Кіріспе

Үсті Канаданың Үйдегі ауданындағы инкорпорацияланбаған муниципалитет Йорк қаласы және Үсті Канада колониясының екінші астанасы болды. Ол Торонтоның ескі қаласының (1834–1998) ізашары. 1793 жылы оны лейтенант-губернатор Джон Грейвс Симко Жоғарғы Канаданың астанасы үшін «уақытша» орын ретінде құрды, ол қазіргі Лондон, Онтарио қаласының жанында астана салуды жоспарлаған болатын. Симко бұл жерді Джордж III-нің екінші ұлы, Йорк және Олбани герцогы Фредерик атымен Йорк деп атады. Симко Лондонға астана салу жоспарынан бас тарды, ал Йорк 1796 жылдың 1 ақпанында Үсті Канаданың тұрақты астанасы болды. Сол жылы Симко Ұлыбританияға оралды және оның орнына уақытша Питер Рассел келді. Алғашқы қала орны Дон өзенінің сағасына жақын жердегі он блоктан тұрды, ал Торонто портына дейінгі арнада гарнизон салынды. Үкіметтік ғимараттар мен сот құрылды. Йонг көшесі Йорк пен солтүстікке қарайғы Голланд өзенін байланыстырды. Шығысқа қарай Кингстон жолы Трент өзенінің сағасына дейін салынды. 1797 жылы қала аумағы батысқа қарай кеңейтілді, бұл мемлекеттік ғимараттар мен кеңейтуге мүмкіндік берді. Жаңа аумақтың қоғамдық функцияларының бірі – қоғамдық базар 1803 жылы ашылды. Ол бүгінге дейін Сент-Лоуренс базары ретінде жұмыс істеп келеді. 1812 жылғы соғыс кезінде елді мекен американдық әскерлердің шабуылына ұшырады. Британдық гарнизон шегіне бастағанда, олар ұнтақ қоймасын жарып, басып кірген АҚШ күштеріне көптеген жарақаттар келтірді, олар қаланы тонауға және қиратуға кірісті. Жеңіске жеткен американдықтар қаланы басып алудан бас тартты, ал британдықтар кейін қақтығыссыз оралды. Бір жылдан кейін АҚШ астанасы Вашингтонға қарсы жауап шабуылы жасалды. Соғыс аяқталғаннан кейін қала өсіп, батысқа қарай кеңейді, ал бастапқы қала орны, онша тартымды емес жер, дамымай қалды. Жаңа парламент ғимараты алғашқы орналасқан жерге жақын салынды, бірақ ол өртеніп кетті, ал жаңа ғимарат батыстағы жаңа жерлерде салынды. Гарнизон орнында тұрақты Форт-Йорк форты салынды. Дундас көшесі Йоркті батыстағы қалалармен байланыстыру үшін салынды. 1820 жылдары қалаға иммигранттардың көптеп келуіне байланысты, қала 1834 жылы Торонто қаласы болып құрылған кезде 1000 тұрғынынан 9000-нан астамға дейін өсті. Қаланың өмір сүрген кезеңінде оның жеке үкіметі болған жоқ; оны Үсті Канада провинциясы басқарды, сайланған лауазымды тұлғалар мен «Отбасылық келісім» деп аталатын аристократия үкіметті бақылауда ұстады. 1830 жылға қарай бұл саяси қақтығысқа әкелді, ол кейіннен 1837 жылғы Үсті Канада көтерілісіне ұласты.

