Берлин қаласының тарихы

Кіріспе

Германия астанасының тарихы – Берлиннің тарихы 14 ғасырда қаланың негізін қалаудан басталады. 1417 жылы ол Бранденбург маркграфтығының, содан кейін Бранденбург-Пруссияның және Пруссия Корольдігінің астанасы болды. Пруссия 18 және 19 ғасырларда қарқынды өсіп, 1871 жылы Германия империясының құрылысына негіз салды. Империя 1918 жылға дейін сақталды, осы жылы ол Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырады. 1900 жылдан бастап Берлин ғылым, гуманитарлық ғылымдар, музыка, мұражайлар, жоғары білім, үкімет, дипломатия және әскери істер салаларындағы жетекшілік рөлімен танымал әлемдік ірі қалаға айналды. Ол сонымен қатар өндіріс және қаржы салаларында да маңызды рөл атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бомбалау, артиллериялық оқтар және қатыгез көшедегі шайқастар Берлиннің көп бөлігін қиратты. Содан кейін Берлин төрт үлкен одақтас елдің арасында бөлінді және он жылдан астам уақыт бойы Батыс пен Шығыс арасындағы қақтығыстың ортасы болды. 1990 жылы Германияның бірігуімен Берлин қайтадан астана ретінде және әлемдік ірі қала ретінде жаңа өмірге келді.

Этимология

Берлин атауының шығу тегі белгісіз. Оның шығыс славян тіліндегі түбірлері болуы мүмкін, Proto Slavic түбірі berl / berl "айыу" дегенді білдіреді. Сөздің мағынасы ырым-жырымға байланысты жоғалып кетті: есімді айту жабайы жануарды шақырады деп сендірілді; сондықтан адамдар "медведь" [medved'] сияқты баламалы атауларды қолданды (аударғанда 'бал қайда екенін білетін', сөзбе-сөз аудармасы 'бал білуші'). Шығыс славян тілдерінде "берл" түбіріне сілтеме жасайтын жалғыз сөз – "берлога" [berloga/berlogha] (рус/укр.), ол "айыңның қамалы/үрлігі" деп аударылады. Сонымен қатар, қазіргі орыс және украин тілдеріндегі 'in / ин' жұрнағы "меншік" немесе "бүтіннің бір бөлігі" функциясын атқаратын генетив жаққа қатысты. Бұл жұрнақ көптеген орыс фамилияларында да кездеседі, себебі ол "Берлин" сияқты мақсатқа қызмет етеді, яғни "айыңның / аюға тиесілі / аю сияқты / аюға байланысты" деп аударылады. Бұған қоса, түбір қазіргі Берлин аймағының батыс славян тұрғындарының тілінде де кездеседі және Ежелгі Полабиялық түбір берль / birl ("батпақ") дегенмен байланысты болуы мүмкін. Халық этимологиясы бұл атауды неміс тіліндегі "айыу" деген сөзбен байланыстырады. Аю сонымен қатар қаланың елтаңбасында бейнеленген.

Тарихқа дейінгі дәуір

Кейінгі Берлин аумағындағы ең көне адам іздері, негізінен жебе ұштары, б.з.б. 9 мың жылдыққа дейін соққандарын көрсетеді. Неолит дәуірінде осы аймақта көптеген ауылдар болған. Қола дәуірінде бұл аймақ Луасация мәдениетіне қатысты. Б.з.б. 500 жыл шамасында герман тайпаларының болғаны бүгінгі Берлиннің жоғарырақ орналасқан аймақтарындағы бірнеше ауылдар арқылы алғаш рет анықталды. 200 жыл шамасында Семенондар кеткеннен кейін, Бургундиялықтар олардан кейін келді. 500 жыл шамасында герман тайпаларының көп бөлігі бұл аймақты тастап кетті. 7 ғасырда бұл аймаққа славян тайпалары, кейін Хевели және Спреване тайпалары деп белгілі болғандар келді. Бүгінде олардың іздерін көбінесе үстірт жазықтарда немесе су жағасында табуға болады. Олардың негізгі қоныстары қазіргі Шпандау және Кёпеник қалалары болды. Берлин қаласының орталық бөлігінде славян тайпаларының іздері табылған жоқ.

Жаңадан пайда болып жатқан қала (11001400)

12 ғасырда аймақ 1157 жылы Альберт Айыу құрған Бранденбург маркграфтығының құрамына кіріп, неміс үкімшілігіне бағынды. 12 ғасырдың соңында неміс саудагерлері қазіргі Берлин деп аталатын қаланың орталық бөлігінде, қазіргі Николайвиертель және Кёльн айналасында алғашқы елді мекендерді құрды. Бұл елді мекендердің қайсысы ескірек екені және олар неміс қалалық құқығын қашан алғаны белгісіз. Берлин алғаш рет 1251 жылы, ал Кёльн 1261 жылы қала ретінде тарихта қалдырылған. Кейіннен 1237 жыл қаланың негізін қалау жылы ретінде қабылданды. Содан кейін екі елді мекен Берлин-Кёльн қаласын құрады; олар 1432 жылы ресми түрде бірікті. Альберт Айыу Берлинге аюдың елтаңбасын да сыйлады, ол содан бері қаланың гербінде бейнеленген. 1373 жылдан 1415 жылға дейін қала Богемия жерінің бір бөлігі болды. 1400 жылға қарай Берлин мен Кёльнде 8000 тұрғын болды. 1380 жылы болған қала орталығындағы үлкен өрт сол алғашқы жылдарға қатысты көптеген жазбаларды жойды, сондай-ақ 1618-1648 жылдардағы Отыз жылдық соғыс салдарынан да көптеген құжаттар жоғалып кетті.

Бранденбург маркграфы (1400-1700)

1415 жылы Фридрих I Бранденбург маркграфтығының сайлаушысы болды және 1440 жылға дейін билік жүргізді. Хогенцоллерндер әулетінің келесі мүшелері 1918 жылға дейін Берлинде билік етті, бірінші Бранденбург сайлаушылары, содан кейін Пруссия патшалары және соңында неміс императорлары ретінде. Берлин Гогенцоллерндердің резиденциясы болған кезде, ол Ганза одағының еркін қала мәртебесінен бас тартуға мәжбүр болды. Оның негізгі экономикалық қызметі саудадан сарай үшін сәнді тауарлар өндіруге ауысты. 1443-1451 жылдары: Шпрее өзенінің жағасында алғашқы Берлин қалалық сарайы салынды. Ол кезде Берлин-Кёльн қаласында шамамен 8000 адам тұрды. Халық саны жылдам өсіп, кедейлікке әкелді. 1448 жылы Берлин тұрғындары сайлаушы Фридрих II Теміртеміс жасаған жаңа патша сарайының құрылысына қарсы "Берлин наразылығы" кезінде көтеріліс жасады. Алайда, бұл наразылық сәтті болмады және азаматтар көптеген саяси және экономикалық жеңілдіктерінен айырылды. 1451 жылы Берлин Бранденбург сайлаушыларының резиденциясы болды және Берлин еркін Ганза қаласы мәртебесінен бас тартуға мәжбүр болды. 1510 жылы 100 еврейді қасиетті нан ұрлап, оны ластады деп айыптады. Олардың 38-і тірідей өртеліп, қалғандары жер аударылып, мүлкін жоғалтты, бірақ кейін маркграфтар оларды қайтарды. 1530 жылы Тиергартен паркі құрылды, сайлаушы Иоахим I осы жерді патшалық аң ауру орны ретінде пайдалануға берді; ол 17 ғасырдың ортасында жұртшылыққа ашылды; 1740 жылы ағылшын ландшафты стилінде қайта жаңарту жұмыстары басталғанда аң ауру паркі болуын тоқтатты. 1539 жылы сайлаушылар мен Берлин ресми түрде лютеран дініне көшті. 1540 жылы Иоахим II Бранденбургте протестанттық реформацияны енгізіп, шіркеу мүлкін мемлекеттікке өткізді. Ол бұл ақшаны өзінің жобаларына жұмсады, мысалы, Grunewald аң ауру қасары мен Берлин қалалық сарайы арасында Курфюрстендамм даңғылын салды. 1576 жылы қалада обадан шамамен 6000 адам қайтыс болды. 1600 жылға қарай Берлин-Кёльн қаласында 12000 тұрғын болды. 1618-1648 жылдары: Отыз жылдық соғыс Берлин үшін қатты салдарға әкелді. Үштен бір бөлігі үйлер зақымданды және қала халқының жартысы қаза тапты. 1640 жылы Фридрих Вильгельм, "Ұлы сайлаушы" деп танылған, әкесі Георг Вильгельмнен кейін Бранденбург сайлаушысы болды. Кейіннен ол иммиграцияны және діни төзімділікті қолдау саясатын бастады. Келесі онжылдықтарда Берлин Фридрихсвердер және Доротенштадт жаңа қалашықтарының құрылуымен аумағы мен халқы бойынша едәуір кеңейді. Оның билігі кезінде Берлин халқы 20000 адамға жетті және Орталық Еуропа қалаларының арасында маңызды орын алды. Ол тұрақты армияны да құрды. 1647 жылы Тиергартен паркі мен сарай арасында алты қатар ағаштан тұратын Унтер-ден-Линден бульвары салынды. 1671 жылы Австриядан келген елу еврей отбасы Берлинде үй тапты. 1685 жылы Потсдам эдиктымен Фридрих Вильгельм француз кальвинист гугеноттарын Бранденбургке шақырды. 15000-нан астам гугенот келді, олардың 6000-ы Берлинде қоныстанды. 1687 жылы олар халықтың 20% құрады, олардың көпшілігі банкирлер, өнеркәсіпшілер және инвесторлар болды. 1674 жылдан бастап: Доротенштадт Спрее өзенінің иілісінде, Спрей аралының (Spreeinsel) солтүстік-батысында, сарай орналасқан жерде салынды. 1688 жылдан бастап: Фридрихштадт салынды және қоныстанды. 1700 жылға қарай Богемия, Польша және Зальцбургтен көптеген босқындар келді.

In 1415, Frederick I became the elector of the Margraviate of Brandenburg, which he ruled until 1440. Subsequent members of the Hohenzollern family ruled until 1918 in Berlin, first as electors of Brandenburg, then as kings of Prussia, and finally as German emperors. When Berlin became the residence of the Hohenzollerns, it had to give up its Hanseatic League free city status. Its main economical activity changed from trade to the production of luxurious goods for the court. 1443 to 1451: The first Berliner Stadtschloss was built on the embankment of the river Spree. At that time Berlin Cölln had about 8,000 inhabitants. Population figures rose fast, leading to poverty. 1448: The inhabitants of Berlin rebelled in the "Berlin Indignation" against the construction of a new royal palace by Elector Frederick II Irontooth. This protest was not successful, however, and the citizenry lost many of its political and economic privileges. 1451: Berlin became the royal residence of the Brandenburg electors, and Berlin had to give up its status as a free Hanseatic city. In 1510: 100 Jews were accused of stealing and desecrating hosts. 38 of them were burned to death; others were banished, losing their possessions, only to be returned by later margraves. 1530: The Tiergarten park began when Elector Joachim I donated the property for use as a royal game preserve; it was opened to the public in the mid 17th century; it ceased being a hunting park in 1740 when the job of redesigning it in the English landscape style began. 1539: The electors and Berlin officially became Lutheran. 1540: Joachim II introduced the Protestant Reformation in Brandenburg and secularized church possessions. He used the money to pay for his projects, like building an avenue, the Kurfürstendamm, between his hunting castle Grunewald and his palace, the Berliner Stadtschloss. 1576, Bubonic plague killed about 6,000 people in the city. Around 1600: Berlin Cölln had 12,000 inhabitants. 1618 to 1648: The Thirty Years' War had devastating consequences for Berlin. A third of the houses were damaged, and the city lost half of its population. 1640: Frederick William, known as the "Great Elector", succeeded his father George William as Elector of Brandenburg. Later he initiated a policy of promoting immigration and religious toleration. Over the following decades, Berlin expanded greatly in area and population with the founding of the new suburbs of Friedrichswerder and Dorotheenstadt. During his government Berlin reached 20,000 inhabitants and became significant among the cities in Central Europe for the first time. He also developed a standing army. 1647: The boulevard Unter den Linden with six rows of trees was laid down between the Tiergarten park and the Palace. 1671: Fifty Jewish families from Austria were given a home in Berlin. With the Edict of Potsdam in 1685, Frederick William invited the French Calvinist Huguenots to Brandenburg. More than 15,000 Huguenots came, of whom 6,000 settled in Berlin. By 1687 they comprise 20% of the population, and many were bankers, industrialists and investors. 1674 and after: The Dorotheenstadt was built in a bow of the river Spree, north west of the Spreeinsel (Spree Island), where the Palace was situated. 1688 and after: The Friedrichstadt was built and settled. Around 1700: Many refugees from Bohemia, Poland, and Salzburg had arrived.

