Кіріспе
Америкалық актер және комедияшы (1886–1966)
Өмірбаян
Уинн Пенсильвания штатының Филадельфия қаласында еврей отбасында Исайя Эдвин Леопольд есімдерімен дүниеге келді. Оның әкесі Жозеф Богемияда туған шляпник болған. Оның анасы Минни Гринберг румын және түрік тегінен шыққан, Стамбул қаласынан келген. Уинн 15 жасқа дейін Филадельфиядағы Орталық орта мектепте оқыды. Ол жасөспірім шағында үйден қашып, шляпа сатушы және шаруа жұмыскері болып жұмыс істеді, соңында өзінің орта атын "Эдвин" жаңа сахналық аты "Эд Уинн" деп өзгертіп, отбасын қарапайым комедианттың туысы бар екендігінен ұялудан сақтады.
Мансап
Уинн өзінің карьерасын 1903 жылы водевильде бастады және 1914 жылдан бастап Зигфелд фоллиесінің жұлдызы болды. 1915 жылғы "Фоллиес" барысында В. С. Филдс, Филдстің бильярд бөлмесіндегі көрсетілімі кезінде, Винннің үстел астында көрермендерге қылық жасап тұрғанын көріп, оны өз таяғымен есінен айырды деген әңгіме бар. Бұл оқиға 1919 жылы болған.
Радио
1930 жылдардың басында Уинн Түнгі Америкада сейсенбі күндері естілетін, Texaco бензинімен демеушілік етілген танымал радиошоу «Өрт сөндіруші бастығын» (The Fire Chief) жүргізді. Сол онжылдықта радиоға көшкен көптеген бұрынғы водевиль артистері сияқты, сахналық тәлім алған Уинн әр бағдарламаны тікелей студиялық көрермендер алдында нағыз сахналық қойылым ретінде өткізуді қалады. Ол өзінің жазған материалдарын толықтыру үшін көрінетін элементтерді пайдаланды және әдетте жарқыраған костюмімен, қызыл өрт сөндірушінің шлемімен шығатын. Ол әдетте әзілдерін хабаршы/тұрақты серігі Грэм МакНамиге айтатын; Уинннің әдеттегі сәлемі, «Бүгін Грэм, шоу өзгеше болады» сол заманның ең танымал ұранына айналды. Мысал әзіл: «Грэм, менің інім жаңа қолданылған машина сатып алды, оны «Сәби» деп атайды! Білмеймін, ол сыңғырламайынша ешқайда жүрмейді!» Уинн өзінің «Өрт сөндіруші бастығы» радио кейіпкерін екі фильмде қайта ойнады: «Жеңіліске басшылық ету» (Follow the Leader, 1930) және «Бастық» (The Chief, 1933). Радиодағы танымалдылығының шарықталу кезеңінде (1933) ол өзінің қысқа ғұмырлы радиожелісін – Біріккен хабар тарату жүйесін (Amalgamated Broadcasting System) құрды, ол бес апта ғана созылды және комедияшыны құртуға жақын болды. Радио тарихшысы Элизабет МакЛеодтың сөзіне сәйкес, бұл сәтсіз кәсіпкерлік Уиннді үлкен қарызға батып, ажырасып, соңында жүйкелік ауруға шалдықты. Уиннге 1939 жылы MGM студиясының «Оз сиқыршысы» фильміндегі «Сиқыршы» рөлі ұсынылды, бірақ ол, Зигфелд замандасы В. С. Филдс сияқты, одан бас тартты. Бұл рөлді Фрэнк Морган ойнады.
