Кіріспе

1930 жылдары жасалған маңызды ғылыми жаңалықтарға сүйене отырып, Ұлыбритания 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әлемдегі алғашқы ядролық қаруды зерттеу жобасын бастады, оның коды «Tube Alloys» болды. АҚШ, Ұлыбританиямен бірлесіп, келесі жылы ядролық бөліну арқылы қару жасау мақсатында «Манхэттен» жобасын іске қосты. Бұл жобаға Канада да қатысты. 1945 жылдың тамызында АҚШ, Ұлыбританияның келісімімен, Жапонияға қарсы Хиросима мен Нагасаки қалаларын атом бомбаларымен бомбалады. Осы күнге дейін бұл, соғыс қимылдарында ядролық қару қолданылған жалғыз жағдай болып табылады. Көп ұзамай КСРО өз атом бомбасын жасауға кірісті, ал одан кейін екі ел де одан да қуатты, сутек бомбалары деп аталатын ядролық қаруларды дамыта бастады. Ұлыбритания мен Франция 1950 жылдары өздерінің ядролық қару жүйелерін құрды, содан бері ядролық қаруға ие мемлекеттердің саны біртіндеп артып келеді. Ядролық қару, сондай-ақ атом бомбасы деп те аталады, ядролық бөліну немесе бөліну және синтез реакцияларының комбинациясынан туындайтын зор құрылыс күшіне ие.

Өмірбаян

20 ғасырдың алғашқы онжылдықтарында физика, Джон Далтонның атом теориясындағы жаңалықтарды қоса, атомның табиғатын түсінудегі жетістіктермен революция жасады. 20 ғасырдың басында Ханс Гейгер, Эрнест Марсден, кейін Эрнест Резерфорд атомның өте тығыз, өте кішкентай, зарядталған орталық ядросы бар екенін анықтады. 1898 жылы Пьер мен Мари Кюри уран кенінің құрамында үлкен мөлшерде сәуле шығаратын, радий деп атаған зат бар екенін тапты. Эрнест Рутерфорд пен Фредерик Содди атомдардың ыдырап, басқа элементтерге айналатынын анықтады. Ғалымдар мен қарапайым адамдар арасында бізді қоршаған элементтерде көзге көрінбейтін, пайдалануға дайын үлкен энергия бар деген үміт пайда болды. 1914 жылы Х.Г. Уэллс Бірінші дүниежүзілік соғыстан аз уақыт бұрын жарық көрген «Әлем азат етілді» романында Рутерфордтың еңбектерінен шабыттандырылып «атом бомбасы» туралы жазды. 1924 жылы Уинстон Черчилль әскери мақсаттағы ықтимал салдары туралы былай деп болжады: «Апельсиндей ғана бомба бүкіл ғимараттарды жоюға қабілетті құпия күшке ие болуы мүмкін бе? Немесе мың тонна кордит күшін шоғырландырып, бір соққымен қаланы жарып салуға бола ма?» 1933 жылдың қаңтар айында нацистер Германияда билікке келіп, еврей ғалымдарын қуғындады. Физик Лео Силард Лондонға қашып, 1934 жылы нейтрондар арқылы ядролық тізбекті реакция идеясын патенттеді. Патент сонымен қатар тізбекті реакцияны жалғастыру үшін қажетті материалдың ең аз мөлшерін және оның жарылысқа әкелу мүмкіндігін сипаттау үшін «критикалық масса» терминін енгізді (британдық патент 630,726). Патент атом бомбасы туралы емес еді, себебі тізбекті реакция мүмкіндігі әлі де болжамдық сипатта болды. Кейіннен Силард патентті Британдық Әскери-теңіз министрлігіне тапсырды, осылайша ол Ресми құпиялар туралы заңмен қамтамасыз етілді. Бұл жұмыс Силардтың өз уақытынан бұрын жасалған еңбегі еді, ядролық бөлінудің ашылуына бес жыл, ал жұмыс істейтін ядролық реакторға сегіз жыл қалғанда. Ол нейтрондық тізбекті реакция терминін қолданғанда, изотоптарды немесе элементтердің стандартты түрлерін қолдану туралы нақты болмады. Осы белгісіздікке қарамастан, ол уран мен торийді мұндай реакцияның негізгі үміткерлері ретінде дұрыс анықтады, кейіннен практикада қажет емес деп табылған бериллиймен бірге. 1942 жылы Чикаго университетінде іске қосылған алғашқы уранмен жұмыс істейтін ядролық реактор, Чикаго 1-ші үйіндісін, Энрико Фермимен бірге әзірледі. 1934 жылы Парижде Ирен және Фредерик Жолио Кюри альфа бөлшектерімен бомбалау арқылы тұрақты элементтерде жасанды радиоактивтілікті тудыруға болатынын тапты; Италияда Энрико Ферми уранды нейтрондармен бомбалау кезінде ұқсас нәтижелерді хабарлады. 1938 жылдың желтоқсан айында Отто Хан мен Фриц Страссманн уранды нейтрондармен бомбалағаннан кейін барий элементін анықтағанын хабарлады. Лиза Мейтнер мен Отто Роберт Фриш осы нәтижелерді уран атомның бөлінуіне байланысты деп дұрыс түсіндірді. Фриш мұны 1939 жылдың 13 қаңтарында тәжірибе жүзінде растады. Олар бұл процеске жасушаның екіге бөлінуіне ұқсас болғандықтан «бөліну» деген ат берді. Ол жарияланбастан бұрын-ақ, Мейтнер мен Фриштің түсіндірмесі туралы хабар Атлант мұхитынан өтті. 1939 жылдың ақпанында ядролық бөліну туралы екінші жарияланымда Хан мен Страссманн бөліну процесінде қосымша нейтрондардың пайда болуын және босатылуын болжады, осылайша ядролық тізбекті реакция мүмкіндігін ашты. 1939 жылы неміс бөлінуі туралы білгеннен кейін Лео Силард уранның 1933 жылғы ядролық тізбекті реакция туралы идеясын іске асыратын элемент болатынын түсінді. АҚШ-та Колумбия университетінің ғалымдары Нью-Йорктегі экспериментті қайталауға шешім қабылдады және 1939 жылдың 25 қаңтарында Пупин-холлдың жертөлесінде АҚШ-та алғашқы ядролық бөліну экспериментін жүргізді. Келесі жылы олар уранның белсенді компоненті сирек кездесетін уран-235 изотопы екенін анықтады. 1939 және 1940 жылдар аралығында Жолио Кюридің командасы атом энергиясының әртүрлі пайдалану жағдайларын қамтитын патенттер жинағына өтініш берді, біреуі (патент FR 971,324, жарылғыш зарядтарды жақсарту, яғни Perfectionnements aux charges explosives) ядролық жарылысты мақсат ретінде, соның ішінде соғыс үшін атаған алғашқы ресми құжат болды. Бұл патент 1939 жылдың 4 мамырында берілген, бірақ француз билігі оны арада 1950 жылға дейін ұстап тұрды. Уран табиғатта негізінен екі изотоп түрінде кездеседі: уран-238 және уран-235. Уран-235 ядросы нейтронды сіңіріп алған кезде ядролық бөлінуге ұшырайды, энергияны және орташа есеппен 2,5 нейтронды бөліп шығарады. Уран-235 сіңіріп алғаннан гөрі көп нейтронды бөліп шығаратындықтан, тізбекті реакцияны қолдай алады және сондықтан бөлінетін болып сипатталады. Уран-238, керісінше, бөлінетін емес, себебі ол нейтронды сіңірген кезде әдетте бөлінбейді. 1939 жылдың қыркүйегінде соғыс басталған кезде, нацистерден қуғынға ұшырауы мүмкін көптеген ғалымдар қашқан болатын. Физиктер екі тараптың да ядролық бөлінуді қару ретінде пайдалану мүмкіндігінен хабардар болды, бірақ оны қалай жасауға болатынына ешкім нақты білмеді. 1939 жылдың тамызында Германияда бөлінуге негізделген қаруды әзірлеу жобасы болуы мүмкін деген алаңдаушылықпен Альберт Эйнштейн АҚШ Президенті Франклин Д. Рузвельтке Германияның қаупі туралы ескертетін хатқа қол қойды. Рузвельт Лайман Джеймс Бриггс басқаратын Уран комитетін құрды, бірақ бастапқы қаржыландыру аз болғандықтан ($6,000) прогресс баяу болды. АҚШ соғысқа 1941 жылдың желтоқсанында кіргенге дейін Вашингтон қажетті ресурстарды жоғары құпиялы бомба жобасына жұмсауға шешім қабылдамады. Ұйымдастырылған зерттеулер алғаш рет Ұлыбритания мен Канадада «Tube Alloys» жобасы аясында басталды: әлемдегі алғашқы ядролық қарулар жобасы. Фриш пен Рудольф Пейерльс жұмысынан кейін құрылған Мод комитеті уран-235-тің критикалық массасын есептеді және ол бұрынғыдан әлдеқайда кішкентай екенін анықтады, бұл жеткізілімге болатын бомба жасау мүмкін екенін білдірді. 1940 жылғы ақпандағы Фриш-Пейерльс меморандумында былай делінген: «Мұндай супебомбаның жарылысынан шығатын энергия бір сәтте күннің ішкі температурасына тең болатын температураны тудырады. Мұндай жарылыстан туындаған жарылыс кең аумақтағы өмірді жояды. Бұл аумақтың мөлшерін бағалау қиын, бірақ ол үлкен қаланың орталық бөлігін қамтуы мүмкін». Конгодағы Шинколобве кенішінің директоры Эдгар Сенгьер уранның бомбада қолданылу мүмкіндігін білді. 1940 жылдың соңында, оның немістерге түсіп қалуынан қорқып, ол кеніштің барлық қорына Нью-Йорктегі қоймаға жіберді. 1942 жылға дейін британдық зерттеулер американдықтардан озып кетті, бірақ 1942 жылдың ортасында, қажетті өнеркәсіптік күш-жігердің Ұлыбританияның соғыс кезіндегі экономикасының шегінен шыққандығы анық болды. 1942 жылдың қыркүйегінде генерал Лесли Гровс АҚШ жобасын басқаруға тағайындалды, ол «Манхэттен жобасы» деп аталды. Оның алғашқы екі қадамы қажетті сатып алуларға ең жоғары AAA рейтингін алуға және Шинколобве кенішінің 1250 тоннасының барлығын сатып алуға рұқсат алу болды. «Tube Alloys» жобасы тез арада АҚШ күш-жігерімен басылып қалды және 1943 жылы Рузвельт пен Черчилль Квебек келісіміне қол қойғаннан кейін ол Манхэттен жобасына қосылды.