Пруссия патшалығы (17011871)

1701 жылы Фредерик III (1688–1701) өзін Пруссияның I Фредеригі (1701–1713) деп жариялады. Ол көбінесе рәсімге мән берді: қаланың батысында Шарлоттенбург сарайының салынуын бұйырды. Ол Берлин қаласын жаңа Пруссия патшалығының астанасы етіп белгіледі. 1709 жылы Берлинде 55 000 тұрғын болды, олардың 5 000-ы Пруссия армиясында қызмет етті. Кёльн мен Берлин ақыры Берлин деген атпен біріктірілді, оған Фридрихсвердер, Доротенштадт және Фридрихштадт қалашықтары да кірді, онда 60 000 адам тұрды. Берлин мен Кёльн Шпрея өзенінің екі жағында, бүгінгі Митте ауданында орналасқан. 1710 жылдың 1 қаңтарында Берлин, Кёльн, Фридрихсвердер, Доротенштадт және Фридрихштадт қалалары "Берлиннің патшалық астанасы және резиденциясы" деп біріктірілді.

Пруссиялық капитал

Пруссия өскен сайын Берлин де өсті, патшалар оны мәдениет пен өнердің, сондай-ақ әскердің орталығы етті. Патша Фридрих Вильгельм I (1713–40 жылдары билік құрған) тұсында Берлиннің өсуіне оның үлкен әскери держава құруға деген ұмтылысы ықпал етті. Ол Германияның барлық жерінен, сондай-ақ Франция мен Швейцариядан протестанттардың көшіп келуін қолдады. Ол жауынгерлердің оқу-жазуды үйренуі үшін жалпыға бірдей бастауыш білім беруді енгізді. 1720 жылы ол қаланың алғашқы ірі ауруханасы мен медициналық мектебін, қазіргі уақытта Еуропадағы ең үлкен оқу ауруханасы болып табылатын Charité-ді салдырды. Қала қазір негізінен гарнизон және қару-жарақ қоймасы болды, өйткені патшалық астанадағы қару-жарақ өндірушілерін қатты субсидиялады, бұл Берлинді өнеркәсіптік қуатқа айналдыратын механиктер, инженерлер, техниктер және кәсіпкерлерге негіз қалады. Ескі қорғаныс қабырғалары мен орлары енді пайдасыз болды, сондықтан олар бұзылды. Алдымен 14 сәнді қақпадан тұратын жаңа кеден қабырғасы (Zoll und Akzisemauer) салынды. Қақпаның ішінде Фридрих Вильгельмнің сарбаздары үшін парад алаңдары болды: Бранденбург қақпасындағы Карре (қазіргі Паризерплац), Потсдам қақпасындағы Октагон (қазіргі Лейпциг плац), Вильгельмштрасседегі Вильгельмплац (1980-ші жылдары жойылған) және басқалары. 1740 жылы Фридрих Ұлы (Фридрих II) 46 жылдық билігін бастады. Ол Мұса Мендельсон сияқты ағартушылық ойшылдарды қолдаған ағартушы монарх болды. 1755 жылы халықтың саны 100 000-ға жетті, оның ішінде 26 000 сарбаз болды. Фридрих Вильгельм II (1786–97) тұсында тоқырау орын алды. Ол ағартушылыққа мүкімдік танытпады, бірақ саяси жауларды цензуралау мен қуғындаудың жаңашыл әдістерін жасады. 1806 жылы француз әскерлері Берлинге енді. Берлинге өзін-өзі басқару құқығы берілді және ауқымды әскери реформа басталды. 1809 жылы Берлиндегі парламентке алғашқы сайлау өтті, онда тек байлар ғана дауыс бере алатын болды. 1810 жылы Берлин университеті (қазіргі Гумбольдт университеті) құрылды. Оның алғашқы ректоры философ Иоганн Готлиб Фихте болды. 1812 жылы еврейлерге барлық кәсіптерді таңдауға рұқсат берілді. 1814 жылы француздықтар Алтыншы коалицияда жеңілді. Экономикалық жағынан қала жақсы жағдайда болды. 19 ғасырдың бірінші жартысында халықтың саны 200 000-нан 400 000-ға дейін өсті, бұл Берлинді Еуропадағы төртінші ірі қалаға айналдырды. 1815 жылы Ватерлоо шайқасы, оған Потсдам мен Берлиннің пруссиялық әскерлері қатысты. Берлин Бранденбург провинциясының құрамына кірді. 1827 жылы Берлин 1827 жылдан 1843 жылға дейін Бранденбург провинциясының астанасы болды. 1848 жылы, Еуропаның басқа қалаларында болғандай, Берлинде де революциялық жыл болды. Фридрих Вильгельм IV (1840–1861) революцияны басуға қол жеткізді. Оның бір шарасы – сайлауға қатысу үшін табыс талабын көтеру болды, нәтижесінде азаматтардың тек 5% ғана дауыс бере алды. Бұл жүйе 1918 жылға дейін сақталды. 1861 жылы неміс императоры Вильгельм I (1861–1888) жаңа патша болды. Оның билігінің басында либерализацияға үміт болды. Ол либералды министрлерді тағайындап, Das Rote Rathaus қалалық әкімшілік ғимаратын салдырды. Ото фон Бисмарктің тағайындалуы осы үміттерге нүке айтты.

As Prussia grew, so too did Berlin, and the kings made it the centerpiece of culture and the arts, as well as the Army. Under King Friedrich Wilhelm I (reigned 1713–40), Berlin's growth was encouraged by his determination to build a great military power. More men were needed, so he promoted immigration of Protestants from across Germany as well as France and Switzerland. He introduced universal primary education so that his soldiers could read and write. In 1720 he built the city's first major hospital and medical school, the Charité, now the largest teaching hospital in Europe. The city was now mainly a garrison and an armoury, for the crown heavily subsidised arms manufacturers in the capital, laying the foundations for the mechanics, engineers, technicians, and entrepreneurs who were to turn Berlin into an industrial powerhouse. The old defensive walls and moats were now useless, so they were torn down. A new customs wall (the Zoll und Akzisemauer) was built further out, punctuated by 14 ornate gates. Inside the gates were parade grounds for Friedrich Wilhelm's soldiers: the Karree at the Brandenburg gate (now Pariserplatz), the Oktagon at the Potsdam gate (now Leipzigerplatz), the Wilhelmplatz on Wilhelmstrasse (abolished in the 1980s) and several others. In 1740, Frederick the Great (Frederick II) began his 46 year reign. He was an enlightened monarch, who patronized Enlightenment thinkers like Moses Mendelssohn. By 1755 the population reached 100,000, including 26,000 soldiers. Stagnation followed under the rule of Frederick William II, 1786–97. He had no use for the Enlightenment, but did develop innovative techniques of censorship and repression of political enemies. 1806: French troops marched into Berlin. Berlin was granted self government and a far reaching military reform was started. 1809: The first elections for the Berlin parliament took place, in which only the well to do could vote. 1810: The Berlin University (now the Humboldt University) was founded. Its first rector was the philosopher Johann Gottlieb Fichte. 1812: Jews were allowed to practice all occupations. 1814: The French were defeated in the Sixth Coalition. Economically the city was in good shape. The population grew from 200,000 to 400,000 in the first half of the 19th century, making Berlin the fourth largest city in Europe. 1815: Battle of Waterloo with Prussian troops from Potsdam and Berlin participating. Berlin becomes part of the Province of Brandenburg. 1827: Berlin is the capital of the Province of Brandenburg from 1827 to 1843. 1848: As in other European cities, 1848 was a revolutionary year in Berlin. Frederick William IV (1840–1861) managed to suppress the revolution. One of his reactions was to raise the income condition to partake in the elections, with the result that only 5% of the citizens could vote. This system would stay in place until 1918. 1861: German Emperor Wilhelm I (1861–1888) became the new king. In the beginning of his reign there was hope for liberalization. He appointed liberal ministers and built the city hall, Das Rote Rathaus. The appointment of Otto von Bismarck ended these hopes.

Экономикалық өсу

Пруссияның меркантильді саясаты өндіріс кәсіпорындарын қолдады, ал Берлинде көптеген шағын шеберханалар болды. Су энергиясы жетіспегендіктен, 1815 жылдан кейін Берлин кәсіпкерлері бу машиналарын қолдануда алғашқылардың бірі болды. Текстиль, киім, шаруашылық техникасы, теміржол құралдары, химиялық өнімдер және машиналар ерекше маңызға ие болды; 1880 жылдан кейін электр машиналарын да маңыздылығы артты. 1850 жылдан кейін Берлиннің Германияның қарқынды дамитын теміржол желісіндегі орталық орны шикізатпен қамтамасыз етуді және дайын өнімдерді таратуды жеңілдетті. Пруссия мемлекетінің басқару рөлі арта келе, жоғары тиімді, жақсы оқытылған мемлекеттік қызмет те дамыды. Бюрократия және әскери күш Берлин 1871 жылы біріккен Германияның астанасы болғаннан кейін одан да жылдам кеңейді. Халық саны қарқынды өсті, 1800 жылы 172 000 болса, 1870 жылы 826 000-ға жетті. 1861 жылы Веддинг, Моабит және басқа да бірнеше шеткі өнеркәсіптік елді мекендер қала құрамына енді.

Дін

1900 жылға қарай халықтың шамамен 85 пайызы протестанттар, 10 пайызы рим-католиктер, ал 5 пайызы яһудилер деп есептелді. Берлиннің орта және жоғары топтары көбінесе берілген протестанттар болды. Жұмысшы табының діни көзқарасы уақыт өте келе өзгерді. Жұмысшылар Берлинге қоныс аударғанда, олардың арасындағы протестанттардың көпшілігі бұрынғы ауылдарындағы діни салттардан бас тартты. Кәсіби одақтар дінге қарсылық танытып, протестант шіркеулерін жұмысшы табының қажеттіліктеріне немқұрайлы қарағандықтары үшін сынады. Дегенмен, католик жұмысшылары өздерінің дәстүрлі шіркеулеріне жақын болды, ондағы діни рәсімдер протестант шіркеулеріндегі ұзақ, теориялық уағыздарға қарағанда жұмысшыларға көбірек ұнады. 20 ғасырдың басында Берлинде жексенбілікке қатысқан ересектердің саны 6 пайызды құрады, ал Лондонда 22 пайыз, Нью-Йоркте 37 пайызды құрады.

Берлин романтизмі

Неміс романтизмінің Йена романтизмінен кейінгі кезеңі көбінесе Берлин романтизмі деп аталады (сонымен қатар Хайдельберг романтизмін қараңыз). Бұл қозғалыстың көрнекті өкілдері Фридрих Шлейермахер, Вильгельм фон Гумбольдт және Александр фон Гумбольдт.

