the first collection of poetry in Livonian, "Ma akūb sīnda vizzõ, tūrska! ", was published and presented in Finland and Estonia. It combines the works of famous Livonian poets. To date, the only Livonian media outlet is the trilingual (English Latvian Livonian) Livones. lv (livones. net) operated by the Liv Culture Center. Two sites were included in the Atlas Linguarum Europae to study Livonian: Miķeļtornis and Mazirbe.

XXI ғасырдағы ливон тілінде сөйлейтіндер

Виктор Бертольдс (10 шілде 1921 – 28 ақпан 2009), ливон тілін ана тілі ретінде ливон отбасы мен қауымдастықта үйренген буынның соңғы ливон тілінде сөйлейтін өкілі, 2009 жылғы 28 ақпанда қайтыс болды. Ол тілдің соңғы туатын сөйлеушісі деп хабарланғанмен, ливондықтардың өзі әлі де бірнеше туатын сөйлеуші бар екенін мәлімдеді, бірақ олардың саны өте аз болды. Эстонияның Eesti Päevaleht газетінде жарияланғандай, Виктор Бертольдс 1921 жылы дүниеге келген және, мүмкін, (латыш тілінде оқытылатын) бастауыш мектепке ливон тілінде сөйлейтін балалардың соңғы буынына жатқан; бірнеше жылдан кейін ғана ливондық ата-аналар балаларымен латыш тілінде сөйлесе бастағаны белгілі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бертольдс, көптеген ливондықтардан өзгеше, екі оккупациялық күштің армиясына шақырылудан қашу үшін орманға тығылып, жасырына алды. Соғыстан кейін Бертольдс түрлі мамандықтарда жұмыс істеді және ливон тіліндегі білімін көптеген дала тіл білімі мамандарымен бөлісті; 1990 жылдары ол балалардың жазғы лагерьлерінде ливон тілін оқытты. Бертольдстың ливон тілінде сөйлейтін ағасы мен әйелі 1990 жылдары қайтыс болды. 2000 жылдардың басында көптеген басқа да көрнекті «соңғы ливондықтар» қайтыс болды, мысалы, көптеген ливон дәстүрлерін сақтап қалған және Курземе жағалауында тұрақты тұрған Пулин Клавин (1918–2001) және Финляндиядағы дін қызметкері, Жаңа өсиетті аударған және ливондықтардың тарихы мен мәдениеті туралы кітаптың авторы Эдгар Ваалгамаа (1912–2003). Ливон тілінің соңғы туатын сөйлеушісі – Гризельда Кристиня, Бертольдтен (1910–2013, Виктор Бертольдстың туысы), 1949 жылдан бастап Канадада тұрды. Тіл білімі маманы және белсенді Валтс Эрнштрейтстің айтуынша, ол ливон тілінде «әлдеқашан ливон жағалауындағы үй шаруашылығынан шыққандай» сөйледі және оның буынының ливон тілінің соңғы тірі туатын сөйлеушісі ретінде танылды. Ол 2013 жылғы 2 маусымда қайтыс болды. Ливон тілінің сақталуы қазір соғысқа дейінгі буынның әжелері мен аталарынан балалық шағында ливон тілін үйренген жас ливондықтарға байланысты. Олардың саны көп емес, бірақ қазір Латвияда өз ливон тамырына қызығушылық танытатын бірнеше жүз ливондықтар бар. Кейбір жас ливондықтар ливон тілінде халық әндерін ғана емес, күнделікті қарым-қатынаста ливон тілін белсенді пайдалануға да тырысады. Ливон тілінде сөйлейтін жас буынның өкілдерінің бірі – Julgī Stalte [lv; et], ол ливон-эстондық әлемдік музыка тобы Tuļļi Lum-мен бірге өнер көрсетеді. 2018 жылы Латвия университетінде ливон институты құрылды, оның мақсаты тілді зерттеу және оның туралы хабардарлықты арттыру. Оны Валтс Эрнштрейтс басқарады. 2020 жылы ливон тілін жандандыру белсенділері Янис Меднис және Ренате Медне жаңа туған қызы Кулди Меднеге ливон тілін ана тілі ретінде оқытуды бастады. 2023 жылы ол Латвияда ливон тілінде сөйлейтін жалғыз адам болды. 2022 жылғы қазан айында оның ата-анасы «Kūldaläpš. Zeltabērns» («Алтын бала») атты кітапты жариялады, ол балалар мен ата-аналарға арналған ливон және латыш тілдерінде жазылған, сондай-ақ жақын арада жарық көретін кітаптар мен аудио нұсқасы бар. 2023 жылғы қаңтарда Латвияда латыш және ливон тілдеріндегі мәтіндері бар 171 мақұлданған жол белгісінің біріншісі Талси муниципалитетінің шекарасына орнатылды. Латгалияда латгалия тілінде жазылған ұқсас белгілер орнатылуда. 2023 жылғы Латвия ән және би фестивалінде алғаш рет іс-шара тарихында ливон тіліндегі ән орындалды. Lībieši nāk (лат. «Ливондықтар келеді»), Nācēji музыкалық циклінің 2-бөлігі. Dziesmas ceļš.