Теледидар
Эд Уинн алғаш рет теледидарда 1936 жылдың 7 шілдесінде, NBC телеарнасының тәжірибелік хабар таратуы кезінде Грэм МакНамимен бірге қысқа, импровизациялық сәтке қатысты. 1949-1950 жылдары Уинн CBS телеарнасында «The Ed Wynn Show» атты алғашқы желілік комедиялық телешоудың жүргізушісі болды және 1949 жылы «Пибоди» сыйлығы мен «Эмми» сыйлығын жеңіп алды. Бастер Китон, Кармен Миранда, Люсиль Болл, Дези Арназ, Хэтти МакДаниел және «Үш қасқыр» тобы – барлығы Уиннмен бірге қонақ ретінде өнер көрсетті. Бұл Лос-Анджелестен тікелей эфирде таратылған алғашқы CBS телешоуы болды, бірақ АҚШ-тың орталық және шығыс бөліктерінде кинескоп арқылы жазылып, таратылды, себебі ұлттық коаксиалды кабель әлі толыққан жоқ еді. Уинн 1950 жылдан 1952 жылға дейін NBC телеарнасының «Four Star Revue» бағдарламасын да алмастырып жүргізді. Уинннің үшінші телесериалы «The Ed Wynn Show» (NBC телеарнасының 1958-1959 жылдарғы кестесінде қысқа ғана уақыт көрсетілген комедиялық сериал) аяқталғаннан кейін, оның ұлы, актер Кинан Уинн оны зейнеткерлікке шығудың орнына мансабын өзгертуге ынталандырды. Комедияшы теледидар мен фильмдерде драмалық актер ретінде мансабын бастауға мәжбүр болды. Әкесі мен ұлы үш жобада бірге жұмыс істеді, алғашқысы 1956 жылы «Playhouse 90» бағдарламасында Род Серлингтің «Requiem for a Heavyweight» пьесасы болды. Эд драмалық актерлікке қорқып, репетиция кезінде сөздерін шатастырып алатын. Продюсерлер оны жұмыстан шығаруды қалағанда, жұлдыз Джек Пэланс оларды Эдді жұмыстан шығарса, өзі де кетіп қалатынын айтты. (Дегенмен, Уинннің білмейтіні, оның дублері Нед Гласс эфирге түсу алдында бірдеңе орын алса, оны алмастыруға дайын тұрды.) Тікелей эфирде Уинн өте жақсы ойнап, қателіктерін жасыру үшін шапшаңдықпен әзілдер айтып, барлығын таң қалдырды. Туындының өндірісінде болған оқиға кейін 1960 жылдың сәуір айында «Westinghouse Desilu Playhouse» бағдарламасында «Күлкілі костюмдегі адам» атты эпизод ретінде қойылды, онда аға және кіші Уинндер ойнады, ал түпнұсқа өндіріске қатысқан негізгі тұлғалар өздерін бейнеледі (оның ішінде Род Серлинг және режиссер Ральф Нельсон). Эд пен оның ұлы Хосе Феррердің «Ұлы адам» фильмінде де бірге жұмыс істеді, Эд драмадағы күтпеген қабілеттерін тағы да көрсетті. «Реквием» Уиннді ең жақсы актерлермен теңдей алатын, маңызды драмалық актер ретінде таныстырды. «Анна Франктың күнделігі» (1959) фильміндегі рөлі үшін «Оскар» сыйлығының «Екінші жолдағы актер» номинациясына ие болды. Сондай-ақ 1959 жылы Уинн Серлингтің «The Twilight Zone» телесериалында «Ангельдерге арналған» эпизодында ойнады. Серлинг, оның көптен бері құрметтейтін адамы, осы эпизодты арнайы оған жазған, ал Уинн кейін 1963 жылы S5 E12 эпизодындағы «Тоқсан жыл ұйықтамай» эпизодында ойнады. Өмірінің соңына дейін Уинн комедиялық және драмалық рөлдерді шеберлікпен үйлестіре білді. Ол көркем фильмдерде және телеантологияларда ойнап, жаңа буын жанкүйерлерінің жүрегіне орын тапты.