Тарих

Еуропалықтар алғаш рет Йорк орнына келгенде, айналасында Ирокездердің Сенека тайпасы (Нью-Йорк штатының Бес Ұлттық Ирокез конфедерациясынан) қоныстанған. Олар б.з. 1600 жылға дейін аймақты мекендеген Вайандот (Гурон) тайпаларын ығыстырған еді. 1701 жылға қарай, 16 ғасырда Онтарио көлінің солтүстік жағалауында құрылған Ирокездердің ауылдары тасталып қалған. Ал кейін Миссиссауга тайпасы (Алгонкин тобынан) Йорк аймағына көшіп келіп, бұрынғы Ирокез тұрғындарымен одақ құрып, өздерінің елді мекендерін салды; олардың бірі Хэмбер өзені бойындағы Теяягонның бұрынғы Сенека ауылының жанында орналасқан. Торонто атауы жергілікті көздерден шыққан. Онтарио көлінен Хьюрон көліне дейінгі портрейдж жолы, Торонто тасымалдау жолы осы нүкте арқылы өтіп, атаудың кеңінен танылуына себеп болды. 1632 жылы француз тіліндегі Гурон тілінің сөздігінде «торонто» сөзі «мол» деген мағынаны білдіреді, және ол француз карталарында әртүрлі орналасқан жерлерді көрсету үшін қолданылды, соның ішінде Жоржиан шығанағы, Симко көлі және бірнеше өзендер. Мохок тілінде «tkaronto» сөзі «суда тұрған ағаштардың орны» дегенді білдіреді. Бұл қазіргі Симко көлінің солтүстік жағындағы Хьюрон және оның алдыңғы тұрғындары балық аулау үшін отырғызған ағаш көшеттерін көрсетеді. Жағалау, әдетте, құмды болған және кейбір бөліктері Онтарио көліне қарай төмендеген (Торонто географиясын қараңыз). Бастапқы жағалау қазіргі Фронт-стрит бойымен өтті. Фронт-стриттен оңтүстікке қарайғы барлық жерлер жердің толуынан пайда болған. Торонто аралдары әлі де материкке жалғасқан. Ол орманды болған, қазіргі Эшбридж шығанағындағы батпақтармен және Донның табиғи аузымен (Китинг каналы әлі болмаған). Онтарио көлінен басқа, ескі қалаға Дон және Гаррисон, Рассел және Тэддл сияқты бірнеше кішкентай арналар да құятын. 1710-1750 жылдары француз саудагерлері Хэмбер өзенінде екі сауда бекетін – Магазин Рояль және Форт-Торонтоны құрды. Форт-Торонтоның сәттілігі француздарды 1750 жылы қазіргі көрме алаңында Ройе фортын салуға итермеледі. Ол 1759 жылға дейін ғана сақталды, Ниагара фортының құлауынан кейін француздар Монреальге шегінді. Британдықтар келесі жылы армиясымен келіп, осы жерді бақылауға алды. Британдықтар 1763 жылғы Париж шартынан кейін бүкіл Жаңа Францияны иеленді және Квебек провинциясын қазіргі Онтариоға дейін кеңейтті. Америка Тәуелсіздік соғысынан кейін, аймаққа британдық қоныс аударушылар көптеп келді, өйткені британдықтар көптеген адамдарға тегін жер берді. Жоғарғы Канада провинциясын құру жоспарлары жасалып жатқанда, Британдық Солтүстік Американың генерал-губернаторы Лорд Дорчестер жаңа астана үшін Торонто шығанағының солтүстігіндегі аймақты таңдады. Дорчестер Нью-Кредит Миссиссаугаларымен Торонто сатып алу туралы келісім жасады, осылайша 1000 акрдан астам жерді қамтамасыз етті. Сатып алу 1788 жылы дау туды, ал 1805 жылы қосымша келісім жасалды, бірақ сатып алудың түпкілікті шешімі 200 жылдан кейін ғана 2010 жылы, жалпы сомасы 1791 жылы Жоғарғы Канада құрылды, ал оның алғашқы астанасы Ньюарк (Ниагара-он-де-Лейк) болды. Бірінші вице-губернатор Джон Грейвс Симко 1792 жылы келді және алғаш рет 1793 жылдың мамырында Торонто сатып алынған жерге сапар жасады. Ол қала мен портының әсерінен астананы «уақытша» Торонтоға көшірді, ал Лондонның маңында астана салу жоспарларын жасады. Симко қаланың атын өзгертті және жергілікті атаудан бас тартты. Йорк атауы король Георгқа ұнату үшін, оның ұлы Йорк герцогінің құрметіне таңдалды. Симко 1793 жылдың 27 тамызында Йорк қаласын құрды. Симко және оның отбасы 1793 жылдың шілдесінде қоныстанды. Олар бұл жердің жағалауға жақын орналасқан қалың орманды, оқшауланған дала екенін анықтады. Миссиссауганың бірнеше отбасылары ғана тұратын және «көптеген құстар» болған. Олар бір кездері барлаушы капитан Джеймс Кукқа тиесілі шатырда, қазіргі Батерст көшесінің етегінде тұратын. Бұл 1796 жылға дейін уақытша астана болды, ол кезде Симко