Императорлық астана

1870 жылғы соғыста Германия мемлекеттерінің одағы Францияны жеңгеннен кейін 1871 жылы Германия империясы құрылды. Бисмарк Пруссияның ұзақ жылдар бойы бәсекелесі болған Австрияны қасақана шеттетуге ұмтылып, осы арқылы Пруссияны жаңа Германия империясының ең ірі және ең ықпалды мемлекетіне айналдырды. Германия өз кезегінде Еуропаның ең қуатты мемлекетіне айналды. Вильгельм I император (Кайзер) атанды. Бисмарк канцлер болып тағайындалды және Берлин қаласын Еуропа саясатының орталығына айналдырды. Императорлық үкімет пен әскери құрылым күрт кеңейіп, жер иелері, бай банкирлер мен өнеркәсіпшілер, сондай-ақ ең талантты ғалымдар мен зиялыларды біріктірді. 1884 жылы парламент ғимараты – Рейхстаг салынды. Қалалық басқару екі бөлімнен тұрды. Полиция министрлігі Пруссия үкіметіне бағынышты болды және қылмыстық жағдайларды, базарларды және өрттен қорғауды қадағалады. Азаматтық басқаруда қалалық кеңес тағайындаған мэр болды. Ол жалпы еркек сайлау құқығы арқылы 48 округтен 144 депутатты сайлады. Ол сумен жабдықтау және санитария, көшелер, ауруханалар, қайырымдылық шаралары және мектептерді басқарды. Әлемдік астана үшін бұл жағдайлар төзімсіз болды, сондықтан императорлық үкімет ғалымдар, инженерлер мен қала құрылысшыларын жетіспеушіліктерді жою үшін және әлемдегі үлгілі қаланы құру үшін шақырды. 1906 жылы британдық сарапшы Берлин "қоғамдық өмірде ғылымның, тәртіптің және әдістердің ең толыққанды қолданылуына" ие екенін айтты және "бұл азаматтық басқарудың кереметі, ең заманауи және ең жақсы ұйымдастырылған қала" деп қосты. Осы уақытқа дейін Берлин 800 000 тұрғыны бар өнеркәсіптік қалаға айналды. Инфрақұрылымды жақсарту қажет болды, сондықтан 1896 жылы метро құрылысы басталды және 1902 жылы аяқталды. Қала орталығының маңындағы аудандар (Кройцберг, Пренцлауэр Берг, Фридрихсхайн және Веддинг сияқты) көп қабатты үйлермен толтырылды. Берлиннің шығысында өнеркәсіптік аймақтар, оңтүстік-батысында зengin тұрғын үйлер қарқынды дамыды. Мәдениет саласында мұражайлар салынып, кеңейтілді, Берлин ірі музыкалық орталыққа айналуға дайын тұрды. Берлин Германия театр өнерінде жетекші орын алды, үкімет Opera және Schauspielhaus театрларын қолдады, сондай-ақ Lessing және Deutsches театрлары сияқты көптеген жеке театрлар да болды. Оларда Эрнст фон Вильденбрук, Герман Судерман және Герхард Хауптманның заманауи пьесалары қойылды, олар Берлин полициясының қатаң цензурасын айналып өте білді.

After the quick victory of an alliance of German states over France in the 1870 war, the German Empire was established in 1871. Bismarck had fought and succeeded in leaving out Austria, Prussia's long standing competitor, and Prussia became the largest and by far most influential state in the new German Empire, and in turn Germany became the most powerful nation in Europe. Wilhelm I became emperor ("Kaiser"). Bismarck became Chancellor and made Berlin the center of European power politics. The imperial government and the military establishment expanded dramatically, bringing together the landed junker nobility, the rich bankers and industrialists, and the most talented scientists and scholars. In 1884 came the parliament building, the Reichstag. Municipal government was handled in two parts. The ministry of police reported to the Prussian government and took control of crime, markets, and fire fighting. The civil government had a mayor appointed by the city council. It comprised 144 members elected in 48 wards by universal manhood suffrage. It handled the water supply and sanitation, streets, hospitals and charitable operations and schools. The primitive conditions were intolerable for a world national capital, and the Imperial government brought in its scientists, engineers and urban planners to not only solve the deficiencies but to forge the world's model city. A British expert in 1906 concluded that Berlin represented "the most complete application of science, order and method of public life," adding "it is a marvel of civic administration, the most modern and most perfectly organized city that there is." In the meantime, Berlin had become an industrial city with 800,000 inhabitants. Improvements to the infrastructure were needed; in 1896 the construction of the subway (U Bahn) began and was completed in 1902. The neighborhoods around the city center (including Kreuzberg, Prenzlauer Berg, Friedrichshain and Wedding) were filled with tenement blocks. The surroundings saw extensive development of industrial areas East of Berlin and wealthy residential areas in the South West. In terms of high culture, museums were being built and enlarged, and Berlin was on the verge of becoming a major musical city. Berlin dominated the German theater scene, with the government supported Opernhaus and Schauspielhaus, as well as numerous private playhouses included the Lessing and the Deutsches theatres. They featured the modern plays of Ernst von Wildenbruch, Hermann Sudermann, and Gerhart Hauptmann. who managed to work around the puritanical censorship imposed by the Berlin police.

Еңбек одақтары

1871 жылға қарай өнеркәсіптік жұмысшылардың көп санына ие болған Берлин, көптеген ұлттық еңбек ұйымдарының штаб-пәтеріне және еңбек зиялыларының сүйікті жиналатын орнына айналды. Қала ішінде кәсіподақтардың тарихы даулы болды. 1848 жылғы революцияның консервативті салдары олардың күшін әлсіретті, ал 1850 және 1860 жылдардағы ішкі талас-тартыстар қалыпты жағдайға айналды. Көптеген жергілікті ұйымдар реформашыл, буржуазиялық көшбасшылардың бақылауында болды, олар бір-бірімен бәсекелесіп, марксизм мен социалистік интернационализмге жағымсыз қарайтын. Олар жалақы, жұмыс уақыты және жұмыс орнын бақылауға баса назар аударды және 1863 жылы құрылған Allgemeine Deutsche Arbeiterverein (ADAV) сияқты ұлттық ұйымдарға аз көмек көрсетті. Алайда, 1870 жылдары Лассальдық ADAV күш алды; ол 1874 жылы Социал-демократиялық жұмысшы партиясымен (СДПК) бірікті. Осыдан кейін қаланың еңбек қозғалысы радикалды социализмді қолдады және неміс еңбек қозғалысында жетекші орынға ие болды. Германияда 1871 жылдан бастап барлық еркектерге сайлау құқығы берілді, бірақ үкіметке қарсы күштер бақылық етті, ал канцлер Отто фон Бисмарк кәсіподақ қозғалысын әлсіретуге немесе жоюға тырысты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

"1914 жылғы рух" 1914 жылы соғыс басталғанда халықтың білімді орта және жоғарғы топтарының соғысты ынтамен қолдауы болды. Рейхстагта соғысқа арналған қаражатқа берілген дауыс бірауыздан қабылданды, барлық социал-демократтар да қолдады. Бір профессор "ұлы рухани көтеріліс, діни сезімнің күшеюі, жалпы алғанда, халықтың биіктерге тартуы" туралы куәлік берді. Сонымен қатар, алаңдаушылық та болды; көптеген сарапшылар соғыстың қысқа да жеңісті болатынын болжады, бірақ бұл үміт апталар ішінде күйреп кетті, өйткені Бельгияға басып кіру қиынға соқты және француз армиясы Паристің алдында тұрды. Батыс майданы өлтіру машинасына айналды, екі армия да бір уақытта он мың метрден артық жылжымады. Соғысқа дейін ешқандай дайындық жасалмаған, қажетті тауарлардың қоры да болмаған. Өнеркәсіп дүркіреп, жұмыссыздық өсті, ал қару-жарақ өндірісіне қайта оралу үшін айлар кетті. 1916 жылы Гинденбург бағдарламасы барлық экономикалық ресурстарды артиллерия, оқ-дәрі және пулеметтерді өндіруге жұмылдыруды көздеді. Шіркеу қоңыраулары мен мыс шатырлары бұзылып, ерітілді. Жағдай ай сайын нашарлап, британдық блокада Германияға қажетті шикізат пен азық-түлік жеткізілімдерін тоқтатты, ал шаруалардың (және жылқының) көптеп әскерге шақырылуы азық-түлік қорын азайтты. Сонымен қатар, шахтерлердің әскерге шақырылуы негізгі энергия көзін – көмірді қысқартып жіберді. Текстиль фабрикалары әскери киім тігіп, азаматтарға арналған жылы киім жетіспеді. Мата мен былғарының орнына қағаз бен картон сияқты материалдарды қолдану қанағаттандырмайтын болды. Сабын мен ыстық су да жетіспеді. Халықтың да, әскердің де көңіл-күйі төмендеді, бірақ Берлин бюрократиясы "жетіспеушілікті бөлісу" ұранымен тиімді рациондау жүйесін енгізді. Ет сатып алу қиын болғандықтан, азық-түлікпен қамтамасыз ету картоп пен нанға баса назар аударды. Рациондау енгізілді және арзан асханалар ашылды. 1916 жылдың соңында ет рационы бейбіт уақыттағы деңгейдің 31% құрады, ал 1918 жылдың соңында 12% дейін төмендеді. 1916 жылы балық рационы 51% болса, 1917 жылдың соңында мүлдем тоқтатылды. Ірімшік, май, күріш, жарма, жұмыртқа және майдың үлесі бейбіт уақыттағы деңгейдің 20% азырақ болды. 1917 жылы егін нашар болды, картоп жетіспеді, ал немістер жеуге жарамсыз репаларды қолданды; 1917-18 жылғы "репа қысы" ұрпақтар бойы ащы естелік ретінде сақталды. Неміс әйелдері әскерде жұмыс істемеді, бірақ көптеген әйелдер өнеркәсіп пен фабрикаларда ақылы жұмыс істеді, ал одан да көп әйелдер ерікті түрде көмектесті. Үй шаруасындағыларға сүт, жұмыртқа немесе майсыз тамақ дайындауға үйретті, агенттіктер жесірлерге жұмыс табуға көмектесті. Банктер, сақтандыру компаниялары және мемлекеттік кеңселер алғаш рет әйелдерді кеңсе жұмысына алды. Фабрикалар оларды білікті емес жұмыстарға алды – 1917 жылдың желтоқсанына қарай химия, металлургия және машина жасау салаларындағы жұмыстың жартысы әйелдердің еңбегімен жасалды. Әйелдерді жұмында қорғау заңдары жеңілдетілді, ал фабрикалар жұмыскерлерін азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін асханалар ашты, өнімділіктері төмендеп кетпеуі үшін. 1918 жылы азық-түлік жағдайы жақсарды, өйткені егін жақсы болды, бірақ тапшылық күйзелісі жалғасты, бағалар өсті және дәмдеуіштер мен жаңа жемістер мүлдем болмады. Көптеген мигранттар Берлинге өнеркәсіп пен мемлекеттік министрліктерде жұмыс істеу үшін келді, бұл тұрғын үйлердің тығыздығына әкелді. Көмірдің жетіспеуі баршаны суыққа ұрынтты. Күнделікті өмір ұзақ жұмыс уақытын, нашар денсаулықты, демалысқа уақыттың жоқтығын және әскердегі және тұтқын лагерьлеріндегі жақындарының қауіпсіздігі үшін үнемі алаңдаушылықты қамтыды. Соғыстан оралғандар мүгедек болып келді, ал жараланған сарбаздар жазылғаннан кейін қайтадан окоптарға жіберілді.