Мультфильмдер
Уинн "Шаффл оф буффалоға" (1933), "Мен отшашу әнін орындауым керек" (1933) және "Блэндэрлендтегі Бетти" (1934) атты Бетти Буптың қысқа метражды мультфильмінде джем банкасы ретінде салынған.
Фильмдер
Ол Джерри Льюистің "Сәлігер" фильмінде Феяның құдасы рөлінде ойнады. 1958 жылғы "Ұлы адам" фильміндегі Пол Бизли рөлі үшін "Ең үздік қосалқы актер" номинациясы бойынша "Алтын глобус" сыйлығына және "Ең үздік шетелдік актер" номинациясы бойынша BAFTA сыйлығына ие болды. Келесі жылы ол "Анна Франктың күнделігі" (1959) фильміндегі Мистер Дюссель рөлі үшін "Ең үздік қосалқы актер" номинациясында Академия сыйлығына алғашқы (және жалғыз) рет ұсынылды. Алты жыл өткен соң ол "Әлемдегі ең ұлы оқиға" библиялық эпикасында ойнады.
Дисней
Уинн Уолт Диснейдің "Әліс ғажайыптар елінде" (1951) фильмінде "Айбалы шапақшының" дауысын берді және 1961 жылы шыққан Рождестволық опера фильмі "Бейбс в Toyland" фильмінде Аннет Фуничелло мен Томми Сэндспен бірге "Ойыншық жасаушы" рөлін ойнады. Уолт Диснейдің "Мэри Поппинс" (1964) фильмінде ол "Мен күлуге жақынмын" әнін орындап, төбеден біршама төмен секіріп, баяу қозғалатын эксцентрикалық Альберт ағаның рөлін сомдады. Келесі жылы, "Осы шалқақ мысық!" (1965) фильмінде Дин Джонс пен Хейли Миллспен бірге Дисней командасымен қайта жұмыс істеді. Уинн өзінің сүйкімді мінезімен сағатшы Хофстеддер мырзаның бейнесін толықтырды. Ол сондай-ақ "Жоқ профессор" (өрт басшысы ретінде, оның ұлы Кинан Уиннмен бірге, ол фильмнің қарсыласын ойнады) және "Флаббердің ұлы" (аудандық ауыл шаруашылығы агенті А. Дж. Аллен ретінде) фильмдерінде шағын рөлдерде ойнады. Оның соңғы рөлі Уолт Диснейдің "Гном мобилі" фильміндегі Руфус болды, ол қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң көрсетілді. Дисней фильмдерінен басқа, Уинн Диснейлендтің "Алтын атқыштар шеруі" өндірісінде де актер болды.
Жеке өмір
Уинн үш рет үйленген. 1914 жылдың 5 қыркүйегінде ол алғаш рет актриса Хилда Кинанға үйленді. Жиырма үш жыл үйленгеннен кейін, олар 1937 жылдың 13 мамырында ажырасып кетті. 1946 жылдың 31 шілдесінде ол үшінші және соңғы әйелі Дороти Элизабет Несбитпен үйленді. Ол 1955 жылдың 1 ақпанында Уинннің ажырасуына өтініш берді, ал ажырасу 1955 жылдың 1 наурызында ресімделді. Уинн Пенсильвания штатындағы №9 ложасының масон мүшесі болған.
Өлім
1966 жылдың 19 маусымында Калифорния штатының Беверли-Хиллз қаласында 79 жасында асқазан-ішек қатерінен қайтыс болды.
Мұра
Уинннің ерекше дауысын көптеген актерлер мен комедиандар, оның ішінде Алан Тюдик, Диснейдің "Ралфты құрту" анимациялық фильміндегі Кинг Кенди кейіпкерін сомдағанда одан үлгі алды. Уинн 2013 жылдың 10 тамызында қайтыс болғаннан кейін Диснейдің көрнекті тұлғасы (Disney Legend) деп жарияланды. King's Quest VI графикалық ойынындағы Джолло кейіпкері оның өнер талантына негізделген.