Лондонды астана ету жоспарларынан бас тартты. Жаңа астанадағы алғашқы парламент 1797 жылдың маусым айында Симко Англияға оралғаннан кейін және Питер Расселл Жоғарғы Канаданың әкімшісі болып тағайындалғаннан кейін өтті. Қалалық жер алғаш рет 1788 жылы зерттелді, бірақ Симко жаңа қала жоспарын жасады. Йорк қаласы қазіргі Аделаида және Фронт көшелерінің арасындағы он бастапқы блоктан тұрды (соңғысы жағалау сызығы бойынша), ал батысында алғашқы шіркеу (Сент-Джеймс Англикан), қала әкімдігі және Сент-Лоуренс (өзен атынан) Wharf және шығысында алғашқы парламент ғимараттары, блокхаус және жел тегершігі орналасқан. Шығыс шекарасында Тэддл-Крик, ал шығысқа қарай Дон өзені және оның батпақтары орналасқан. Екі басты жол салынды: Лот-стрит (қазіргі Королева көшесі) және Холланд өзеніне дейін салынған Йонг-стрит. 1797 жылы қазіргі Батерст көшесінің шығыс жағындағы Гаррисон-Крик жағасында гарнизон салынды. 1796 жылдың тамызында Чарльз МакКуэн, Король сарбаздарының сарбазы, Торонто сатып алуға қол қойған Миссиссауга басшысы Вабакининды жағалауда өлтірді. Вабакининнің және оның әйелінің өлімі британдықтар мен Миссиссаугалар арасындағы бейбітшілікті бұзу қаупін тудырды. Миссиссаугалар, Торонто сатып алудың сәтсіз уәделеріне көңілі толмағандықтан, астанаға немесе жақын маңайдағы пионер шаруашылықтарына қарсы шабуыл жасауды қарастырды. Йорк билігі МакКуэнды кісі өлтіруден сотқа тартып, бірақ дәлел жетіспеуіне байланысты ол ақталды. Жозеф Бранттың, бірінші ұлттардың аудармашысы, жетекшісі және дипломатының күш-жігері арқасында көтеріліс болдырмады. Лот-стриттен оңтүстікке қарайғы барлық жер «жалпыға ортақ жерлер» ретінде қаланың немесе бекіністің кеңеюі үшін үкімет резервіне алынды. Лот-стриттің солтүстігінде «Бостандықтар» орналасқан, ақырында Йорк ауылдық округіне айналған. Ол қаланың бай элитасы «Грейндж» және «Мосс паркі» сияқты имениелерін салған үлкен «парк учаскелеріне» бөлінді. Уақыт өте келе, осы имение учаскелерінің кейбіреулері, мысалы, Йонг-стрит пен Осгуд Холл (қазіргі Торонто қалалық әкімдігі) арасындағы Маколей отбасының имениесі, жұмысшы табының Маколейтаун деп белгіленген ауданына айналды. Алғашқы қалалық жер бүгінде «Ескі қала» деп белгіленеді. 1 маусымда 1807 жылы, Король және Джордж көшелерінің оңтүстік-шығыс бұрышында, доктор Г. Окилл Стюарт атты дін қызметкері Йорктағы алғашқы мемлекеттік мектепті – Үйлесімді округ мектебін ашты. Мекепте оқыған оқушыларға орта білім берілді және оның үйінің жанындағы кішкентай тас құрылысында сабақтар өтті. Доктор Стюарттың лекциялары «ерекше, дауыстың күтпеген көтерілуімен және төмендеуімен және ұзақ көзді ілместермен» ерекшеленді. Осы жылы Йорктағы алғашқы кірпіш үй – Кинг және Фредерик көшелеріндегі Кеттон Сент-Джордждың үйі мен дүкені салынды. Сент-Джордж кірпіштерді Нью-Йорк штатынан әкелді. Йорк шайқасы 1813 жылдың 27 сәуірінде болды. Корветпен жабдықталған кеме, бриг және он екі шлюптан тұратын американдық әскер гарнизон батысындағы көл жағасына қонды, британдықтарды жеңіп, бекініс, қала және кеме құрастырушы верфті басып алды. Американдықтар көп шығынға ұшырады, соның ішінде әскерге жетекшілік еткен Бригадир генерал Зебулон Пайк қаза тапты, британдықтар бекіністің қоймасын жарылысқа ұшыратқанда. Американдық күштер қалада бірнеше өртеу және тонау әрекеттерін жасады, содан кейін шегінді. Американдықтар айқын жеңіске жеткенімен, бұл әскери тұрғысынан маңызды емес еді, өйткені Йорк Кингстоннан гөрі нашар мақсат болды, онда британдықтардың Онтарио көліндегі қарулы кемелері орналасқан. Йорк қаласы кішкентай бастапқы блоктарды толтырмады, керісінше, даму батысқа қарай тарады; 1797 жылы провинцияның бұйрығымен батысқа қарайғы аймақ қосылды. Қалалық тор батысқа қарай кеңейтілді және Жаңа (Джарвис) және Шіркеу көшелеріне жақын жерлер мемлекеттік ғимараттар үшін бөлінді. Сент-Лоуренс базары, Сент-Джеймс соборы және Король көшесіндегі сот және түрме құрылысы басталды.