The "spirit of 1914" was the enthusiastic support of many of the educated middle and upper class elements of the population for the war when it first broke out in 1914. In the Reichstag, the vote for war credits was unanimous, with all the Social Democrats joining in. One professor testified to a "great single feeling of moral elevation of soaring of religious sentiment, in short, the ascent of a whole people to the heights." At the same time, there was a level of anxiety; most commentators predicted the short victorious war – but that hope was dashed in a matter of weeks, as the invasion of Belgium bogged down and the French Army held in front of Paris. The Western Front became a killing machine, as neither army moved more than a ten thousand yards at a time. There had been no preparations before the war, and no stockpiles of essential goods. Industry was in chaos, unemployment soared while it took months to reconvert to munitions productions. In 1916, the Hindenburg Program called for the mobilization of all economic resources to produce artillery, shells, and machine guns. Church bells and copper roofs were ripped out and melted down. Conditions on the homefront worsened month by month, for the British blockade of Germany cut off supplies of essential raw materials and foodstuffs, while the conscription of so many farmers (and horses) reduced the food supply. Likewise, the drafting of miners reduced the main energy source, coal. The textile factories produced Army uniforms, and warm clothing for civilians ran short. The device of using replacement materials, such as paper and cardboard for cloth and leather proved unsatisfactory. Soap was in short supply, as was hot water. Morale of both civilians and soldiers continued to sink but using the slogan of "sharing scarcity" the Berlin bureaucracy ran an efficient rationing system nevertheless. The food supply increasingly focused on potatoes and bread as it was harder and harder to buy meat. Rationing was installed, and soup kitchens were opened. The meat ration in late 1916 was only 31% of peacetime, and it fell to 12% in late 1918. The fish ration was 51% in 1916, and none at all by late 1917. The rations for cheese, butter, rice, cereals, eggs and lard were less than 20% of peacetime levels. In 1917 the harvest was poor, and the potato supply ran short, and Germans substituted almost inedible turnips; the "turnip winter" of 1917–18 was remembered with bitter distaste for generations. German women were not employed in the Army, but large numbers took paid employment in industry and factories, and even larger numbers engaged in volunteer services. Housewives were taught how to cook without milk, eggs or fat; agencies helped widows find work. Banks, insurance companies and government offices for the first time hired women for clerical positions. Factories hired them for unskilled labor – by December 1917, half the workers in chemicals, metals, and machine tools were women. Laws protecting women in the workplace were relaxed, and factories set up canteens to provide food for their workers, lest their productivity fall off. The food situation in 1918 was better, because the harvest was better, but serious shortages continued, with high prices, and a complete lack of condiments and fresh fruit. Many migrants had flocked into Berlin to work in industry and the government ministries, which made for overcrowded housing. Reduced coal supplies left everyone in the cold. Daily life involved long working hours, poor health, and little or no recreation, as well as increasing anxiety for the safety of loved ones in the Army and in prisoner of war camps. The men who returned from the front were those who had been permanently crippled; wounded soldiers who recovered were sent back to the trenches.

Веймар Республикасы (1918-1933 жж.)

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында монархия мен аристократия құлатылып, Германия Веймар Республикасы деп аталатын республикаға айналды. Берлин астана болып қала берді, бірақ сол және оң жақтан бірқатар қауіп-қатерлерге тап болды. 1918 жылдың соңында Ресейдегі коммунистік революциядан шабыт алған саясаткерлер Германияның коммунистік партиясын (Kommunistische Partei Deutschlands, KPD) құрды. 1919 жылғы қаңтарда олар Спартакшылар көтерілісінде билікті басып алуға тырысты. Төңкеріс сәтсіз аяқталып, айдың соңында оңшыл Фрайкорп күштері коммунистік көшбасшылар Роза Люксембург пен Карл Либкнехтті өлтірді. 1920 жылғы наурыз айында оңшыл «Германия Отан партиясының» (Deutsche Vaterlands Partei) негізін қалаушы Вольфганг Кап үкіметті құлатуға тырысты. Берлин гарнизоны оның жағын таңдады, ал үкіметтік ғимараттар басылып алынды (үкімет Берлиннен бұрын кеткен еді). Жалпы ереуіл төңкерістің сәтті аяқталуына кедергі келтірді. 1920 жылғы 1 қазанда «Үлкен Берлин туралы» заң қабылданды, ол Шарлоттенбург, Кёпеник, Шпандау сияқты бірнеше көршілес қалалар мен ауылдарды Бранденбург провинциясынан қала құрамына қосып, «Үлкен Берлин» (Groß Berlin) құрды; Берлин халқы бір түндікте шамамен 2 миллионнан 4 миллионға жуыққа дейін өсті. 1922 жылы Берлинде сыртқы істер министрі Вальтер Ратенау қаза тауып, оның қоштасу рәсіміне жарты миллионнан астам адам қатысты. Экономикалық жағдай нашар еді. Германия Версаль келісімі бойынша өтемақы төлеуге міндетті болды. Бұл сомалар Нью-Йорк банктерінен алынған несиелер есебінен азайтылды. Француз оккупациясына жауап ретінде үкімет тым көп ақша басып шығарды, нәтижесінде инфляция өте жоғары болды. Ең көп зиян зейнеткерлерге тиді – олар барлық жинаған ақшаларын жоғалтты, ал қалғандары қарыздарынан айырылды. Инфляцияның ең нашар кезеңінде бір доллар шамамен 4,2 триллион маркаға тең болды. 1924 жылдан бастап одақтас күштермен жаңа келісімдерге қол жеткізу, американдық көмек және дұрыс қаржылық саясат арқасында жағдай жақсара бастады. Берлиннің өркендеу кезеңі басталды. Ол континенттегі ең ірі өнеркәсіптік қалаға айналды. Архитектор Вальтер Гропиус, физик Альберт Эйнштейн, суретші Джордж Грос, жазушылар Арнольд Цвейг, Бертольт Брехт және Курт Тухольский Берлиннің Еуропаның маңызды мәдени орталықтарының біріне айналуына үлкен үлес қосты. Брехт өзінің «коллективімен» бірге 1930-1933 жылдары Веймар дәуіріндегі Берлинде жемісті жылдарды өткізді, «Lehrstücke» атты шығармалармен айналысты. 1920 жылдардағы Берлинде түнгі өмір гүлденді. 1922 жылы Берлин мен оның көршілес қалаларын және ауылдарын байланыстыратын теміржол желісі электрлендіріліп, S-Bahn болып өзгертілді, ал бір жылдан кейін Темпельхоф әуежайы ашылды. Берлин елдегі екінші ірі ішкі порт болды. Осы инфрақұрылымның бәрі 4 миллионнан астам берлиндіктерді тасымалдау және қамтамасыз ету үшін қажет болды. 1929 жылғы құлдыраудан бұрын 450 мың адам жұмыссыз болды. Сол жылы нацистік партия алғаш рет қалалық парламентте орындар жеңіп алды. 1926 жылы нацистік пропаганда басшысы Жозеф Геббельс Берлиндегі гаулейтер (партиялық округ басшысы) болды. 1932 жылғы 20 шілдеде Отто Браун басқаратын Пруссия үкіметі Берлинде президент жарлығымен таратылды. Республика оң және сол жақтан келген экстремистік күштердің шабуылына тап болып, құлауға жақын болды. 1933 жылғы 30 қаңтарда Гитлер Германияның рейхсканцлері болып тағайындалды.

At the end of World War I, monarchy and aristocracy were overthrown and Germany became a republic, known as the Weimar Republic. Berlin remained the capital but faced a series of threats from the far left and far right. In late 1918 politicians inspired by the Communist Revolution in Russia founded the Communist Party of Germany (Kommunistische Partei Deutschlands, KPD). In January 1919 it tried to seize power in the Spartacist revolt. The coup failed and at the end of the month right wing Freikorps forces killed the Communist leaders Rosa Luxemburg and Karl Liebknecht. In March 1920 Wolfgang Kapp, founder of the right wing German Fatherland Party (Deutsche Vaterlands Partei), tried to bring down the government. The Berlin garrison chose his side, and the government buildings were occupied (the government had already left Berlin). A general strike stopped the putsch being successful. On October 1, 1920: The Greater Berlin Act created "Greater Berlin" (Groß Berlin) by incorporating several neighboring towns and villages like Charlottenburg, Köpenick or Spandau from the Province of Brandenburg into the city; Berlin's population doubled overnight from about 2 to nearly 4 million inhabitants. In 1922: The foreign minister Walther Rathenau was murdered in Berlin, and half a million people attended his funeral. The economic situation was bad. Germany owed reparation money after the Treaty of Versailles. The sums were reduced and paid using loans from New York banks. In response to French occupation, the government reacted by printing so much money that inflation was enormous. Especially pensioners lost their savings; everyone else lost their debts. At the worst point of the inflation, one dollar was worth about 4.2 trillion marks. From 1924 onwards the situation became better because of newly arranged agreements with the allied forces, American help, and a sounder fiscal policy. The heyday of Berlin began. It became the largest industrial city on the continent. People like the architect Walter Gropius, physicist Albert Einstein, painter George Grosz and writers Arnold Zweig, Bertolt Brecht and Kurt Tucholsky made Berlin one of the major cultural centers of Europe. Brecht spent productive years in Weimar era Berlin (1930–1933) working with his ‘collective’ on the Lehrstücke. Nightlife bloomed in 1920s Berlin. In 1922 the railway system that connected Berlin to its neighboring cities and villages was electrified and transformed into the S Bahn, and a year later Tempelhof airport was opened. Berlin was the second biggest inland harbor in the country. All this infrastructure was needed to transport and feed the over 4 million Berliners. Before the 1929 crash, 450,000 people were unemployed. In the same year, the Nazi Party won its first seats in the city parliament. Nazi Propaganda chief Joseph Goebbels became Gauleiter (party district leader) of Berlin in 1926. On July 20, 1932, the Prussian government under Otto Braun in Berlin was dismissed by presidential decree. The republic was nearing its breakdown, under attack by extreme forces from the right and the left. On January 30, 1933, Hitler was appointed Chancellor of Germany.

Нацистік Германия (1933-1945 жж.)

1931 жылы Ұлы депрессия қала экономикасына ауыр нұқсан келтірді. Саяси жағдай тұрақсыз болды, нацистер мен коммунистер бақылауындағы әскерлер көшелерді бақылау үшін күресті. 1933 жылғы қаңтарда Гинденбург Гитлерді канцлер етіп тағайындады, ал нацистер елді толық бақылауға алуға жедел әрекет етті. 1933 жылғы 27 ақпанда солшыл радикал Рейхстаг ғимаратын өртеп жіберді деген айып тағылды (кейіннен өртті нацистердің өзі шығарғаны болжалды); бұл өрт Гитлерге конституцияны күштен шығаруға мүмкіндік берді. Он мыңдаған саяси қарсыластар эмиграцияға кетті немесе түрмеге қамалды. Шіркеулерден басқа барлық қоғамдық ұйымдар нацистердің бақылауына көшті. 1933 жылы Берлинде шамамен 160 000 еврей өмір сүрді – барлық неміс еврейлерінің үштен бірі, Берлин халқының 4 пайызы. Олардың үштен бірі Шығыс Еуропадан келген кедейлер еді, олар негізінен Александрплац маңындағы Шюненвиртельде тұрды. Нацистік режим басталғаннан бастап еврейлер қудаланды. Наурыз айында барлық еврей дәрігерлері Шарите ауруханасын тастап кетуге міндеттелді. Сәуірдің алғашқы аптасында нацистік шенеуніктер неміс халқына еврей дүкендерінен тауар сатып алмауға бұйрық берді. 1936 жылғы жазғы Олимпиада ойындары Берлинде өтті және нацистік Германияның жарқын бейнесі ретінде пайдаланылды (ойындар Германияға 1933 жылға дейін берілген еді). Шетелдік қонақтарды ыңғайсыздандырмау үшін "еврейлерге кіруге тыйым салынған" деген белгілер уақытша алынып тасталды. Нацистік билік Берлиндегі 160 000-ға жуық еврей қауымын жойды. 1938 жылғы Кристалл түнінен кейін мыңдаған еврейлер түрмеге қамалды. 1939 жылы Берлинде әлі де 75 000 еврей тұрды. 1943 жылдың басында Берлиндегі неміс еврейлерінің көп бөлігі Груневальд теміржол стансасына жеткізіліп, мал вагондарында Аушвиц сияқты өлім лагерлеріне жіберілді, онда олардың көпшілігі Холокост кезінде қаза болды. Берлинде жасырынып, шамамен 1200 еврей аман қалды. Берлиндегі еврей ауруханасында шамамен 800 еврей аман қалды. Олардың аман қалуына бюрократиялық талас-тартыстар, аурухана директоры доктор Вальтер Лустигтің Адольф Айхманмен байланысы, нацистердің жартылай еврей тегі бар адамдарды жіктеудің күрделі жүйесі, неміс басшысы Адольф Гитлердің неміс тегіндес еврейлерді қалай күту керектігі туралы екіұштылығы және нацистерге еврейлерді емдеу үшін орын қажет болды. Берлиннің солтүстік-батысында, Ораниенбург маңында Сахсенхаузен концлагері орналасқан, онда негізінен саяси қарсыластар, еврейлер, поляктар, орыс әскери тұтқындары және т.б. қамалды. Он мыңдаған адам мұнда қаза тапты. Берлинде Заксенхаузенде 17 ерлер мен әйелдер лагері болды, соның ішінде жасөспірімдер де бар, олар өнеркәсіптік кәсіпорындардың жанында тұтқындарды жұмысқа тарту үшін құрылған. Тұтқындардың ұлттық құрамы алуан түрлі болды: поляктар, еврейлер, француздар, бельгиялықтар, чехословакиялықтар, орыстар, украиндер, ромалар, голландтар, гректер, норвегиялықтар, испандар, люксембургтіктер, немістер, австриялықтар, итальяндықтар, югославтар, болгарлар, венгрлер. Сондай-ақ Синти және Рома халқына арналған лагерь (Рома Холокостына қараңыз) және түрлі ұлт өкілдерінен құралған одақтас әскери тұтқындары үшін Сталаг III D әскери тұтқын лагері болды.

