Кіріспе

Ежелгі грек геоцентрлік космологиялық моделі Евдокс, Каллипп және Аристотель әзірлеген концентрлі (немесе гомоцентрлі) шарлардың космологиялық моделі, барлық аспан шарларын Жердің ортасында орналастырды. Осы тұрғыдан ол Птолемей және басқа математикалық астрономдар Коперник заманына дейін қолданған көп орталықты эпициклдік және эксцентрлі модельдерден өзгеше болды.

Концентрикалық сфералар ұғымының пайда болуы

Книдтік Евдокс концентрлі шарлар тұжырымдамасын алғаш рет дамытқан астроном болды. Бұрын ол Платон академиясының студенті болған және Платон мен Пифагордың космологиялық болжамдарының ықпалында болды деп саналады. Ол планеталардың байқалатын үйлесімсіз қозғалыстарын түсіндіру және аспан денелерінің қозғалысын дәл есептеу үшін бірыңғай модельді жасау мақсатында гомоцентрлі шарлар идеясын ұсынды. Майкл Дж. Кроу сияқты көптеген ғылым тарихшылары Евдокс өзінің концентрлі шарлар жүйесін ғаламның нақты бейнесі деп есеппеген, оны планеталардың қозғалысын есептеуге арналған математикалық модель деп санағандығын айтады.

Евдокс үлгісіне кейінгі толықтырулар

Эвдокстің замандасы Каллипп гомоцентрикалық сфералардың жалпы санын көбейту арқылы жүйесін жақсартуға тырысты. Ол күн мен айға қосымша екі шар, ал Марс, Меркурий және Венераға бір шар қосты. Бұл қосымша сфералар Эвдокстің бастапқы жүйесіндегі есептеулердегі кейбір қиындықтарды шешуге бағытталған еді. Каллипп жүйесі кейбір аспан денелерінің қозғалысын жақсырақ болжауға мүмкіндік берді, бірақ оның жүйесінде әлі де көптеген мәселелер болды және көптеген астрономиялық байқауларды түсіндіре алмады. Аристотель өзінің концентрикалық сфералар жүйесін "Метафизика" және "Де Каэло" ("Аспан туралы") еңбектерінде дамытты. Ол Эвдокс пен Каллипптің модельдерінде сфералар жеткіліксіз деп есептеді және Каллипп жүйесіне одан да көп сфералар қосты. Ол Юпитер мен Марсқа үш шардан, ал Венера, Меркурий, Күн және Айға төрт шардан қосып, барлығы елу бес шарға жеткізді. Кейіннен ол нәтижелерінің дұрыстығына күмән келтіріп, космоста қырық жеті немесе қырық тоғыз концентрикалық сфера бар деп санайтынын мәлімдеді. Тарихшылар Аристотельдің ғаламда қанша сфера бар екені туралы пікірінің нақты санын білмейді, теориялар 43-тен 55-ке дейін жетеді. Эвдокстен өзгеше, Аристотель өзінің жүйесі космостың нақты моделін көрсетеді деп сенді.