Үкімет және саясат

Жоғарғы Канада екі палаталы заң шығару органымен құрылды. Жоғарғы палата, Жоғарғы Канаданың Атқару кеңесі, Жоғарғы Канаданың вице-губернаторы тағайындап, оның қызметінде болды. Төменгі палата, яғни Заң шығарушы Ассамблея, түрлі аудандардан сайланды. Йорк қаласы Үй ауданында орналасқан еді, ал Үй ауданы кеңесі Йорк қаласының жергілікті басқару мәселелеріне жауапты болды.

Отбасылық келісім

Отбасылық келісім – 1810-1840 жылдар аралығында Үстіңгі Канададағы саяси, экономикалық және сот билігінің көп бөлігін бақылаған шағын, жабық топ болды. Олардың бірнешеуі Атқарушы кеңестің мүшелері еді. Бұл топ консервативті көзқарастарымен және демократияға қарсылығымен белгілі болды. Үстіңгі Канадада мұрагерлік ақсұлық болған жоқ. Оның орнына, Үстіңгі Канада бюрократиясының жоғары лауазымды өкілдері, Үстіңгі Канаданың Атқарушы кеңесі және Заңнамалық кеңесі Келісімнің элитасын құрады. Бұл адамдар жекелеген өкілдіктерін отбасылық династияларға айналдырып, әдептілік белгілерінің барлығына ие болуға тырысты. Олар мемлекеттік лауазымдарын өздерінің бизнес және спекуляциялық мүдделерін кеңейту үшін пайдаланды. Келісімнің орталығы Йорк қаласы болды. Оның ең маңызды мүшесі – пастор Джон Страхан; ал қалған мүшелерінің көпшілігі оның бұрынғы шәкірттері немесе оған туысқан адамдар еді. Келісімнің тағы бір көрнекті мүшесі – сэр Джон Беверли Робинсон, ол 1829 жылдан бастап 34 жыл бойы Үстіңгі Канаданың бас судьясы қызметін атқарды. Қалған мүшелері көбінесе Біріккен Империяның адалдарының немесе соңғы кезде келген жоғары сыныптағы британдық қоныс аударушылардың ұрпақтары еді, мысалы, Гранжді салған Боултон отбасы.