Viktors Bertholds (10 July 1921 – 28 February 2009), one of the last Livonian speakers of the generation who learnt Livonian as a first language in a Livonian speaking family and community, died on 28 February 2009. Though it was reported that he was the last native speaker of the language, Livonians themselves claimed that there were more native speakers still alive, albeit very few. As reported in the Estonian newspaper Eesti Päevaleht, Viktors Bertholds was born in 1921 and probably belonged to the last generation of children who started their (Latvian medium) primary school as Livonian monolinguals; only a few years later it was noted that Livonian parents had begun to speak Latvian with their children. During World War II, Bertholds, unlike most Livonian men, managed to avoid being mobilized in the armies of either occupation force by hiding in the woods. After the war, Bertholds worked in various professions and shared his knowledge of the Livonian language with many field linguists; in the 1990s, he also taught Livonian in children's summer camps. Bertholds' Livonian speaking brother and wife died in the 1990s. In the early 2000s, many other prominent "last Livonians" also died, such as Poulin Klavin (1918–2001), keeper of many Livonian traditions and the last Livonian to reside permanently on the Courland coast, and Edgar Vaalgamaa (1912–2003), clergyman in Finland, translator of the New Testament and author of a book on the history and culture of the Livonians. The last native speaker of Livonian was Grizelda Kristiņa, née Bertholde (1910–2013, a cousin of Viktors Bertholds), who lived in Canada from 1949. According to linguist and activist Valts Ernštreits, she spoke Livonian as well "as if she had stepped out of her home farm in a Livonian coastal village just yesterday" and qualified as the last living native speaker of the Livonian language of her generation. She died on June 2, 2013. The survival of the Livonian language now depends on young Livonians who learnt Livonian in their childhood from grandparents or great grandparents of the pre war generations. There are not many of them, though there are a few hundred ethnic Livonians in Latvia now who are interested in their Livonian roots. Some young Livonians not only sing folk songs in Livonian but even strive to use Livonian actively in everyday communication. One such younger generation Livonian speaker is Julgī Stalte [lv; et], who performs with the Livonian Estonian world music group Tuļļi Lum. In 2018, the Livonian Institute at the University of Latvia was established to promote research and awareness of the language. It is led by Valts Ernštreits. In 2020 Livonian language revival activists Jānis Mednis and Renāte Medne started teaching Livonian as the first language to their newborn daughter Kuldi Medne. As of 2023 she was the only Livonian native speaker in Latvia. In October 2022, her parents published Kūldaläpš. Zeltabērns ('Golden Child'), a book in Livonian and Latvian for children and parents, with plans for subsequent books and an audio version. In January 2023, the first of 171 approved road signs in Latvia with Latvian and Livonian text were placed on the border of Talsi Municipality. Similar signs are being placed in Latgale featuring Latgalian. During the 2023 Latvian Song and Dance Festival, for the first time in the history of the event, a song with Livonian lyrics was featured. Lībieši nāk (Latvian: 'Livonians are coming'), the 2nd part of the musical cycle Nācēji by and was performed during the Grand Choir Concert Tīrums. Dziesmas ceļš.

Фоналогия

Лив тілі, эстон тілі сияқты, дауыстылар үйлесімін жоғалтқан, бірақ эстон тілінен өзгеше, ол сондай-ақ дыбыстық түрленуді де жоғалтты.

Әліпби

Ливон әліпбиі – латыш және эстон тілдерінің аралас жазу жүйесі. Үлкен әріптер (ірі әріптер деп те аталады): А Ā Ä Ǟ B D D̦ E Ē F G H I Ī J K L Ļ M N Ņ O Ō Ȯ Ȱ Ö* Ȫ* Õ Ȭ P R Ŗ S Š T Ț** U Ū V Y* Ȳ* Z Ž Кіші әріптер (кішкентай әріптер деп те аталады): a ā ä ǟ b d d̦ e ē f g h i ī j k l ļ m n ņ o ō ȯ ȱ ö* ȫ* õ ȭ p r ŗ s š t ț** u ū v y* ȳ* z ž * кейінгі буындарда дөңгеленбеген дыбыстарды белгілейтін әріптерді көрсетеді; олар 1980 жылы жаңа ережелермен ән жинағы жарық көрген кезде қолданыстан шығарылды, бірақ кейде 1997 жылға дейін де пайдаланылды. ** Кейбір мәтіндерде техникалық шектеулерге байланысты үтір орнына cedilla таңбасы қолданылуы мүмкін, бұл румын типографиясындағы мәселеге ұқсас.

Латвия мен эстон тілдеріндегі байланыс

Лив тілі ғасырлар бойы латыш тілінің грамматикасы, фонетикасы және сөз жасалуы тұрғысынан күшті ықпалына іш болды. Мысалы, лив тіліндегі датив септігі финн тілдері үшін өте ерекше. Лив тілінде шамамен 2000 латыш сөзі, 200 төменгі саксон және неміс сөзі бар, ал герман тілінен алынған сөздердің көпшілігі латыш тілі арқылы келген. Дегенмен, латыш тіліне де лив тілі әсер еткен. Лив тілінен алынған, латыш тіліндегі тұрақты буындық екпін Балтық тілдері үшін ерекше жағдай. Әсіресе 19 ғасырдың соңынан бастап эстондықтармен, атап айтқанда (Курземе) лив балықшылары немесе теңізшілері мен Сааремаа немесе басқа аралдардан келген эстондықтар арасында кең байланыс болды. Батыс Эстонияның көптеген тұрғындары жазда Курземе лив ауылдарында жұмыс істеді. Осының нәтижесінде ливтер арасында эстон тілін білу тарады, сондай-ақ эстон тілінен алынған сөздер лив тіліне енді. Лив тілінде шамамен 800 эстон сөзі бар, олардың көпшілігі Сааремаа диалектісінен алынған.