By 1931, the Great Depression had severely damaged the city's economy. Politics were in chaos, as militias controlled by the Nazis and the Communists fought for control of the streets. President Hindenburg appointed Hitler chancellor in January 1933, and the Nazis quickly moved to take complete control of the entire nation. On February 27, 1933, a left wing radical was alleged to have set afire the Reichstag building (a fire which was later believed to have been set by the Nazis themselves); the fire gave Hitler the opportunity to set aside the constitution. Tens of thousands of political opponents fled into exile or were imprisoned. All civic organizations, except the churches, came under Nazi control. Around 1933, some 160,000 Jews were living in Berlin: one third of all German Jews, 4% of the Berlin population. A third of them were poor immigrants from Eastern Europe, who lived mainly in the Scheunenviertel near Alexanderplatz. The Jews were persecuted from the beginning of the Nazi regime. In March, all Jewish doctors had to leave the Charité hospital. In the first week of April, Nazi officials ordered the German population not to buy from Jewish shops. The 1936 Summer Olympics were held in Berlin and used as a showcase for Nazi Germany (though the Games had been given to Germany before 1933). In order to not alienate the foreign visitors, the "forbidden for Jews" signs were temporarily removed. Nazi rule destroyed Berlin's Jewish community, which numbered 160,000 before the Nazis came to power. After the pogrom of Kristallnacht in 1938, thousands of the city's Jews were imprisoned. Around 1939, there were still 75,000 Jews living in Berlin. The majority of German Jews in Berlin were taken to the Grunewald railway station in early 1943 and shipped in stock cars to death camps such as the Auschwitz, where most were murdered in the Holocaust. Only some 1200 Jews survived in Berlin by hiding. Approximately 800 Jews survived in Berlin's Jewish Hospital. Causes for their survival include bureaucratic infighting, hospital director Dr. Walter Lustig's relationship with Adolf Eichmann, the Nazis' bizarre system for classifying persons of partly Jewish ancestry, German leader Adolf Hitler's ambivalence about how to handle Jews of German descent, and the fact that the Nazis needed a place to treat Jews. Thirty kilometers northwest of Berlin, near Oranienburg, was Sachsenhausen concentration camp, where mainly political opponents, Jews, Poles, Russian prisoners of war, etc. were incarcerated. Tens of thousands died there. In Berlin, Sachsenhausen had 17 subcamps for men and women, including teenagers, near industries, where the prisoners had to work. The prisoners were of various nationalities, including Polish, Jewish, French, Belgian, Czechoslovak, Russian, Ukrainian, Romani, Dutch, Greek, Norwegian, Spanish, Luxembourgish, German, Austrian, Italian, Yugoslavian, Bulgarian, Hungarian. There was also a camp for Sinti and Romani people (see Romani Holocaust), and the Stalag III D prisoner of war camp for Allied POWs of various nationalities.

Нацистердің жоспарлары

1930 жылдардың аяғында Гитлер мен оның архитекторы Альберт Шпеер жаңа Берлиннің жоспарларын жасады – әлемдік қала немесе Welthauptstadt Germania. Барлық жобалар зор көлемде болуы тиіс еді. Рейхстагқа жақын, Шпеер 250 метр биіктіктегі Volkshalle (Халық залы) құрылысын жоспарлады. Ол 170 мың адамды қабылдай алатын алып ғимарат болатын. Халық залынан оңтүстікке қарай 23 метр ені және ұзындығы бар Жеңіс даңғылы жоспарланған. Даңғылдың екінші басында жаңа теміржол вокзалы, ал оның қасында Темпельхоф әуежайы орналасуы керек еді. Даңғылдың ортасында 117 метр биіктіктегі алып арка тұруы тиіс болған, ол әлемдік соғыстарда қаза тапқандарды еске түсіретін еді. Бұл жобалар аяқталғаннан кейін (1950 жылға жоспарланған) Берлин "Germania" деп аталмақ болды. Соғыс барлық құрылысты кейінге шегерді, ал қала орнына әуе шабуылына қарсы зениттік артиллерияның базасы ретінде алып бетон мұнаралар салды. Бүгінде нацистік кезеңнен қалған небары бірнеше құрылыстар ғана сақталған, мысалы Рейхслюфтфартминистериум (Ұлттық авиация министрлігі), Темпельхоф халықаралық әуежайы және Олимпиада стадионы. Гитлердің рейхс-канцеляриясын совет оккупациялық билігі бұзды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Бастапқыда Берлин британдық бомбалаушылардың ең алыс шегінде болды және шабуылдар жазғы уақытта ашық аспанда жасалуы керек болды, бұл шабуылдаушылар үшін қауіпті жағдай тудырды. 1942 жылы жақсы бомбалаушылар қолданысқа енді, бірақ сол жылы британдық бомбалау күшінің басым бөлігі неміс суденелеріне қарсы Атлант мұхиты шайқасын қолдауға жұмсалды. 1940: 1940 жылдың 25 тамызында Берлинге жасалған британдық әуе шабуылы; Гитлер Лондонға қарсы «Blitz» операциясын жүргізуге бұйрық беріп жауап қайырды. 1943: Польшалық қарсыласу тобы «Загра Лин» бірнеше шағын бомбалық шабуылдарды сәтті жүзеге асырды. 1943: АҚШ Әуе күштерінің стратегиялық бомбалау күштері Берлинге қарсы операцияларын бастады. RAF қараша айынан бастап «Берлин шайқасында» стратегиялық бомбалау күшін Берлинге шоғырландырды. 16 жаппай бомбалаудан кейін 1944 жылдың наурыз айының соңында тоқтатылды. Осы кезде шамамен жарты миллион адам үйсіз қалды, бірақ халықтың рухы мен өндіріс бұзылған жоқ. Қала халқының шамамен төрттен бірі эвакуацияланды. Неміс қалаларына жасалған шабуылдардың ауқымы артты және 1944 жылға қарай 1000-нан астам төрт қозғалтқышты бомбалаушылармен жасалған шабуылдар жиі кездесетін болды. (Мысалы, 1945 жылдың 18 наурызында ғана 1250 американдық бомбалаушы қалаға шабуыл жасады). 1944: АҚШ Әуе күштері бомбалауды неміс әуе күштерімен кездесуге мәжбүрлеуге ауыстырды, осылайша бомбалаушылардың эскорттаушы истребительдері оларды жеңуге мүмкіндік алды. Берлинге жасалған шабуылдар Люфтваффеден жауап алуды қамтамасыз етті, оларды соғысқа тартты, онда олардың жоғалтуларын одақтастармен бірдей деңгейде толықтыру мүмкін болмады. RAF Францияға басып кіруге дайындыққа көшті, бірақ Берлин әлі де RAF-тің тұрақты мазалау және диверсиялық шабуылдарына ұшырады. 1945 жылдың наурызы: RAF жылдам «де Хавилланд Москито» орта бомбалаушыларымен 36 күн қатарынан бомбалауды бастады (әр түні шамамен 40-тан 80-ге дейін). Британдық бомбалаушылар 46 000 тонна бомба тастады, ал американдықтар 23 000 тонна тастады. 1945 жылдың мамырына қарай 1,7 миллион адам (40%) қашып кетті. 1945 жылдың сәуір айында Берлин одақтас әскерлердің басты мақсаты болды. «Берлинге жарыс» – екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында Берлинге бірінші болып кіру үшін одақтас генералдардың бәсекелесуі. АҚШ генералы Дуайт Д. Эйзенхауэр Эльба өзенінде ағылшын-американдық әскерлерді тоқтатты, себебі советтер қаланың басып алынуын бедел мен кек алу тұрғысынан ұлттық мақсаттарының бірі деп есептеді. Қызыл Армия бірнеше майдандық топтармен (армиялық топтармен) Берлинге жақындады. Гитлер жоғарғы қолбасшы болып қалды және құтқарушы әскерлердің келе жатқанына сенді; ол капитуляциялауды қарастырудан бас тартты. «Берлин шайқасы» жақсы сипатталған. 1945 жылдың 30 сәуірінде Гитлер Рейхс канцеляриясының астындағы «Фюрер бункерінде» өз-өзіне қол жұмсады. Қаланың көп бөлігі сол кезде советтердің бақылауында болса да, қарсылық жалғасты. 1945 жылдың 2 мамырында Берлин ақыры капитуляциялады. Жүздеген мың әйелдер совет әскерлерінен зорлық-зомбылық көрді. Қаланың орталық бөлігіндегі ғимараттар мен инфрақұрылымдар толыққанды қирады. Сыртқы аудандар салыстырмалы түрде аз зақымданды. Бұл барлық ғимараттардың бесіден біріне, ал қаланың орталық бөлігінде 50% құрайды.

Initially Berlin was at the extreme range of British bombers and attacks had to be made in clear skies during summer, increasing the risk to the attackers. Better bombers came into service in 1942 but most of the British bombing effort that year was spent in support of the Battle of the Atlantic against German submarines. 1940: A token British air raid on Berlin on 25 August 1940; Hitler responds by ordering the Blitz on London. 1943: Polish resistance group Zagra Lin successfully carries out a series of small bomb attacks. 1943: The USAAF strategic bombing force began operations against Berlin. The RAF focused their strategic bombing efforts on Berlin in their "Battle of Berlin" from November. It was halted at the end of March 1944, after 16 mass bombing raids on the capital, due to unacceptable losses of aircraft and crew. By that point about half a million had been made homeless but morale and production was unaffected. About a quarter of the city's population was evacuated. Raids on major German cities grew in scope and raids of over 1,000 4 engined bombers were not uncommon by 1944. (On March 18, 1945 alone, for example, 1,250 American bombers attacked the city). 1944: USAAF bombing switched to forcing encounters with the German air force so that it could be defeated by the bombers' fighter escorts. Attacks on Berlin ensured a response from the Luftwaffe, drawing it into a battle where their losses could not be replaced at the same rate as the Allies. RAF focus switched to preparations for the invasion of France but Berlin was still subjected to regular nuisance and diversionary raids by the RAF. March 1945: The RAF begins 36 consecutive nights of bombing by its fast de Havilland Mosquito medium bombers (from around 40 to 80 each night). British bombers dropped 46,000 tons of bombs; the Americans dropped 23,000 tons. By May 1945, 1.7 million people (40%) had fled. April 1945: Berlin was the main objective for Allied armies. The Race to Berlin refers to the competition of Allied generals during the final months of World War II to enter Berlin first. U. S. General Dwight D. Eisenhower halted Anglo American troops on the Elbe River, primarily because the Soviets made their capture of the city a high national priority in terms of prestige and revenge. The Red Army converged on Berlin with several Fronts (Army Groups). Hitler remained in supreme command and imagined that rescue armies were on the way; he refused to consider surrender. The Battle of Berlin itself has been well chronicled. April 30, 1945: Hitler committed suicide in the Führerbunker underneath the Reich Chancellery. Resistance continued, though most of the city was in Soviet hands by that point. May 2, 1945: Berlin finally capitulated. Hundreds of thousands of women were subjected to rape by Soviet soldiers. Destruction of buildings and infrastructure was nearly total in parts of the inner city business and residential sectors. The outlying sections suffered relatively little damage. This averages to one fifth of all buildings, and 50% in the inner city.