Реформаға қарсылық

Реформалық қозғалыс 1830 жылдары пайда болды, сол кезде Отбасылық келісімнің зұлымдықтарына ұшырағандар британдық реформа қозғалысының ұйымдастыру нысандарын үлгі етіп алып, Уильям Лайон Маккензидің жетекшілігімен саяси одақтар құрды. Британдық саяси одақтар 1832 жылғы Ұлы реформа заңына қол жеткізу үшін күш салып жұмыс істеді, ол ағылшын парламенттік жүйесіндегі саяси жемқорлықтың көп бөлігін жойды. Реформалық қала саясатындағы белгілі саясаткерлер қатарында механика институтының, Халық банкінің және пана және өнеркәсіп үйінің негізін қалаушы кітап сатушы Джеймс Лессли, қаланың заң шығару жиналысының депутаты Джесси Кетчем, Жоғарғы Канада саяси одағының негізін қалаушы және 1836 жылы қала мэрі болған доктор Томас Дэвид Моррисон, сондай-ақ реформалық газеттің – «Корреспонденттің» баспагері Уильям О'Грейди болды.

Сайлау төңкерісі, 1832 жыл

1832 жылдың қаңтар айында қайта сайланғаннан кейін, көпшіліктің зор қолдауына ие болған Маккензи, күшейіп келе жатқан жақсы ұйымдастырылған оппозиция мен зорлық-зомбылыққа қарамастан, 23 наурызда Йорк қаласында халық жиналысын шақырды. Маккензидің жақтастары мен қарсыластары түскі уақытта Сот үйінің алдында жиналды. Шериф Уильям Ботсфорд Джарвис реформашылардың көпшілігіне қарамастан, реформалық депутат Джесси Кетчемді емес, Канада компаниясының докторы Дунлопты жиналыстың төрағасы етіп тағайындады. Содан кейін торилер жиналысты тез аяқтап, отарлық әкімшілікті қолдайтын қаулы қабылдап, жиналысты жапты. Осы уақытта Маккензидің жақтастары түрме алдындағы батыс жаққа жиналып, өздерінің қаулыларын қабылдауға кірісті. Кетчем, Маккензи, Моррисон және басқалар көпшілікке сөз сөйлеу үшін вагонға мінді, сол кезде Оранж орденінің жиырма мүшесі вагонды тартып, оларды құлатты. Жағдайды ушықтырмау үшін шериф Джарвис 1200 адамнан тұратын үкімет жақтастарының шеруін ұйымдастырды. Олар лейтенант-губернатор Колборнға құттықтау айту үшін батыс жақтағы үкімет үйіне бет алды, содан кейін Базар алаңына қайтып келді. Сот үйінің жанынан өтіп бара жатқанда, оларға Маккензидің бейнесін алып жүрген топ қосылды. Олар шіркеу көшесіндегі «Адвокат» кеңсесіне барды және оны таспен лақтыра бастады. Маккензидің бейнесін өртегеннен кейін, қорқып кеткен баспагерлер халықтың үстінен ескерту оғы атқанда, жалпы қақтығыс басталды. Содан кейін бір түнге созылған төңкеріс болды.