Лос-Аламостан Хиросимаға дейін

Ядролық қару туралы американдық зерттеулердің бастауы (Манхэттен жобасы) Эйнштейн-Сзилард хатымен басталды. Ж. Роберт Оппенгеймер басқарған ғылыми командамен Манхэттен жобасы сол кездегі ең білікті ғалымдарды, оның ішінде Еуропадан қоныс аударғандарды, Германиядан бұрын ядролық бөліну негізіндегі жарылғыш құрылғыларды жасау мақсатымен Америка өнеркәсібінің өндірістік қуатын біріктірді. Ұлыбритания мен АҚШ өзара ресурстарын және ақпаратын біріктіруге келісті, бірақ басқа одақтас держава, Кеңес Одағы (КСРО) бұл туралы хабардар етілмеді. АҚШ жобаға үлкен инвестиция жасады, ол сол кездегі екінші ірі өнеркәсіптік кәсіпорын болып есептелді. D күнінен кейін генерал Гроувс ғалымдар тобына Германияның ядролық бағдарламасының жағдайын бағалау үшін, сондай-ақ батысқа қарай жылжыған кеңестік күштерге материалдық немесе ғылыми кадрлардың қолға тиюіне жол бермеу үшін, Еуропаға шығысқа қарай жылжыған жеңімпаз одақтас әскерлерін ілесіп баруды бұйырды. Олардың қорытындысы бойынша, Германияда Вернер Гейзенберг басқарған шағын ядролық зерттеу бағдарламасы болғанмен, үкімет жобаға айтарлықтай инвестиция жасаған жоқ және ол сәттілікке жетпеді. Сол сияқты, Жапонияның ядролық қару жасауға жасаған әрекеттері жеткілікті ресурстармен қамтамасыз етілмеді. 1943 жылы Йосио Нишина басқарған комитет "соғыс кезінде атом энергиясын пайдалану АҚШ үшін де қиын болуы мүмкін" деген тұжырымға келгеннен кейін Жапон әскери-теңіз күштері мүддесін жоғалтты. Тарихшылар нацистік ядролық бомбаның шамамен сызбасын тапқандарын мәлімдеді. 1945 жылдың наурыз айында физик Курт Дибнер басшылығымен неміс ғылыми тобы Тюрингиядағы Ордруф қаласында қарапайым ядролық құрылғыны жасауға кірісті. Соңғы зерттеулер Хайгерлохтағы тәжірибелік ядролық реакторда жүргізілді.

Бомбаны тастау туралы шешім

12 сәуірде Рузвельт қайтыс болғаннан кейін вице-президент Гарри С. Трумэн президенттік міндетті атқара бастады. 1945 жылғы 8 мамырда Германияның шартсыз капитуляциясына дейін Манхэттен жобасы қолданысқа жарамды қаруды жасауға тағы бірнеше ай уақыт керек еді. Қолданысқа жарамды плутонийлік бомба жасаудағы қиындықтарға байланысты, қаруды сынау қажет деп шешілді. 1945 жылдың 16 шілдесінде Нью-Мексико штатының Аламогордо қаласының солтүстігіндегі шөлде "Тринити" кодолық атымен белгіленген, "гаджет" деп аталған құрылғыны пайдалана отырып, алғашқы ядролық сынақ өтті. Сынақ кезінде плутонийдің жарылысы 22 килотонна тротилге тең энергияны бөліп шығарды, бұл бұрын қолданылған кез келген қарудан әлдеқайда күшті болды. Сынақтың сәттілігі туралы хабар Потсдам конференциясында Трумэнге жеткізілді, онда Черчилльтің хабардар етуіне және Кеңес Одағының премьер-министрі Иосиф Сталинге жаңа қару туралы мәлімдеме жасалды. 26 шілдеде Потсдам декларациясы жарияланды, онда Жапонияға ультиматум қойылды: капитуляциялау немесе "толық және күлікті жойылуға" ұшырау (ядролық қарулар туралы есімдер келтірмеді). Трумэн бұл жапондық басшылықтың капитуляциясына әкелетін және аралдарға ұзаққа созылатын шабуылдан сақтайтын күшті хабарлама болады деп үміттенеді. Трумэн мен оның мемлекеттік хатшысы Джеймс Ф. Бёрнс Тынық мұхитындағы соғысты Кеңес Одағының араласуына дейін аяқтауға ниеттенді, өйткені Рузвельт Сталинге, егер ол басқындыққа қосылса, Манчжурияны бақылау құқығын уәде берген еді. 1945 жылдың 10-11 мамырында Оппенгеймер басқарған Лос-Аламостағы мақсатты комитет Киото, Хиросима, Йокогама және Кокура қалаларын ықтимал нысандар ретінде ұсынды. Киотоның мәдени мұрасы туралы алаңдаушылық оның орнына Нагасакиді таңдауға әкелді. 1945 жылдың шілдесінің соңы мен тамыз айының басында бірнеше жапон қалаларына жақын арада болатын жойқын шабуыл туралы ескертетін бірнеше жапырақшалар тасталды (бірақ ядролық бомбалар туралы есімдер келтірмеді). Деректер бұл жапырақшалар Хиросима мен Нагасакиге тасталмағанын немесе тым кеш тасталғанын көрсетеді, бірақ куәгерліктер бұған қарсы тұрады. 1945 жылдың 6 тамызында Хиросима қаласының үстінде уранға негізделген "Литтл Бой" қаруы жарылды, ал үш күннен кейін жапондық Нагасаки қаласының үстінде плутонийге негізделген "Фат Мэн" қаруы жарылды. Бүгінгі күнге дейін Хиросима мен Нагасаки ядролық қарудың соғыста қолданылған жалғыз екі мысалы болып табылады. Атомдық шабуылдар салдарынан кемінде жүз мың жапон азаматы мен әскери қызметкері бірден қаза тапты, ал қалғандары жылу, радиация және жарылыс әсерінен зардап шекті. Көптеген ондаған мың адамдар сәулелену ауруынан және оған байланысты қатерлі ісіктен кейін қайтыс болды. Трумэн Жапония дереу капитуляцияламаса, "құрып жоятын жаңбыр" жаудыратынын және олардың соғыс жүргізу қабілетін жүйелі түрде жоятынын уәде берді. 15 тамызда император Хирохито Жапонияның капитуляциясын жариялады.