Батыс және Шығыс Германия (1945-1990)

Соғыс аяқталған кезде Берлиннің үштен бір бөлігі одақтастардың әуе шабуылдары, кеңес артиллериясы және көшедегі шайқастар нәтижесінде қирады. "Нөлдік сағат" деп аталатын оқиға қала үшін жаңа бастаманы білдірді. Ұлы Берлин 1944 жылғы Лондон хаттамасы бойынша одақтастар тарапынан төрт секторға бөлінді: американдық сектор (210.8 км²), құрамында Нойкёльн, Кройцберг, Темпельхоф, Шёнеберг, Штеглиц және Целендорф аудандары бар; (қараңыз: Берлиннің американдық сектор коменданттары) британдық сектор (165.5 км²).

By war's end up to a third of Berlin had been destroyed by concerted Allied air raids, Soviet artillery, and street fighting. The so called Stunde Null—zero hour—marked a new beginning for the city. Greater Berlin was divided into four sectors by the Allies under the London Protocol of 1944, as follows:

the American sector (210.8 km2), consisting of the boroughs of Neukölln, Kreuzberg, Tempelhof, Schöneberg, Steglitz, and Zehlendorf; (see: commandants of Berlin American Sector)
the British sector (165.5 km2

The Soviets used the period from May 1945 to July 1945 to dismantle industry, transport and other facilities in West Berlin, including removing railway tracks, as reparations for German war damage in the Soviet Union. This practice continued in East Berlin and the Soviet occupation zone after 1945. Conditions were harsh, and hundreds of thousands of refugees from the east kept pouring in. Residents depended heavily on the black market for food and other necessities. Berlin's unique situation as a city half controlled by Western forces in the middle of the Soviet Occupation Zone of Germany made it a natural focal point in the Cold War after 1947. Though the city was initially governed by a Four Power Allied Control Council with a leadership that rotated monthly, the Soviets withdrew from the council as east–west relations deteriorated and began governing their sector independently. The council continued to govern West Berlin, with the same rotating leadership policy, though now involving only France, the United Kingdom, and the United States. East Germany chose East Berlin as its capital when the country was formed out of the Soviet occupation zone in October 1949; however, this was rejected by Western allies, who continued to regard Berlin as an occupied city that was not legally part of any German state. In practice, the government of East Germany treated East Berlin as an integral part of the nation. Although half the size and population of West Berlin, it included most of the historic center. By the establishment of the Oder Neisse line and the complete expulsion of the German inhabitants east of this line, Berlin lost its traditional hinterlands of Farther Pomerania and Lower Silesia. West Germany, formed on 23 May 1949 from the American, British, and French zones, had its seat of government and de facto capital in Bonn, although Berlin was symbolically named the de jure West German capital in West German Basic Law (Grundgesetz). West Berlin de jure remained under the rule of the Western Allies, but for most practical purposes was treated as a part of West Germany; however, the residents did not hold West German passports.

Кеңес Одағы 1945 жылдың мамыр айынан шілде айына дейінгі кезеңді Батыс Берлиндегі өнеркәсіп, көлік және басқа да нысандарды, соның ішінде теміржол желілерін, Кеңес Одағындағы Германияның соғыс салдарына өтемақы ретінде таратуға пайдаланды. Бұл практика 1945 жылдан кейін Шығыс Берлинде және Кеңес оккупациялық аймағында да жалғасты. Жағдай қиын болды, және шығыстан жүздеген мың қашқын ағылып келді. Тұрғындар азық-түлік және басқа да қажетті заттарды көбінесе қара нарықтан алуға мәжбүр болды. Берлиннің Германияның кеңестік оккупациялық аймағының ортасында орналасқан және Батыс күштерінің жартылай бақылауындағы қала ретіндегі ерекше жағдайы, 1947 жылдан кейін Суық соғыстың табиғи ошағына айналдырды. Бастапқыда қала төрт державаның ауысып отыратын Бақылау кеңесімен басқарылса, шығыс-батыс қарым-қатынастары нашарлағандықтан кеңес өкілдері кеңестен шығып, өз секторларын тәуелсіз басқара бастады. Кеңес Батыс Берлиннің басқаруын жалғастырды, бірақ енді Франция, Ұлыбритания және АҚШ ғана қатысты. Шығыс Германия 1949 жылғы қазанда ел совет оккупациялық аймағынан құрылған кезде Шығыс Берлинді астанасы деп жариялады; алайда, бұл батыс одақтастары тарапынан қабылданбады, олар Берлиннің заңды түрде ешқандай неміс мемлекетінің құрамына кірмейтін, оккупацияланған қала екенін мойындады. Іс жүзінде, Шығыс Германия үкіметі Шығыс Берлинді елдің ажырамас бөлігі деп санады. Батыс Берлинге қарағанда екі есе аз аумаққа және халыққа ие болғанымен, ол тарихи орталықтың көп бөлігін қамтыды. Одер-Найсе шекарасының белгіленуі және осы шекараның шығысындағы неміс халқының толық қууы нәтижесінде Берлин өзінің дәстүрлі Померания және Сілезия аймақтарын жоғалтты. 1949 жылдың 23 мамырында американдық, британдық және француздық аймақтардан құрылған Батыс Германияның үкіметтік резиденциясы және де-факто астанасы Бонн қаласында орналасты, бірақ Батыс Германияның негізгі заңына (Grundgesetz) сәйкес Берлин символдық түрде Батыс Германияның астанасы деп танылды. Батыс Берлин де-юре Батыс одақтастарының билігінде қалды, бірақ практикалық тұрғыдан Батыс Германияның бөлігі ретінде қарастырылды; алайда, тұрғындары Батыс Германия паспортына ие болған жоқ.

Блокада және әуе көпір

Одақтас елдердің Батыс Германияның американдық, француздық және британдық секторларын федеративтік мемлекетке біріктіруге жасаған әрекеттеріне және Кеңес Одағының келісімінсіз Батыс елдері жүзеге асырған валюта реформасына жауап ретінде, Кеңес Одағы 1948 жылғы 26 маусымда Батыс Берлинге құрлық жолымен кіруді тоқтатты, бұл оқиға "Берлин блокадасы" деп танылды. Кеңес Одағының мақсаты – Берлиннің барлық бөлігін бақылауға алу болатын. АҚШ және Ұлыбритания әуе күштері Берлин әуе көпірі арқылы қаланың батыс секторларын жабдықтау үшін үлкен логистикалық күш-жігер жұмсады, Батыс Берлин тұрғындары оны "die Luftbrücke" (Әуе көпірі) деп атады. Блокадаға шамамен бір жыл уақыт кетті, және 1949 жылғы 11 мамырда Кеңес Одағы Батыс Берлинге құрлық жолымен кіруге қайта рұқсат берді. Бұл жобаның аясында АҚШ армиясының инженерлері Темпельхоф әуежайын кеңейтті. Кейде жөнелтілімдерде балаларға арналған тәттілер мен дәмдіктер болғандықтан, ұшақтарды "кәптік бомбалаушылар" деп те атады.

17 маусымдағы көтеріліс

Сталиннің қайтысымен КГБ басшысы Лаврентий Берия Кремльде билік үшін күреске түсіп, Германияның қайта бірігуін мақсат етті. Оның жоспары – Кремльге қатал идеолог Уолтер Ульбрихтті қызметтен шеттетуге және жұмысшыларға экономикалық жеңілдіктер бағдарламасын бастауға мүмкіндік беретін жұмысшылардың демонстрациясын ұйымдастыру еді. Бірақ демонстрациялар жаппай сипат алғанда жоспар сәтсіз аяқталды. Төмен жалақы мен нашар еңбек жағдайларына қарсы ереуіл бір түндік уақытта демократиялық құқықтар үшін жұмысшылар төңкерісіне айналды. 17 маусымда кеңестік әскерлер тәртіпті қалпына келтіру үшін танктарды қолданды. Бұл сәтсіздік Германияның бірігуін кешіктіріп, Берияның құлауына себеп болды. Оқиға 1953 жылғы 16 маусымда Шығыс Берлиндегі Сталин аллеясын салушы 60 құрылысшының жұмыс нормасын төмендету талабымен ереуілге шығуынан басталды. Олар келесі күні, 17 маусымда жалпы ереуіл жариялады. Жалпы ереуіл мен наразылық шерулері бүлікке ұласып, бүкіл Шығыс Германияға тарады. Шығыс Германия полициясы тәртіпсіздікті тоқтатуға күш жеткізбеді. Кеңес әскерлері күшпен басып тастады, Шығыс Германияның ашулы халқы қарсылық көрсетіп, оларға тікелей оқтармен жауап берді. Көтерілісті басу кезінде кем дегенде 153 адам қаза тапты. Бранденбург қақпасының батыс жағындағы "Unter den Linden" көшесінің жалғасы 17 маусым көшесі деп аталды, ал 17 маусым Батыс Германияда ұлттық мереке деп жарияланды. 2003 жылы 1953 жылғы 17 маусымның 50 жылдығына орай, біріккен Германияның ұлттық санасын қалыптастыруда естеліктердің ролі талқыланды.

Берлин қабырғасы

Лошицкий Берлин қабырғасының салқын соғыстың, детанцияның және Шығыс Еуропадағы коммунистік режимдердің құлдырауының символы ретінде рөлін көрсетеді. Ол Қабырға тарихын алты негізгі кезеңге бөледі: Қабырғаның орнатылуы (1961); салқын соғыстан бастау алған "қорқыныш географиясы" кезеңі; детанция кезеңі; гласность пен перестройканың шақырым кезеңі; Қабырғаның құлауы (1989); және Қабырғадан кейінгі кезең. 1961 жылдың 13 тамызында коммунистік Шығыс Германия үкіметі Батыс Берлин мен Шығыс Берлин және Шығыс Германияның қалған бөлігін физикалық түрде бөліп тұратын қабырға салуды бастады. Бұл, Батыс Берлинге қашып кетуге тырысқан Шығыс Германия азаматтарының көп санына жауап ретінде жасалды. Қабырға бір түндік уақытта ескертусіз бой көтерді. Осылайша, қабырға тұрған мерзімде отбасылар бір-бірінен айырылды. Шығыс Германия үкіметі Қабырғаны "фашизмнен қорғау қабырғасы" деп атады. 1961 жылдың 27 қазанында Чарли бақылау бекетінде танктердің қақтығысы болғаннан кейін, Шығыс пен Батыс арасындағы шиеленіс күшейді. Батыс Берлин енді Батыс Германияның де-факто бөлігі болды, бірақ ерекше құқықтық мәртебесімен, ал Шығыс Берлин Шығыс Германияның құрамында қалды. Берлиннің батыс секторлары Шығыс Берлин мен Шығыс Германияның айналасындағы аумақтан толығымен оқшауланды. Батыс елдері бір-біріне тек қатаң бақылау бекеттері арқылы ғана өте алатын. Көптеген Шығыс Германия азаматтары үшін Батыс Берлинге немесе Батыс Германияға бару мүмкін болмады. Қабырғаның тұрған кезінде шамамен 5000 адам Батыс Берлинге сәтті қашып кетті; 136 адам (Берлин қабырғасында қаза тапқандар тізілімінде көрсетілгендей) қабырғаны кесіп өтуге тырысқанда қаза тапты және шамамен 200 адам ауыр жарақат алды. Қабырғаның астындағы құмды топырақ Батыс Берлинге және бостандыққа тоннель қазуға тырысқандар үшін екі жақты әсерге ие болды. Оны қазу оңай болғанымен, құлау қаупі де жоғары еді. 13 тамызда таңертең Потсдамер-Плацта алғашқы тас блоктар салынғанда, АҚШ әскерлері қару-жарақтарымен дайын күйде тұрып, қабырғаның тас-тас салынуын бақылады. АҚШ әскері мен Батыс Берлин полициясы берлиндіктерді шекарадан 300 метр қашықтықта ұстады. Президент Джон Ф. Кеннеди мен АҚШ Конгресі қарулы қақтығысқа араласпауға және оған тәуекел етуге шешім қабылдады. Олар наразылықтарын Мәскеуге жеткізді, ал Кеннеди өзінің вице-президенті Линдон Б. Джонсонды, әуе көпірінің батыры Луциус Д. Клеймен бірге қалаға жіберді. Батыс Берлинде үлкен демонстрациялар өтті. Екі жылдан кейін, 1963 жылдың 26 маусымында Джон Ф. Кеннеди Батыс Берлинге сапар шегіп, Шенеберг қалалық әкімшілігі алдында "Ich bin ein Berliner" ("Мен – берлиндік") деп атап көрсетілген сөз сөйледі. Бұл АҚШ-тың кеңестік державаның ықпалындағы қаламен ынтымақтастығын көрсету мақсатын білдірді. Берлинде суық соғыс кезеңінде көптеген тыңшылық және қарсы тыңшылық операциялары жүргізілді, екі тараптың да Германияға соққы бере алатын ядролық қарулары бар еді. 1971 жылы Берлин туралы төрт державаның келісіміне қол қойылды. Кеңес Одағы төрт державаның бақылауын тек Батыс Берлинге ғана қолданса, Батыс одақтастары 1975 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына жолдаған хатында төрт державаның бақылауы Берлинге толығымен қатысты деген позицияларын білдірді. Келісім Шығыс Германия арқылы Батыс Берлинге қолжетімділікті қамтамасыз етті және маршруттардың қиындыққа тап болуы немесе жабылуы мүмкіндігін жойды. Көптеген компаниялар Батыс Берлинде физикалық және экономикалық оқшаулануға байланысты жұмыс істеуге құштар болмағандықтан, Батыс Германия үкіметі Батыс Берлинде жұмыс істейтін кез келген компанияға субсидия берді.