Делегаттардың Ұлы съезі, 1834

1833 жылдың тамыз айының соңғы аптасында Маккензи Лондон саяхатынан Торонтоға оралды, бірақ британдық парламентке жасаған шақыруларының нәтижесіз болғанын білді. Реформашылардың шұғыл отырысында, «Бейбітшілік балаларының» жетекшісі Дэвид Уилсон, Торонтоның солтүстігіндегі Хоуп ауылында бастаған Ассамблея мүшелерін іріктеу процесін Йорк облысының (қазіргі Йорк аймағы) барлық төрт округіне таратуды және әр округтен делегаттардың «жалпы конвенциясын» құрып, ортақ саяси платформа құруды ұсынды. Бұл конвенция «тұрақты конвенцияның» немесе саяси партияның ядросына айналуы мүмкін, бұл – Үстігі Канадада бұрын-соңды көрілмеген жаңалық еді. Осы конвенцияны ұйымдастыру 1837 жылғы көтеріліс үшін Маккензи ұйымдастырған «Конституциялық конвенцияға» үлгі болды, онда сол делегаттардың көпшілігі қатысты. Конвенция 1834 жылдың 27 ақпанында ескі сот үйінде өтті, онда Йорк облысының барлық төрт округінен делегаттар қатысты. Осыған бір апта бұрын Маккензи Уилсонның «тұрақты конвенция» (саяси партия) туралы шақыруын жариялаған еді. Конвенция күні «Бейбітшілік балалары» хоры мен музыкалық тобымен (облыстағы алғашқы азаматтық музыкалық тобы) «Ұлы шеруді» ұйымдастырып, ескі сот үйіне бас жетектеп келді. Дэвид Уилсон конвенция алдында сөз сөйледі және «оның сөздері өте күшті әрі әсерлі болды». Конвенция төрт реформашы үміткерді ұсынды, олардың барлығы сайлауда жеңіске жетті. Дегенмен, конвенция саяси партия құру туралы шешім қабылдамады, оның орнына тағы бір саяси одақ құрды.

Торонто қаласы ретінде құрылуы, 1834

1833 жылы бірнеше көрнекті реформаторлар қаланы қосып алу үшін палатаға петиция берді, бұл сонымен қатар магистрат лауазымын сайлау арқылы іске асыруға мүмкіндік берер еді. Торилер бақылаған Ассамблея палатасы заңды сайлау жүйесін құрудың жолын табуға тырысты, бірақ бұл реформаторлардың сайлану мүмкіндігін барынша азайтуға бағытталды. 1834 жылдың 6 наурызында қабылданған заң жобасында дауыс беруге екі түрлі мүлік талабы қойылды. Әкімдерді (сонымен қатар судьялар да) сайлау үшін жоғары талап, ал қалалық кеңесшілер үшін төменгі талап болды. Әр қалалық округтен екі әкім мен екі кеңесші сайланатын еді. Бұл салыстырмалы түрде кең сайлау құқығы, кеңсеге сайлауға қойылған әлдеқайда жоғары мүлік талабымен теңдестірілді, бұл іс жүзінде сайлауды бұрынғы Төрттік сот сессиясы сияқты байлармен шектеді. Қала әкімі әкімдер тарапынан өздерінен сайланды, ал мүліктік жағдайы барлар мен қалғандары арасында нақты шекара салынды. Қаланың 2929 ересек ер адамның тек 230-ы ғана осы қатаң талаптарға сай келді. Алайда, «Отбасылық келісім» және олардың Парламент мүшесі, шериф Уильям Б. Джарвис, әсіресе 1833 жылдың соңында қаланың құрылыс саласындағы көптеген жұмысшыларын наразылыққа итерді. Жасынан ақша алмай, олар Торонтодағы алғашқы ереуілді ұйымдастырды. Джарвис оларды тұтқындап, олардың жалақысын қорғауға бағытталған заңнаманы кешіктірді. Нәтижесінде, алғашқы қалалық сайлауда үлкен өзгеріс болды. Жаңа Торонто қаласының алғашқы мэрі Уильям Лайон Маккензи болды.

Халық саны

Йорк тұрғындарының көп бөлігі Британ аралдарынан – Шотландия, Англия, Уэльс және Ирландиядан келген адамдар еді, сонымен қатар бірнеше еуропалық қоныс жайлаушылар (француздар, немістер және голландтар) да болды. Йорк гарнизондық қала болғандықтан, онда Империя әскерлерінің бірі немесе бірнеше полкі орналасқан. Офицерлер қоғам үшін пайдалы деп есептелді, және "Йорктің көптеген сұлу қыздары осы батыр жігіттермен үйленді". Қала 1820 жылдардың аяғында ағылшын иммигранттарының күрт өсуін бастан өткерді. 1826 жылы халық саны 1700 адамды, 1830 жылы – 2860 адамды, ал 1834 жылы – 9254 адамды құрады.