Кеңес атом бомбасының жобасы

Кеңес Одағы АҚШ және басқа одақтастар әзірлеген жаңа қару-жараққа қатысуға шақырылмады. Соғыс кезінде Манхэттен жобасына қатысқан (совет телеграммаларында Enormoz деген код атымен белгілі) бірқатар ерікті тыңшылардан ақпарат келіп түсті, ал кеңестік ядролық физик Игорь Курчатов одақтастардың қару-жарақ дамытуын мұқият бақылап отырды. Потсдам конференциясында Труманның өзінің "қуатты жаңа қаруы" бар екенін Сталинге хабарлағаны оны таң қалдырмады. Труман Сталиннің мүддесіздігіне таңғалды. Дегенмен Сталин бұл жағдайға ашуланды, себебі қарудың өзінен гөрі американдықтардың бомбаға монополиясы оны қатты наразылыққа толтырды. Кейбір тарихшылар Труманның ядролық қаруды ерте Кеңес-Америка суық соғысында "келіс өткел құралы" ретінде пайдалануға рұқсат бергенін айтады. Осы монополияға алаңдап, Кеңес Одағы өз атомдық бағдарламасын жеделдетіп іске қосты. (1974 жылы Армия инженерлер корпусының Бұрын пайдаланылған участақтарды тазалау бағдарламасы (FUSRAP) осы операциялардан қалған ластанған жерлерді жою үшін құрылды.) Атом энергиясы туралы заң АҚШ Конгресінің Атом энергиясы жөніндегі бірлескен комитетін де құрды, ол ядролық мәселелер бойынша кең заңнамалық және атқарушы бақылау құзыретіне ие болды және АҚШ тарихындағы ықпалды конгресс комитеттерінің біріне айналды. Оның алғашқы екі төрағасы, сенатор Брайн МакМахон және сенатор Бурк Хиккенлупер, екеуі де ядролық материалдар өндірісін арттыруды және оның нәтижесінде американдық атомдық қорын көбейтуді қолдады. Соғыстан кейінгі жылдары шағын болған бұл қордың көлемі құпия сақталды. Шындығында, АҚШ үкіметінің ішінде, Мемлекеттік және Қорғаныс департаменттерінің өзінде, қордың нақты көлемін кім білетіні туралы көптеген түсініспеушіліктер болды, ал кейбір адамдар санды жасыра алмасқа қорқып, оны білмеуді жөн көрді.