Loshitzky depicts the role of the Berlin Wall as a symbol of the Cold War, détente, and the collapse of the Communist regimes in Eastern Europe. She divides the history of the Wall into six major stages: the erection of the Wall (1961); the period of the "geography of fear" from the Cold War; the period of détente; the short period of glasnost and perestroika; the fall of the Wall (1989); and after the Wall. On August 13, 1961, the Communist East German government started to build a wall, physically separating West Berlin from East Berlin and the rest of East Germany, as a response to massive numbers of East German citizens fleeing into West Berlin as a way to escape. The wall was built overnight with no warning. This separated families for as long as the wall was up. The East German government called the Wall the "anti fascist protection wall". The tensions between East and West were exacerbated by a tank standoff at Checkpoint Charlie on 27 October 1961. West Berlin was now a de facto part of West Germany, but with a unique legal status, while East Berlin remained part of East Germany. The western sectors of Berlin were now completely separated from the surrounding territory of East Berlin and East Germany. It was possible for Westerners to pass from one to the other only through strictly controlled checkpoints. For most Easterners, travel to West Berlin or West Germany was no longer possible. During the Wall's existence there were around 5,000 successful escapes into West Berlin; 136 people were officially killed trying to cross (see List of deaths at the Berlin Wall) and around 200 were seriously injured. The sandy soil under the Wall was both a blessing and a curse for those who attempted to tunnel their way to West Berlin and freedom. Although it was easy to dig through quickly, it was also more prone to collapse. When the first stone blocks were laid down at Potsdamer Platz in the early hours of August 13, US troops stood ready with ammunition and watched the wall being built, stone by stone. The US military with West Berlin police kept Berliners 300 meters away from the border. President John F. Kennedy and the United States Congress decided not to interfere and risk armed conflict. They conveyed their protest to Moscow, and Kennedy sent his vice president, Lyndon B. Johnson, together with Lucius D. Clay, the hero of the Airlift to the city. Massive demonstrations took place in West Berlin. Almost two years later, on June 26, 1963, John F. Kennedy visited West Berlin and gave a much acclaimed speech in front of the Schöneberg City Hall in which he said, "Ich bin ein Berliner"– "I am a Berliner". This was meant to demonstrate America's lasting solidarity with the city as a Western island in Soviet satellite territory. Much Cold War espionage and counter espionage took place in Berlin, against a backdrop of potential superpower confrontation in which both sides had nuclear weapons set for a range that could hit Germany. In 1971, the Four Power Agreement on Berlin was signed. While the Soviet Union applied the oversight of the four powers only to West Berlin, the Western Allies emphasized in a 1975 note to the United Nations their position that four power oversight applied to Berlin as a whole. The agreement guaranteed access across East Germany to West Berlin and ended the potential for harassment or closure of the routes. As many businesses did not want to operate in West Berlin due to its physical and economic isolation from the outside, the West German government subsidized any businesses that did operate in West Berlin.

Студенттік қозғалыс

1960 жылдары Батыс Берлин неміс студенттік қозғалысының маңызды орталықтарының біріне айналды. Батыс Берлин, әсіресе, жас неміс солшыл радикалдары үшін тартымды болды, себебі Батыс Берлинде тұратын жас жігіттер Батыс Германияда міндетті түрде өтелуге тиіс әскери қызметтен босатылды: Кройцберг ауданы жас радикалдардың көптеп шоғырланған жері ретінде кеңінен танымал болды. Берлин қабырғасы әлеуметтік жиындарға ерекше мүмкіндіктер ұсынды. Нақты сектор шекарасынан қабырға бірнеше метрге дейін қашықтықта орналасқан. Батыс Берлин полициясы шекара мен қабырға арасындағы кеңістікке заң бойынша кіруге құқылы емес еді, себебі ол техникалық тұрғыдан Шығыс Берлинге қарасты және олардың қарауына кірмейтін аймақ болатын: осы кеңістікте көптеген адамдар дауыспен той-думандар ұйымдастырып, Батыс Берлин билігінің араласуына мүмкіндік бермеді. 1968 жылдан бастап Батыс Берлин студенттік көтерілістің орталықтарының біріне айналды; әсіресе Кройцберг ауданы көптеген тәртіпсіздіктер мен наразылықтардың ошағы болды.

Қайта бірігу

1989 жылы қарашада Берлин қабырғасының құлауы Берлиннің 28 жылдық бөлінісін аяқтады. 1989 жылы 9 қараша күні таңертең SED мүшесі Гюнтер Шабовски баспасөз конференциясында Шығыс және Батыс Берлин арасындағы шекаралық шектеулердің жойылатынын хабарлады. Баспасөз хабарламасының талаптары тек уақытша болғанымен, Шабовски барлық шектеулер дереу алынып тасталады деген ойды тудырды, нәтижесінде шекараның шығыс жағында көптеген адамдар жиналды. Күтпеген қысымға көнбеген шекара күзетшілері кешкі сағат 23:30-да Шығыс Берлиннен келген адамдарға Борнхольмер-Штрассе шекара өткізу пункті арқылы өтуге рұқсат берді. Шығыс және Батыс Берлин тұрғындары Бранденбург қақпасының қабырғасына шығып, қуанышпен биледі, бұл көріністер бүкіл әлемге тарады. Шекаралық бақылау пункттері қайтадан жабылмады және көп ұзамай бұзыла бастады, көптеген берлиндіктер мен туристер естелікке қабырғадан бөлшектерді алу үшін балғалар мен кескіштерді пайдаланды.

Капитал

Еуропада коммунизм құлағаннан кейін, 1990 жылдың 3 қазанында Германия мен Берлин қайта біріктірілді. Оған дейін қабырға дерлік толығымен бұзылған еді, тек шағын бөліктері ғана қалған. Берлиннің бөліну салдарынан туған түрлі мәселелер кейінгі айларда шешілді – Берлин U-Bahn желісіндегі "көлеңке" станциялар қайта ашылды, ал шығыс германиялық Deutsche Reichsbahn басқарған Берлин S-Bahn, 1984 жылға дейін батыста да жұмыс істеген, содан кейін батыста бойкотқа ұшырап, ұмытылған еді, қайта жаңартылды. 2002 жылы Берлин сақиналық темір жолындағы қозғалыс толық ұзындығы бойынша жаңартылды. Дегенмен, бөліну кезінде жабылып қалған S-Bahn желілерінің көптеген бөлімдері 2020 жылға дейін қайта құрылмады. 1991 жылдың маусым айында Германия Парламенті – Бундестаг, (Батыс) Германия астанасын Бонннан Берлинге көшіру туралы шешім қабылдады. Бұл шешім 10 сағаттық пікірталас барысында қабылданды. Дауыс беруде Берлин аз айырмамен жеңіске жетті: 338 дауыс "жақтады", 320 дауыс "қарсы" болды. Берлин тағы да біріккен Германияның астанасы атанды. 1999 жылы федералды министрліктер мен мемлекеттік кеңселер Бонннан Берлинге көшірілді, бірақ министрліктердегі қызметкерлердің көп бөлігі әлі де Боннда жұмыс істейді. Сондай-ақ 1999 жылы, 1994 жылғы Берлин/Бонн келісімінде көзделгендей, 20-ға жуық мемлекеттік орган Бонннан Берлинге көшірілді. Берлинде бірнеше рет террористік шабуылдар болды, ең ауыр оқиға – 2016 жылы болған көлікпен шабуыл, оның салдарынан 13 адам қаза тауып, 55 адам жарақаттанды. Берлинде араб тілінде сөйлейтіндердің саны 150 000-нан асып кетуі мүмкін. Кемінде 40 000 берлиндік сириялық азаматтығын иеленеді, олар түрік және поляк азаматтарынан кейін үшінші орында тұрады. 2015 жылғы босқындар дағдарысы Берлинге Еуропаның араб мәдениетінің астанасы мәртебесін сыйлады. Дегенмен, Берлинде Түркиядан тыс ең ірі түрік қауымы қоныстанған, бұл 1950-ші, 1960-шы және 1970-ші жылдары Түркиядан келген иммигранттардың нәтижесінде қалыптасқан. 2022 жылы Берлиндегі бұрынғы Тегель әуежайы жоспар бойынша босқындар орталығы ретінде қайта ашылды. Берлин 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіргеннен кейін Германиядағы ең көп босқындарды қабылдаған қалалардың біріне айналды. 2022 жылдың қараша айына қарай Берлинде 85 000-ға жуық украин босқыны тіркелді, бұл Берлинге Украина босқындары үшін Германиядағы ең танымал бағытқа айналдырды. 2023 жылдың сәуір айында Берлинге екі онжылдықтан астам уақыттан кейін алғашқы консервативті мэр, ХДС өкілі Кай Вегнер сайланды. Бүгінде Берлин халықаралық қатынастар, жас кәсіпкерлер, шығармашылық индустриялар, жоғары білім беру, корпоративтік зерттеулер, танымал медиа және мәдени туризм салалары үшін жаһандық орталыққа айналды. Халық саны бойынша Берлин 2010 жылдан бері Еуропадағы ең жылдам өсіп келе жатқан қалалық орталықтардың біріне айналды, оның көп бөлігі иммиграцияның нәтижесінде болды.

After the fall of Communism in Europe, on 3 October 1990 Germany and Berlin were both reunited. By then the Wall had been almost completely demolished, with only small sections remaining. Various impacts of partition on Berlin were removed in subsequent months – the ghost stations of Berlin U Bahn were reopened and the Berlin S Bahn which had been operated by the east German Deutsche Reichsbahn also in the west (until 1984) and consequently boycotted and neglected in the west was refurbished and traffic on the Berlin ring railway resumed along its full length in 2002. Still, many S Bahn lines shut down during partition are not yet rebuilt as of 2020. In June 1991 the German Parliament, the Bundestag, voted to move the (West) German capital back from Bonn to Berlin. The decision was reached after 10 hours of debate. In the voting Berlin won by a narrow margin: 338 for, 320 against. Berlin once more became the capital of a unified Germany. In 1999 federal ministries and government offices moved back from Bonn to Berlin, but most employees in the ministries still work in Bonn. Also in 1999, about 20 government authorities moved from Bonn to Berlin, as planned in the compensation agreement of 1994, the Berlin/Bonn Act. Berlin has been targeted by terrorists on several occasions; the most severe incident being a vehicle ramming attack in 2016 that killed 13 and injured 55. The number of Arabic speakers in Berlin could be higher than 150,000. There are at least 40,000 Berliners with Syrian citizenship, third only behind Turkish and Polish citizens. The 2015 refugee crisis made Berlin Europe's capital of Arab culture. However, Berlin has the largest Turkish community outside of Turkey, resulting from immigration from Turkey in the 1950s, 60s and 70s. In 2022, Berlin's former Tegel airport was re opened as a refugee center. Berlin is among the cities in Germany that have received the biggest amount of refugees after the 2022 Russian invasion of Ukraine. As of November 2022, estimated 85,000 Ukrainian refugees were registered in Berlin, making Berlin the most popular destination of Ukrainian refugees in Germany. In April 2023, Berlin got its first conservative mayor, Kai Wegner of CDU, in more than two decades. Today, Berlin has become a global city for international affairs, young business founders, creative industries, higher education services, corporate research, popular media and diverse cultural tourism. Population wise, Berlin became one of the most rapidly growing urban centers in Europe after 2010, much of which has been due to immigration.