Бірінші термоядролық қару

Ядролық синтез процесін іске қосу үшін бөліну қаруын қолдану туралы идея 1941 жылдың қыркүйегінде Энрико Ферми Колумбия университетінде Эдвард Теллермен болған әңгімесінде алғаш рет ұсынған болатын. 1942 жылдың жазында Дж. Роберт Оппенгеймер басқаратын Калифорния университетіндегі (Беркли) атом бомбасын жасау жөніндегі алғашқы маңызды теориялық конференцияда Теллер талқылаудың көп бөлігін «Супер» бомба идеясына шолуға бағыттады. Ол кезде бөліну қаруын жасау салыстырмалы түрде оңай болады деп есептелді және екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін сутекті бомбаны (термоядролық қаруды) жасауға мүмкіндік туады деп күтілді. Бірақ шындығында, әдеттегі атом бомбасының мәселесі ғалымдарды келесі бірнеше жылға алаңдатып, «Супер» бомбаның болжамдық мәселесінен гөрі маңыздырақ болды. Тек Теллер ғана жоба жетекшілері Оппенгеймер мен Ханс Бетеге қарсы бұл жобаны жалғастырды. 1949 жылдың тамызында Кеңес Одағының «Джо 1» атом бомбасын сынауы американдықтар күткеннен ертерек болды, ал келесі бірнеше айда АҚШ үкіметі, әскери және ғылыми қауымдастығы арасында әлдеқайда қуатты «Супер» қаруды жасауды жалғастыру туралы қызу пікірталас болды. Жапонияға атом бомбасы тасталғаннан кейін Лос-Аламостағы көптеген ғалымдар алғашқы атом бомбасынан мың есе күшті қару жасау идеясына қарсы шықты. Ғалымдар үшін бұл мәселе жартылай техникалық – қарудың дизайны әлі де белгісіз және жұмыс істемейтін сияқты болды – және жартылай моральдық: олардың пікірінше, мұндай қару тек үлкен азаматтық халыққа қарсы қолданылуы мүмкін және геноцид қаруы ретінде ғана қолданылуы мүмкін. Бете сияқты көптеген ғалымдар АҚШ мұндай қару жасамай, Кеңес Одағына үлгі көрсетуі керек деп шақырды. Қаруды жақтаушылар, Теллер, Эрнест Лоуренс және Луис Альварес сияқты, мұндай дамудың сөзсіз болатынын және АҚШ халқына мұндай қорғаныстан бас тарту – әсіресе Кеңес Одағы осындай қару жасаса – өзі аморальдық және ақылсыздық болар еді деп мәлімдеді. Оппенгеймер, ол қазір Манхэттен жобасының мұрагері – Атом энергиясы комиссиясының Бас кеңесші комитетінің төрағасы болды, қаруды жасауға қарсы ұсыныс жасады. Бұл себептерінің бірі сол кездегі технологияның табысы шектеулі көрінді (және бұл жағдайды растау үшін ресурстарды инвестициялаудың қажеті жоқ), сондай-ақ Оппенгеймер АҚШ-тың атомдық күштері көптеген ірі бөліну қаруларынан (бірнеше бомбаны бір мақсатқа тастауға болатын) тұрғанда, үлкен және икемсіз «Супер» бомбалардан тиімдірек болады деп сенді, өйткені соңғысына жеткілікті мөлшердегі мақсаттар шектеулі болды. Егер мұндай қару екі үлкен державаның қолында болса, ол КСРО-ға қарағанда АҚШ-қа қарсы тиімдірек болар еді, өйткені АҚШ-та үлкен қарулар үшін мақсаттар ретінде пайдалануға болатын өнеркәсіптік және азаматтық қызмет орталықтары КСРО-ға қарағанда көп. Соңында президент Трумэн 1949 жылы Кеңес Одағының алғашқы атом бомбасын сынауына тиісті жауапты іздеп, соңғы шешім қабылдады. 1950 жылдың 31 қаңтарында Трумэн сутекті (термоядролық) бомбаны жасаудың жедел бағдарламасын жариялады. Оның нақты механизмі әлі де белгісіз болды: классикалық сутекті бомба, онда бөліну бомбасының жылуы синтез материалын жағу үшін пайдаланылады, өте жұмыс істемейтін сияқты көрінді. Лос-Аламос математигі Станислав Улам көрсеткендей, бөлінуші бомба мен синтездік отын бомбаның бөлек бөліктерінде болуы мүмкін, ал бөлінудің сәулеленуі оны тұтандырудан бұрын синтездік материалды қысып қоюы мүмкін. Теллер бұл идеяны одан әрі дамытып, бірінші көп сатылы, Теллер-Улам сутекті бомбасын сынауға дайындалу алдында ауыр сутек элементтерінің бірігуін растау үшін «Джордж» сынағының (жарылу бомбасының өнімділігін арттыру үшін аздаған синтездік отынды пайдаланатын күшейтілген бөліну құрылғысының) нәтижелерін пайдаланды. Бастапқыда қаруға қарсы болған көптеген ғалымдар, Оппенгеймер мен Бете сияқты, бұл дамуды тоқтатуға болмайтындықтан бұрынғы пікірлерін өзгертті. АҚШ алғашқы термоядролық бомбаны 1952 жылдың 1 қарашасында Маршалл аралдарындағы Эневетак (немесе Эниветок) атолліндегі Элугелаб аралында «Майк» операциясы кезінде сынақтан өткізді. «Майк» синтездік отын ретінде сұйық дейтерийді және іске қосу үшін ірі бөліну қаруын пайдаланды. Бұл құрылғы прототип болды және қару емес: биіктігі 20 фут (6 м) және салмағы кем дегенде 140 000 фунт (64 т) (оның салқындату жабдығы да қосылды), оны тіпті ең үлкен ұшақтардан да тастау мүмкін емес еді. Оның жарылысынан шыққан энергия 10,4 мегатонна TNT-ге тең болды – Нагасакиге тасталған бомбадан 450 есе көп – және Элугелабты жойды, орнында 6240 фут (1,9 км) ені және 164 фут (50 м) тереңдігі бар су асты кратері қалды. Трумэн бастапқыда бұл сынақ туралы ақпарат таратуды тоқтатуға тырысты – бұл келе жатқан президенттік сайлауда мәселе тудырмауы үшін – бірақ 1953 жылдың 7 қаңтарында Трумэн сутекті бомбаны жасағанын әлемге жариялады, өйткені баспасөз бетінде оның қатысты екенін көрсететін қысқаша мәлімдемелер мен болжамдар пайда бола бастады. Кеңес Одағы да физик Андрей Сахаров жасаған алғашқы термоядролық құрылғысын 1953 жылдың 12 тамызында «Джо 4» деп атады. Бұл АҚШ үкіметі мен әскерилерінде алаңдаушылық тудырды, өйткені «Майктан» айырмашылығы, кеңестік құрылғыны жеткізуге болатын қару ретінде жасалған, ал АҚШ әлі де мұндай қаруға ие болған жоқ. Бірақ бұл алғашқы құрылғыны толыққанды сутекті бомба деп санау қиын болды, өйткені оның жарылыс қуаты жүз мың тоннадан аспады (сатылы қарудың мегатонналық диапазонына жете алмады). Дегенмен, бұл Кеңес Одағы үшін қуатты пропаганда құралы болды, ал техникалық айырмашылықтар американдық жұртшылық пен саясаткерлерге түсініксіз болды. «Майк» жарылысынан кейін бір жыл ішінде «Джо 4» бомбалардың жасалуы сөзсіз екенін растады және синтез бағдарламасын қолдағандарды ақтады. Маккартизмнің биік нүктесінде бұл әсер 1954 жылдың басындағы қауіпсіздік тыңдауына айқын әсер етті, ол бұрынғы Лос-Аламос директоры Роберт Оппенгеймердің қауіпсіздік рұқсатын жойды, өйткені ол сенімсіз деп танылды, американдық сутекті бомба бағдарламасын қолдамады және 1930 жылдары солшыл байланыстарға ие болды. Эдвард Теллер Оппенгеймерге қарсы куәлік берген жалғыз маңызды ғалым ретінде тыңдауда қатысты, нәтижесінде ол физика қауымдастығынан дерлік қуылды. 1954 жылдың 1 наурызында АҚШ Маршалл аралдарындағы Бикини атоллінде «Кастл Браво» сынағының «Шримп» құрылғысы (литий изотоптарын синтездік отын ретінде пайдаланған) алғашқы практикалық термоядролық қаруын сынады. Құрылғы күтілгеннен екі есе көп 15 мегатоннаны құрады және АҚШ тарихындағы ең нашар радиологиялық апатқа айналды. Күшті жарылыс пен қолайсыз ауа райының салдарынан 7000 шаршы миль (18 130 км²) аумақты радиоактивті нұрландырды. Маршалл аралдарының 239 тұрғыны мен 28 американдық қоршаған ортаға зиян келтіретін сәулеленуге ұшырады, нәтижесінде келесі жылдары қатерлі ісік және туа бітудегі ақаулар көбейді. Жақын маңайдағы тыйым салынған аймақтан тыс жерде балық аулап жүрген «Лаки Драгон 5» жапондық туна балық аулау кемесінің экипажы портына сәулеленуден зардап шегіп, терісі күйген күйде оралды, ал бір экипаж мүшесі қайтыс болды. Ластанған балықты қалпына келтіруге әрекеттер жасалды, бірақ кем дегенде екі ірі туна желінді және желінді. Наурыз бен желтоқсан аралығында ауылған тағы 75 тонна туна адамдарға жеуге жарамсыз деп танылды. Экипаж мүшесі қайтыс болғаннан кейін және ластанудың толық нәтижелері жарияланғаннан кейін...

Қорқыту және қауіп-қатерден қорғану

1950-жылдар мен 1960-жылдардың басында АҚШ және КСРО өзара ядролық басымдыққа қол жеткізуге жол бермеу үшін, «тізгін тарту» әдісімен күш салды. Бұл Суық соғыс кезеңінде зор саяси және мәдени әсер етті. Осы пайымдаудың бір мысалы ретінде, 1950-жылдардың басында Айға ядролық бомба тастау, американдық қару-жарағының әлемдік деңгейде көрінуі ретінде ұсынылды. 1945 жылдың 6 және 9 тамызында Хиросима мен Нагасакиге тасталған алғашқы атом бомбалары ірі, арнайы жасалған құрылғылар болатын, оларды қаруландыру және орналастыру үшін жоғары білікті персонал қажет болды. Оларды тек ең ірі бомбалаушы ұшақтардан – сол кездегі B-29 «Суперфортресс» ұшағынан ғана тастауға болатын, және әр ұшақ өз бортында тек бір бомбаны тасымалдай алатын. Алғашқы сутекті бомбалар да осындай ірі және күрделі болды. Бір ұшаққа бір бомба қатынасы ядролық емес, дәстүрлі қарулармен салыстырғанда әсерлі болғанымен, басқа ядролық қаруланған елдерге қарсы қауіпті деп есептелді. Соғыстан кейінгі жылдары АҚШ Нобель сыйлығын алған ғалымдар емес, АҚШ армиясының мүшелері қолдана алатын «әскерилерге қауіпсіз» бомбалар жасауға көп күш жұмсады. 1950-жылдары АҚШ ядролық қару-жарақты жақсарту үшін ядролық сынақтар бағдарламасын іске қосты. 1951 жылдан бастап Невада сынақ алаңы (Невада шөлінде) АҚШ-тың барлық ядролық сынақтарының негізгі орны болды (КСРО-да Қазақстандағы Семей полигоны ұқсас рөл атқарды). Сынақтар екі негізгі санатқа бөлінді: «жаңа қарудың жұмыс істейтінін тексеру немесе оның қалай жұмыс істейтінін анықтау» және «қарудың әсерлері» (түрлі жағдайларда қарудың қалай әрекет ететінін немесе қаруға ұшыраған кезде құрылымдардың қалай әрекет ететінін зерттеу). Бастапқыда барлық ядролық сынақтар дерлік атмосфералық (жер бетінде, атмосферада) немесе су астындағы (Маршалл аралдарында жасалған кейбір сынақтар сияқты) болды. Сынақтар ұлттық және технологиялық күштің белгісі ретінде қолданылды, сонымен қатар сынақтардың қауіпсіздігі туралы сұрақтар туды, олар атмосфераға ядролық радиоактивті заттарды шығарды (ең айқын 1954 жылғы «Касл Браво» сынағымен, бірақ барлық атмосфералық ядролық сынақтармен шектеулі мөлшерде). Сынақтар технологиялық дамудың белгісі ретінде қарастырылғандықтан (сынаудың қандай да бір түрісіз қолданылуға болатын қаруды жасау мүмкіндігі күмәнді деп саналды), сынақты тоқтату жиі ядролық қару-жарақ жарысын тоқтатудың орнына қолданылды, және көптеген белгілі ғалымдар мен мемлекет қайраткерлері ядролық сынақтарға тыйым салу үшін лоббилеу жұмыстарын жүргізді. 1958 жылы АҚШ, КСРО және Ұлыбритания (жаңа ядролық держава) саяси және денсаулық себептерімен уақытша сынақтарға мораторий жариялады, бірақ 1961 жылы Кеңес Одағы мораторийді бұзды және КСРО да, АҚШ та сынақтарды жиі жүргізе бастады. Саяси күшін көрсету үшін Кеңес Одағы 1961 жылдың қазанында ең ірі ядролық қаруды сынақтан өткізді, «Царь-бомба» деп аталған бұл қару шамамен 50 мегатонналық қуаттылықпен сынақтан өтті. Толық күйінде шамамен 100 Мт болуы мүмкін еді. Бұл қару іс жүзінде әскери пайдалану үшін тиімсіз болғанымен, 100 км қашықтықта үшінші дәрежелі күйдіруді тудыруға жеткілікті ыстық болды. Толық, «ластанған» дизайнында 1945 жылдан бері әлем бойынша радиоактивті жауын-шашынның мөлшерін 25%-ға арттырған болар еді. 1963 жылы ядролық және көптеген ядролық емес мемлекеттер атмосферада, су астында немесе ғарыш кеңістігінде ядролық қаруды сынақтан өткізуден бас тартуға уәде берген «Шектелген сынақтарға тыйым салу шартына» қол қойды. Шарта жер астындағы сынақтарға рұқсат берді. Көптеген сынақтар әлдеқайда қарапайым болды және тікелей техникалық мақсаттар үшін, сондай-ақ олардың ықтимал саяси мәні үшін жұмыс істеді. Қару-жарақты жақсартудың екі негізгі түрі болды. Біріншіден, тиімділік пен қуаттың артуы, және бірнеше жылдың ішінде екінші дүниежүзілік соғыста жасалған бомбалардан бірнеше есе қуаттырақ бөліну бомбалары жасалды. Екіншісі – ядролық қаруды кішірейту бағдарламасы. Кішірек бомбалар бомбалаушылардың көбірек алып жүруге мүмкіндік берді, сонымен қатар оларды 1950 және 1960 жылдары дамыған жаңа буын зымырандарына орналастыруға болады. АҚШ-тың ракеталық ғылымы соғыстан кейінгі жылдары, негізінен, нацистік ракеталық бағдарламадан алынған инженерлердің көмегімен үлкен үдеме алды. Олардың қатарында Вернер фон Браун сияқты ғалымдар болды, ол нацистердің ағылшын арнасынан ұшырған V-2 зымыранын жасауға көмектесті. Американың «Paperclip» жобасы неміс ғалымдарын американдықтардың қолына (советтерден алыстатуға) және оларды АҚШ-қа жұмыс істеуге жіберуге тырысты.

Қаруларды жетілдіру

Ертедегі ядролық қаруланған зымырандар, мысалы, 1953 жылы АҚШ-та алғаш рет орналастырылған MGR 1 Honest John, салыстырмалы түрде қысқа қашықтықтағы (максимум 15 миль / 25 км) және алғашқы бөліну қаруларының шамамен екі есе үлкендігі бар жер-жерге зымыран болды. Олардың шектелген қашықтығы оларды тек белгілі бір әскери жағдайларда ғана қолдануға мүмкіндік берді. АҚШ зымырандары Мәскеуге тікелей соққы беру қаупін тудыра алмады және тек тактикалық қару ретінде (яғни, шектеулі ауқымдағы әскери операциялар үшін) қолданылатын. Стратегиялық қару – бүкіл елге қауіп төндіре алатын қару – сол кезде жау территориясына тереңдеп енуге қабілетті ұзақ қашықтықтағы бомбалаушыларға тәуелді болды. АҚШ-та бұл қажеттілік 1946 жылы генерал Кертис ЛеМей басқарған Стратегиялық Әуе Командысын құруға әкелді (ол бұрынғыда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапонияны бомбалау операциясын басқарған). Chrome Dome сияқты операцияларда, Стратегиялық Әуе Командысы ядролық қаруланған ұшақтарды тәулік бойы әуеде ұстады, Мәскеуге шабуыл жасауға дайын күйде. Осы технологиялық мүмкіндіктер ядролық стратегияға бұрынғы әскери ойлаудан едәуір өзгеше логиканы дамытуға жағдай жасады. Ядролық соғыс қаупі соншалықты зор болғандықтан, бастапқыда ол болашақтағы кез келген соғысты мүмкін емес етеді деп есептелді. Президент Дуайт Д. Эйзенхауэрдің ерте Кеңес-Америка суық соғысы жылдарындағы «жаппай жауап қайтару» доктринасы КСРО-ға, егер Қызыл Армия Потсдам конференциясында Шығыс блогына берілмеген Еуропаның бөліктерін (мысалы, Батыс Германия) басып алуға тырысса, ядролық қару Кеңес әскерлеріне және мүмкін, Кеңес басшыларына қарсы қолданылатынын мәлімдеді. Жауап беру жылдамдығын арттыратын технологиялардың (зымырандар мен ұзақ қашықтықтағы бомбалаушылар) дамуымен бұл саясат өзгеріске ұшырады. Егер Кеңес Одағы да ядролық қаруға ие болса және «жаппай жауап қайтару» саясатын жүзеге асырса, онда алғашқы шабуылда өлтірілмеген немесе шабуыл кезінде іске қосылмаған Кеңес күштері АҚШ-қа қарсы өздерінің ядролық жауап шараларын іске асыруға қабілетті болар еді. Бұл жағдайдың қанағаттандырмас екенін түсінген әскери шенеуніктер мен RAND талдау орталығының ойын теориясы мамандары ядролық соғыс стратегиясын жасады, ол ақырында Өзара Кепілді Қырып-жою (MAD) деп аталды. MAD ядролық соғыстың ықтимал сценарийін екі кезеңге бөлді: бірінші соққы және екінші соққы. Бірінші соққы – ядролық қаруды бірінші болып қолдану, ядролық қаруланған мемлекеттің қарсыласына. Егер шабуыл жасаған мемлекет шабуылға ұшыраған мемлекеттің ядролық соққыға жауап беруіне кедерес келтірмесе, шабуылға ұшыраған мемлекет шабуыл жасаған мемлекетке екінші соққымен жауап береді. Мұндай жағдайда, АҚШ КСРО-ға бірінші шабуыл жасаса немесе КСРО АҚШ-қа бірінші шабуыл жасаса да, екі ел де әлеуметтік құлдырауға әкелетін зардаптарға ұшырайтын еді. Ойын теориясы бойынша, ядролық соғысты бастау – өзіне-өзі зиян келтіруге тең болғандықтан, ешқандай логикалық ел бірінші болып шабуылға бармас еді. Алайда, егер бір ел қарсыласының жауап беру қабілетін толығымен жоятын бірінші соққыны жіберсе, бұл елге ядролық соғыс бастауға сенімділік сыйлар еді. MAD доктринасын қолданатын елдің мақсаты – қарсыластың бірінші соққы беру мүмкіндігінен айыру. MAD суық логика мен эмоционалдық қорқыныш сияқты көрінеу қарама-қайшы ойлау үлгілеріне сүйенді. «MAD» деген ағылшын тіліндегі фраза француз тілінде «dissuasion» деп, ал кеңес орыс тілінде «терроризм» деп аударылды. Ядролық соғыстың бұл парадоксы Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилльтің «жағдай нашарлаған сайын, жағдай жақсарады» деген сөзімен түйінделді – өзара жойылу қаупі қаншалықты жоғары болса, әлем соншалықты қауіпсіз болады. Бұл философия қатысушы елдерге бірқатар технологиялық және саяси талаптар қойды. Біріншіден, жау елдің бірінші соққы беру қабілетін алуға тырысып жатқанын әрқашан болжау керек, одан әрқашан сақтану қажет. Американдық саясатта бұл «бомбалаушылардың саңылауларын» және «ракеталық саңылауларын» болдырмау туралы талаптарға әкелді, онда Кеңес Одағы американдықтарды асып түсуі мүмкін еді. Сондай-ақ, бұл АҚШ пен КСРО-ның қарсыластың негізгі азаматтық және әскери инфрақұрылымын жою үшін қажеттіден әлдеқайда көп ядролық қару өндіруін ынталандырды. Бұл саясат пен стратегиялар 1964 жылы Стэнли Кубрик түсірген «Доктор Странжлав» фильмінде сатирикалық түрде бейнеленді, онда кеңестіктер АҚШ-тың бірінші соққы беру қабілетіне жете алмай, оның орнына Ақырет күні машинасын құрастырып, MAD-ты жоспарлайды. Сондықтан, АҚШ-тың ақылдан безген генералы КСРО-ға ядролық соққы беруге бұйрық бергеннен кейін, әлемнің соңы келеді. Бұл саясат алғашқы ескерту жүйелерін дамытуға да ықпал етті. Дәстүрлі соғыс, тіпті ең жылдам қарқында жүргенімен, күндер мен апталар бойы жүрді. Ұзақ қашықтықтағы бомбалаушылардың пайда болуымен, ядролық шабуылдың басталуы мен аяқталуы арасындағы уақыт бірнеше сағатты құрады. Зымырандар бұл уақытты минуттарға дейін қысқарта алатын еді. Планировщиктер дәстүрлі басқару және бақылау жүйелері ядролық шабуылға тиісті деңгейде жауап бере алмайды деп есептеді, сондықтан жау шабуылдарын анықтап, жылдам жауап беруге қабілетті компьютерлік жүйелерді жасауға көп күш жұмсалды. АҚШ SAGE жүйесін дамыруға үлкен қаржы құйды, бұл алыс орналасқан радар станцияларынан алынған ақпаратты пайдаланып, жаудың бомбалаушы ұшақтарын қадағалап, жоюға қабілетті жүйе болды. Бұл нақты уақыт режимінде өңдеу, мультиплекстеу және дисплей құрылғыларын қамтитын алғашқы компьютерлік жүйе болды. Бұл алғашқы жалпы мақсаттағы компьютерлік машина және қазіргі заманғы компьютерлердің тікелей алдағысы болды.