Берлиннің жер өзгерістері

Батыс Берлиннің мәртебесі Батыс Германияның Бундеслендінің де-факто мәртебесіне ие болғанымен, қайта бірігу оны мәнсіз еткенге дейін де-юре жағдайы түсініксіз қалды. 1990 жылдары Бранденбург штатының қарсылығына байланысты референдумда сәтсіз аяқталған, Бранденбургпен көршілес штатты біріктіруге әрекет жасалды. 2001 жылғы Берлин банктік дағдарысы Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Берлиндегі ең ауыр қаржылық дағдарысқа алып келді, мемлекеттік қаржыны күйзеліске түсірді және сол кездегі қаржы сенаторы Тило Сарразиннің үнемдеу шараларын қабылдауына себеп болды. Эберхард Дипгеннің үлкен коалициясы банктік дағдарысқа байланысты ыдырағаннан кейін, 2001 жылғы Берлин штаты сайлауында ашық түрде гомосексуалды Клаус Воверэйт басқаратын Германияның алғашқы штаттық үкіметі құрылды. 1920 жылдары маңызды көлік және сауда орталығы болған, бірақ бөлініс кезінде қабырғаның салдарынан зардап шеккен Потсдам алаңы Еуропаның ең ірі құрылыс алаңдарының біріне айналды және қазір Берлиндегі ең беделді мекенжайлардың бірі болып табылады. Мұражай аралындағы мұражайлар жаңартылып, қайтадан әлемдік деңгейдегі мұражайларға айналды. Шығыс Германия парламентінің бұрынғы орны болған Республика сарайы (Palast der Republik) бұл жерде бұрынғы Штадт-сарайдың қалпына келтірілген Гумбольдт форумын салу үшін бұзылды. Берлиннің көлік инфрақұрылымы бірігуден кейінгі кезеңде басымдыққа ие болды, нәтижесінде 2008 жылы Темпельхоф әуежайы жабылды, 2006 жылы жаңа Берлин Гауптбанхофы ашылды және соңғы кезде 2020 жылы Берлин Бранденбург әуежайы ашылды, сонымен қатар Тегель әуежайы да жабылды. 1960 жылдары ашылған Берлиннің орталық автобус станциясы (ZOB Berlin) 2016 жылы басталған жөндеу жұмыстарына ұшырады. Жөндеу жұмыстарының 2022 жылдың қыркүйегіне дейін аяқталуы күтілуде.

1945 жылдан бастап шығарылып келеді

Белл, Кристи. The Undercurrents: A Story of Berlin (2022), мәдени және әдеби тарихтан үзінді. Broadbent, Philip, және Sabine Hake, ред. Берлин: Бөлінген қала, 1945–1989 (Berghahn Books; 2010), 211 бет. Тарихшылар, өнер тарихшылары, әдебиеттанушылар және басқалардың қаланың қабылдаулары мен бейнелеулері туралы эсселері. Колумб, Клэр. Жаңа Берлиннің қойылымы: 1989 жылдан кейінгі қалалық қайта жаңарту саясаты және жергілікті маркетинг (Абингдон: Routledge, 2011) 368 б. Эмерсон, Чарльз. 1913: Ұлы соғысқа дейінгі әлемді іздеу (2013) Бірінші дүниежүзілік соғыс алдында Берлинді 20 ірі әлемдік қаламен салыстырады; 59–77 бб. Фридрих, Томас. Гитлердің Берлині: Қорланған қала (2012) үзінді және мәтіндік іздеу. Гелер, Майкл. Үш Германия: Батыс Германия, Шығыс Германия және Берлин Республикасы (2011) үзінді және мәтіндік іздеу. Хаке, Сабина. Сыныптардың топографиясы: Веймар Берлиніндегі қазіргі сәулет және жаппай қоғам (2008). Харрингтон, Дэниел Ф. Берлин төңкерісте: Блокада, әуе көлігі және ертедегі суық соғыс (Кентукки университетінің баспасы, 2012). Харрисон, Хоуп М. "Берлин және Германия үшін суық соғыс күресі". The Routledge Handbook of the Cold War (Routledge, 2014) 56–73 бб. Харрисон, Хоуп М. Берлин қабырғасынан кейін: Естелік және жаңа Германияның құрылуы, 1989 жылдан бүгінгі күнге дейін (Кембридж университетінің баспасы, 2019). Келлерхофф, Свен Феликс. Гитлер Берлині (2005). Краузе, Скотт Х., Стефани Эйзенхут және Конрад Х. Ярауш, ред. Суық соғыс Берлині: Қарсыласулар, мәдениеттер және жеке тұлғалар (Bloomsbury, 2021). Лардж, Дэвид Клей. Берлин (2000) 736 б.; 1870 жылдан бергі ғылыми тарих. Лиз, Эндрю. "Берлин және неміс дискурсындағы қазіргі заманғы қалалық мәдениет, 1845–1945", Journal of Urban History (1991) 17#2 153–78 бб. Лонг, Эндрю. Суық соғыстағы Берлин: 2-том: Берлин қабырғасы 1959–1961 (2021). МакДонаг, Джайлс. Берлин: Оның тарихының, саясатының, сәулетінің және қоғамының суреті (1999). МакКей, Синклер. Берлин: Ғасырды қалыптастырған қаладағы өмір мен жоғалту (2022) үзінді, 1919 жылдан 1989 жылға дейінгі танымал тарих. Мурхаус, Роджер. Соғыстағы Берлин: Гитлер астанасындағы өмір мен өлім 1939–1945 (2011). Ньюман, Китти. Макмиллан, Хрущев және Берлин дағдарысы, 1958–1960 (Routledge, 2007). Прова, Диетелм. "Берлин: Суық соғыс дәуіріндегі Германия-Америка қарым-қатынасының катализаторы және сынық сызығы" 1945–1968, ред. Детлеф Юнкер, (Германия тарихи институты, 2004) 165–171 бб. Ричи, Александра. Фаусттың мегаполисі: Берлин тарихы (1998), 1168 б. Ғылыми тарих; үзінді және мәтіндік іздеу; 20 ғасырға баса назар аударылады. Рихтер, Хедвиг. "Трансұлттық реформа және демократия: Нью-Йорк және Берлиндегі сайлау реформалары шамамен 1900 жыл". The Journal Of The Gilded Age And Progressive Era 15.2 (2016): 149–175. онлайн. Смит, Жан Эдвард. Берлиннің қорғанысы (1963), АҚШ және Ұлыбританияны 1945 жылдан 1962 жылға дейін қамтиды, кейінгі кезеңге баса назар аударады. Туса, Энн. Соңғы бөлім: Берлин тарихы, 1945–1989 (1997). Verheyen, Dirk. Бір қала, екіге бөлінген естеліктер?: Қазіргі Берлиндегі суық соғыс мұралары (Lexington Books, 2010). Виндзор, Филип. "Берлин дағдарыстары" History Today (маусым 1962) 6 том, 375–384 бб., 1946 жылдан 1961 жылға дейінгі дағдарыстар сериясын қорытындылайды; онлайн. Винтер, Джей және Жан Луис Роберт, ред. Соғыстағы астаналар: Париж, Лондон, Берлин 1914–1919 (2 том. 1999, 2007), 30 тарау, 1200 бб.; ғалымдардың толық қамтуы, 1-томнан үзінді; 2-томнан үзінді және мәтіндік іздеу.

Bell, Kristy. The Undercurrents: A Story of Berlin (2022), cultural and literary history excerpt
Broadbent, Philip, and Sabine Hake, eds. Berlin: Divided City, 1945–1989 (Berghahn Books; 2010), 211 pages. Essays by historians, art historians, literary scholars, and others on perceptions and representations of the city. Colomb, Claire. Staging the New Berlin: Place Marketing and the Politics of Urban Reinvention Post 1989 (Abingdon: Routledge, 2011) 368 pp. Emerson, Charles. 1913: In Search of the World Before the Great War (2013) compares Berlin to 20 major world cities on the eve of World War I; pp 59–77. Friedrich, Thomas. Hitler's Berlin: Abused City (2012) excerpt and text search
Gehler, Michael. Three Germanies: West Germany, East Germany and the Berlin Republic (2011) excerpt and text search
Hake, Sabine. Topographies of Class: Modern Architecture and Mass Society in Weimar Berlin (2008)
Harrington, Daniel F. Berlin on the Brink: The Blockade, the Airlift, and the Early Cold War (U Press of Kentucky, 2012). Harrison, Hope M. "Berlin and the Cold War Struggle over Germany." in The Routledge Handbook of the Cold War (Routledge, 2014) pp. 56–73. Harrison, Hope M. After the Berlin Wall: Memory and the making of the new Germany, 1989 to the present (Cambridge University Press, 2019). Kellerhoff, Sven Felix. Hitlers Berlin (2005)
Krause, Scott H., Stefanie Eisenhuth, and Konrad H. Jarausch, eds. Cold War Berlin: Confrontations, Cultures, and Identities (Bloomsbury, 2021). Large, David Clay. Berlin (2000) 736pp; scholarly general history since 1870
Lees, Andrew. "Berlin and Modern Urbanity in German Discourse, 1845–1945," Journal of Urban History (1991) 17#2 pp 153–78. Long, Andrew. Berlin in the Cold War: Volume 2: The Berlin Wall 1959‒1961 (2021)
MacDonogh, Giles Berlin: A Portrait of Its History, Politics, Architecture, and Society (1999)
McKay, Sinclair. Berlin: Life and Loss in the City That Shaped the Century (2022) excerpt, popular history 1919 to 1989. Moorhouse, Roger. Berlin at War: Life and Death in Hitler's Capital 1939‒1945 (2011)
Newman, Kitty. Macmillan, Khrushchev and the Berlin Crisis, 1958–1960 (Routledge, 2007). Prowe, Diethelm. "Berlin: Catalyst and Fault Line of German American Relations in the Cold War" in The United States and Germany in the Era of the Cold War 1945–1968, ed. Detlef Junker, (German Historical Institute, 2004) pp 165–171. Richie, Alexandra. Faust's Metropolis: A History of Berlin (1998), 1168 pp scholarly history; excerpt and text search; emphasis on 20th century. Richter, Hedwig. "Transnational Reform and Democracy: Election Reforms in New York City and Berlin Around 19001." The Journal Of The Gilded Age And Progressive Era 15.2 (2016): 149 175. online
Smith, Jean Edward. The defense of Berlin (1963), covers US & Britain 1945 to 1962, with emphasis on later period. Tusa, Ann. The Last Division: A History of Berlin, 1945–1989 (1997)
Verheyen, Dirk. United city, divided memories? : Cold War legacies in contemporary Berlin (Lexington Books, 2010). Windsor, Philip. "The Berlin Crises" History Today (June 1962) Vol. 6, p375 384, summarizes the series of crises 1946 to 1961; online. Winter, Jay, and Jean Louis Robert, eds. Capital Cities at War: Paris, London, Berlin 1914–1919 (2 vol. 1999, 2007), 30 chapters 1200pp; comprehensive coverage by scholars vol 1 excerpt; vol 2 excerpt and text search

Жолдамалар

Майк Коплек: PastFinder Берлин 1933–1945. Немец тарихының іздері – Жол көрсеткіш (Pastfinder). Ch. Links Verlag баспасы; 2-ші басылым. 2007, 978 3861533634 (Түпнұсқа атауы: Stadtführer zu den Spuren der Vergangenheit. Сондай-ақ француз тілінде: Guide touristique sur les traces du passé) Майк Коплек: PastFinder Берлин 1945–1989. 2011, 978 9889978839