Ядролық қаруға қарсы қозғалыстың пайда болуы

Хиросима мен Нагасаки қалаларына атом бомбалары тасталған және Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы 1945 жылғы Тринити ядролық сынағынан кейін дереу орын алды, ал 1945 жылғы 6 тамызда «Little Boy» құрылғысы Жапонияның Хиросима қаласының үстінде жарылды. 12 500 тонна тротилге тең жарылыс күшімен бомбаның жарылысы мен жылу толқыны шамамен 50 000 ғимаратты қиратты және 75 000-ге жуық адамның қаза болуына себеп болды. Содан кейін ядролық қарулардың қоры өсті. «Крестовый перелом» операциясы – 1946 жылғы жазда Тынық мұхитындағы Бикини атоллында АҚШ жүргізген ядролық қару сынақтарының сериясы. Оның мақсаты – ядролық қарудың теңіз кемелеріне тигізетін әсерін сынау болды. Бикини атоллын ядролық сынақтарға дайындау үшін, Бикинидің жергілікті тұрғындары үйлерінен көшіріліп, кішкентай, қараусыз аралдарға қоныстанды, онда олар өздерін асырауға шамалары келмеді. Ұлттық лидерлер ядролық қарудың ішкі және сыртқы саясатқа тигізетін әсерін талқылады. Ядролық қару саясаты жөніндегі пікірталасқа ғылыми қауымдастықтар, мысалы, Атом ғалымдары федерациясы және Ғылым және әлемдік мәселелер жөніндегі Пугаш конференциясы арқылы ғылыми қауымдастық та қатысты. Ядролық қаруға қарсы қозғалыс көптеген адамдар үшін атом бомбасы «қоғамның ең жаман бағытын бейнелейтініне» байланысты тез өркендеді. Жапонияда бейбітшілік қозғалыстары пайда болды және 1954 жылы олар бірігіп «Атомдық және сутегі бомбаларына қарсы жапон кеңесін» құрды. Жапонияның Тынық мұхитындағы ядролық қару сынақтарына қарсылығы кеңінен тарады және «ядролық қаруды тыйым салуға шақыратын петицияларға шамамен 35 миллион қол жиналды». Расселл-Эйнштейн манифесті 1955 жылғы 9 шілдеде Лондонда, «Қышқы соғыс» кезінде Бертран Расселл тарапынан жарияланды. Онда ядролық қарудың тудыратын қауіптері атап көрсетілді және әлемдік лидерлерді халықаралық қақтығыстарды бейбіт жолмен шешуге шақырды. Оған қол қойғандардың арасында Альберт Эйнштейн де болды, ол 1955 жылғы 18 сәуірде қайтыс болғаннан бірнеше күн бұрын қол қойды, сондай-ақ он бір көрнекті зиялы және ғалымдар да болды. Жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, филантроп Сайрус С. Итон манифестте шақырылған конференцияны Пугаш, Новая Шотландияда, Итонның туған жерінде демеуге уәде берді. Бұл конференция 1957 жылғы шілдеде өткен Пугаш конференциясының біріншісі болды. Ұлыбританияда 1958 жылғы Пасхада Ядролық қаруды жою кампаниясы ұйымдастырған бірінші Альдермастон шеруі өтті, онда бірнеше мың адам Лондонның Трафальгар алаңынан Англияның Беркшир графтығындағы Альдермастонға жақын орналасқан Атомдық қару зерттеу орталығына дейін төрт күн бойы ядролық қаруға қарсылық білдіру үшін жүріп өтті. Альдермастон шерулері 1960 жылдардың соңына дейін жалғасты, онда ондаған мың адам төрт күндік шерулерге қатысты. 1959 жылы «Атом ғалымдарының бюллетенінде» жарияланған хат Бостоннан 19 шақырым қашықтықта теңізге радиоактивті қалдықтарды тастауды тоқтату үшін сәтті науқанның басталуы болды. 1961 жылғы 1 қарашада, «Қышқы соғыстың» шыңында, «Әйелдер бейбітшілік үшін шабуыл» ұйымы 60 қалада ядролық қаруға қарсы демонстрация ұйымдастырды. Бұл 20 ғасырдағы әйелдердің бейбітшілікке қарсы ең ірі ұлттық акциясы болды. 1958 жылы Лайнус Паулинг және оның әйелі Біріккен Ұлттар Ұйымына 11 000-нан астам ғалымдардың қол қойған өтінішін тапсырды, онда ядролық қару сынақтарын тоқтатуға шақырылды. 1961 жылы доктор Луиза Рейс басқарған «Бала тістерінің зерттеуі» жер үсті ядролық сынақтарының радиоактивті жауын-шашын түрінде халық денсаулығына қауіпті екенін нақты көрсетті, бұл сиырлар жеген ластанған шөп арқылы сүт арқылы тарады. Қоғамдық қысым мен зерттеу нәтижелері кейіннен жер үсті ядролық қару сынақтарына мораторий енгізуге және 1963 жылы Джон Ф. Кеннеди мен Никита Хрущев қол қойған Ішінара сынақтарды тыйым салу туралы келісімге әкелді.

Кубалық зымыран дағдарысы

Бомбалаушылар мен қысқа қашықтықтағы зымырандар сенімді емес еді: ұшақтарды түсіру мүмкін еді, ал алдыңғы ядролық зымырандардың қашықтығы шектеулі болды. Мысалы, алғашқы совет зымырандарының қашықтығы оларды тек Еуропадағы нысаналарға бағыттауға мүмкіндік берді. Алайда, 1960 жылдары АҚШ және КСРО екі құрлықаралық баллистикалық зымыранды жасап шығарды, оларды нысанадан өте алыс жерлерден ұшыруға болатын. Олар сондай-ақ су асты кемелерінен ұшырылатын баллистикалық зымырандарды да жасады, олардың қашықтығы аз болғанмен, радарлық ескертусіз нысанаға жақын орналасқан су асты кемелерінен ұшыруға болатын. Бұл ядролық зымырандардан ұлттық қорғанысты іс жүзінде мүмкінсіз етті. Әскери шындық дипломатиялық жағдайды күрделендірді. Халықаралық саясаттағы қауіпті жағдайға толы тәсілдер көшбасшыларды қарсыластарына ешқандай жеңіліске бармай, ядролық соғысқа қатысуға дайын екендерін мәлімдеуге итермеледі, бұл олардың буыны соңғы болуы мүмкін деген халықтың қорқынышын күшейтті. Екі үлкен державаның азаматтық қорғаныс бағдарламалары, мысалы, ядролық жарылыс кезінде аман қалу мүмкіндігі туралы азаматтарды хабардар ету және бомбалаудан қорғаныш үйлерін салу, халықтың алаңдаушылығын азайта алмады. 1962 жылдың басында американдық U-2 тыңшылық ұшағы Куба аралындағы орта қашықтықтағы баллистикалық зымырандарды орнату орындарының суретін түсірді, бұл Куба зымырандық дағдарысының басталуына себеп болды. АҚШ-тың Джон Ф. Кеннеди әкімшілігі Никита Хрущев басқаратын КСРО сол кезде коммунист Фидель Кастроның бақылауындағы аралға (Италия мен Түркиядағы АҚШ-тың Jupiter MRBM-дерін орналастыруға жауап ретінде) совет ядролық зымырандарын орналастыруды жоспарлап отыр деген қорытындыға келді. 22 қазанда Кеннеди телеарнада бұл жайтты хабарлады. Ол Куба төңірегінде совет ядролық кемелерін тоқтатуға арналған теңіз блокадасын жариялады және әскери күштер "барлық жағдайға" дайын екенін ескертті. Зымырандардың қашықтығы 4000 шақырымды құрады және ядролық соғыс басталған жағдайда КСРО Шығыс жағалаудағы көптеген ірі американдық қалаларды жылдам жоюға мүмкіндік беретін еді. Екі үлкен державаның басшылары үшінші дүниежүзілік соғыстың басталуына бір қадам қалғандай болып көрінді. Хрущевтің қаруды аралға орналастыруға деген ниеті АҚШ-тың ұқсас қаруды Ұлыбритания, Италия және жақын орналасқан Түркияда орналастырғанымен және өткен жылы Кубаға басып кіруге тырысқан сәтсіз Қазаншұңқыр шабуылына демеушілік еткенімен де байланысты болды. 26 қазанда Хрущев Кеннедиге Кубаға болашақта басып кірмеу саясатын қабылдаса, барлық зымырандарды кері қайтарып алуға дайын екенін білдіретін хабарлама жіберді. Хрущев жойылғаннан кейінгі жағдайды көрнекті түрде сипаттады: Сіз бен мен соғыс түйінін байлаған арқанның екі басын тартып алмауымыз керек, өйткені қаншалықты қатты тартсақ, түйін соншалықты тығыз болады. Бір күні түйін соншалықты тығыз байланады, оны байлаған адам оны шеше алмайды, содан кейін түйін кесілуі керек. Бұл нені білдіретінін сізге түсіндірудің қажеті жоқ, өйткені сіз екі елде қандай қорқынышты күштер бар екенін жақсы түсінесіз. Бірақ бір күннен кейін советтер тағы бір хабарлама жіберіп, АҚШ Түркиядан зымырандарын алып тастағаннан кейін ғана Кубадан зымырандарды алып тастауға келісетінін талап етті. Сол күні Куба үстінен U-2 ұшағы атып түсірілді, ал тағы біреуі совет сауда кемелері карантин аймағына жақындаған кезде совет аумағының үстінде тоқтатылды. Кеннеди бірінші келісімді жария түрде қабылдап, екінші келісімді жеке қабылдау үшін ағасы Робертті совет елшілігіне жіберді. 28 қазанда совет кемелері карантин шебінде тоқтады және қысқа ойланысқаннан кейін совет одағына қайта бұрылды. Хрущев Кубадағы барлық зымырандарды алып тастау туралы бұйрық бергенін мәлімдеді, ал АҚШ Мемлекеттік хатшысы Дин Раск: "Біз көзге көз қарасты, ал екінші жақ көзін жұмып жіберді" деді. Бұл дағдарыс АҚШ пен КСРО ядролық соғысқа ең жақын келген кез деп саналды және екі үлкен державаның соңғы сәттегі келісімімен болдырмалды. Коммуникация қиындықтарынан қорқып, алғашқы тікелей байланыс желісі құрылды, бұл екі үлкен державаға болашақ әскери іс-қимылдар мен саяси маневрлерді оңай талқылауға мүмкіндік берді. Зымырандар, бомбалаушылар, су асты кемелері және компьютерлік атыс жүйелері кез келген жағдайды Армагеддонға дейін жеңілдетуі анық болды. Осылайша, екі үлкен держава да қауіпті жағдайға келгеннен кейін, ядролық шиеленісті азайтуға тырысты. Бұл жұмыстың ең маңызды нәтижесі 1963 жылы қол қойылған Жарым-жартылай тыйым салу шарты болды, онда АҚШ және КСРО атмосферада, суда және ғарышта ядролық қаруді сынауды тоқтауға келісті. Жер астында сынақтар жалғасты, бұл қаруды одан әрі дамытуға мүмкіндік берді, бірақ әлемдік радиациялық қаупі азайтты және ядролық сынақтарды күш көрсету құралы ретінде пайдалану дәуірі аяқталды. 1979 жылдың желтоқсанында НАТО Батыс Еуропаға советтің орта қашықтықтағы мобильді зымырандарын орналастыруға жауап ретінде "Круиз" және "Першинг II" зымырандарын орналастыру туралы шешім қабылдады, ал 1980-жылдардың басында "қауіпті совет-американдық ядролық қақтығысы" туды. 1982 жылдың 12 маусымында Нью-Йоркте миллионнан астам адам ядролық қаруға қарсы наразылық акциясына қатысып, Біріккен Ұлттар Ұйымының қарусыздану жөніндегі екінші арнайы сессиясын қолдады. Ядролық қаруды жою қозғалысы өскен сайын Невада сынақ алаңында көптеген наразылық акциялары болды. Мысалы, 1987 жылдың 6 ақпанында Конгрестің алты мүшесін қоса алғанда, 2000-ға жуық наразылық жасаушылар ядролық қару сынағына қарсы наразылық білдірді және 400-ден астам адам қамауға алынды. Бұл анти-ядролық белсенділікті жаңартқан төрт маңызды ұйым – Greenpeace, The American Peace Test, The Western Shoshone және Nevada Desert Experience болды. Соңғысы 1995 жылы болған төрт маңызды қате дабылдардың бірі, ядролық шабуыл туралы ерте ескерту протоколдарының белсендірілуіне әкелді. Оларға американдық ерте ескерту компьютерлеріне оқу лентасын қате енгізу, шабуылдаған зымырандардың кездейсоқ санын көрсеткен компьютерлік чиптің бұзылуы, Күннің, АҚШ зымыран алаңдарының және совет ерте ескерту спутнигінің сирек үйлесуі, бұл оны биік атмосферадағы бұлттарды зымырандардың ұшырылуымен шатастырды, сондай-ақ Норвегияның зерттеу ракетасын ұшыру Президент Ельциннің ядролық портфелін алғаш рет белсендіруіне себеп болды.

Бастапқы таралу

1950-60 жылдары "ядролық клубқа" тағы үш ел қосылды. Ұлыбритания 1943 жылы Квебек келісімінен кейін Манхэттен жобасының ажырамас бөлігі болды. 1946 жылы АҚШ-тың Мак-Махон заңының қабылдануы бұл серіктестікті бір жақты бұзды және Ұлыбританияға кез келген қосымша ақпараттың берілуіне кедері келтірді. Британ үкіметі Клемент Эттли басшылығымен британдық бомбаның қажеттігін анықтады. Манхэттен жобасына қатысқандықтан, Ұлыбритания кейбір салаларда кең білімге ие болды, бірақ басқаларында – жоқ. "Жылы адам" (Fat Man) бомбасының жетілдірілген нұсқасы жасалды және 1952 жылдың 26 ақпанында премьер-министр Уинстон Черчилль Ұлыбританияның атом бомбасы бар екенін жариялады, ал 1952 жылдың 3 қазанында сәтті сынақ өтті. Алғашқыда бұл бомбалар реактивті бомбалаушылардың V күштері үшін арналған құралдар болды. 1956 жылдың 11 қазанында Викерс Валиант Оңтүстік Австралиядағы Маралингада Ұлыбританияның алғашқы ядролық қаруын сынады. Кейін "V Force" бомбалаушыларына арналған "Blue Steel" зымыраны және одан кейін "Blue Streak" орта қашықтықтағы баллистикалық зымыраны (кейін тоқтатылды) пайда болды. Ядролық қарулар бойынша ағылшын-американдық ынтымақтастық 1958 жылғы АҚШ пен Ұлыбританияның өзара қорғаныс келісімі арқылы қайта жаңартылды. Осы келісім мен "Polaris" сату келісімі нәтижесінде Ұлыбритания АҚШ-тың су асты зымырандарының жобаларын сатып алып, өздеріне қару орнатты. Ол зымырандарды пайдалануды толық тәуелсіз бақылауда ұстайды. Оның құлау бомбалары жоқ. Франция екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Жолио Кюридің жұмысы арқылы ядролық зерттеулерге белсенді қатысты. Соғыстан кейін Төртінші Республиканың тұрақсыздығы мен қаржы тапшылығына байланысты бұл жұмыс тоқтатылды. Алайда, 1950 жылдары Франция азаматтық ядролық зерттеу бағдарламасын іске қосты, ол платонийді қосалқы өнім ретінде өндірді. 1956 жылы Франция атом энергиясын әскери мақсатта қолдану жөніндегі құпия комитет пен жеткізу құралдарын әзірлеу бағдарламасын құрды. 1958 жылы Шарль де Голль Франция президенті болып қайта сайланғаннан кейін бомба жасау туралы соңғы шешімдер қабылданды, нәтижесінде 1960 жылы сәтті сынақ өтті. Содан бері Франция НАТО-ға тәуелсіз өз ядролық үдеуін жасап, сақтап келеді. 1951 жылы Қытай мен Кеңес Одағы Қытайға уран кені жеткізу туралы келісімге келді, ал Қытайға ядролық қару өндіруге техникалық көмек көрсетілді. 1953 жылы Қытай азаматтық ядролық энергияның желеуімен ғылыми-зерттеу бағдарламасын құрды. 1950 жылдары Кеңес Одағы үлкен көлемде жабдықтармен көмектесті. Бірақ екі елдің қарым-қатынасы нашарлаған сайын, кеңестік тарап көмек көлемін азайтып, 1959 жылы үлгі алу үшін бомба беруден бас тартты. Осыған қарамастан, қытайлықтар жылдам прогресс жасады. Қытай 1964 жылы ядролық қаруға ие болды, ол оны алғашқы бес елдің бірі етті. Ол өзінің алғашқы атом бомбасын 1964 жылдың 16 қазанында Лоп-Нурда сынады (Жоба 596); 1966 жылдың 25 қазанында ядролық зымыранды сынады; және 1967 жылдың 14 маусымында термоядролық (сутек) бомбасын (Жоба №6) сынады. Қытай барлығы 45 ядролық сынақ жүргізді. Ел шектеулі сынақтар туралы келісімге ешқашан қол қоймаса да, 1996 жылы соңғы ядролық сынағын өткізді. 1980 жылдары Қытайдың ядролық қару бағдарламасы ядролық қару таратудың көзіне айналды, өйткені Қытай өзінің CHIC 4 технологиясын Пәкістанға берді. Қытай 1992 жылы ядролық қаруды таратпау шартына (ЯҚТ) ядролық қаруы бар мемлекет ретінде, ал 2004 жылы ядролық жеткізушілер тобына (ЯЖТ) қосылды. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, қытайлық оқ-дәрілердің саны жүздегенге жетеді деп есептеледі. The Atomic Heritage Foundation 2018 жылғы бағалау бойынша шамамен 260 ядролық оқ-дәрі, оның ішінде 50-60 аралығындағы құрлықтағы баллистикалық зымырандар және төрт ядролық су асты кемесі бар екенін хабарлайды.

Қырғи қабақ соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс және Батыс блоктері арасындағы күш тепе-теңдігі және жаһандық қырып жою қорқынышы атом бомбаларын әскери мақсатта одан әрі қолдануға кедерес келтірді. Бұл қорқыныш «Өзара кепілді жойылу» доктринасы деп аталатын «Суық соғыс» стратегиясының орталық бөлігіне айналды. Халықаралық саяси тұрақтылық үшін бұл тепе-теңдік соншалықты маңызды болғандықтан, 1972 жылы АҚШ және КСРО ядролық қару мен оларды тасымалдайтын баллистикалық ракеталарға қарсы қорғаныс жүйелерін дамытуды шектеу мақсатында Антибаллистикалық ракеталар туралы келісімге (немесе АБМ келісіміне) қол қойды. Бұл доктрина әр тарап барлық мүмкін сценарийлерде қарсыласын жою үшін жеткілікті күшке ие болуын қамтамасыз етуге тырысқандықтан, ядролық қарудың санын күрт арттырды. Ядролық құралдарды жеткізудің алғашқы жүйелері негізінен АҚШ-тың B-29 Superfortress және Convair B-36 сияқты бомбалаушылары болды, ал кейінірек B-52 Stratofortress пайдаланылды. Вернер фон Браунның Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жобаларына (әсіресе V-2 зымыранына) негізделген баллистикалық ракеталар жүйелерін АҚШ және Кеңес Одағының командалары әзірледі (АҚШ-та бұл жұмысты неміс ғалымдары мен инженерлері басқарды, бірақ Кеңес Одағы да тұтқынға алынған неміс ғалымдарын, инженерлерін және техникалық деректерді кеңінен пайдаланды). Бұл жүйелер спутниктерді, мысалы, «Спутникті» ұшыру және ғарыш кеңістігінде бәсекелестікті күшейту үшін қолданылды, бірақ олардың басты мақсаты – әлемнің кез келген нүктесіне ядролық қару жеткізе алатын құрлық аралық баллистикалық зымырандарды (ICBM) жасау болды. Бұл жүйелерді дамыту «Суық соғыс» кезеңіне дейін жалғасты, бірақ Стратегиялық қаруды шектеу туралы келісім (SALT I) сияқты жоспарлар мен келісімдер осы жүйелерді орналастыруды шектеді. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін жүйелерді дамыту тоқтатылып, көптеген қарулар жойылды. 1967 жылдың 27 қаңтарында 60-тан астам мемлекет ғарышқа ядролық қару орналастыруға тыйым салатын «Космос туралы келісімге» қол қойды. Ядролық апаттардың бірнеше әлеуетті жағдайлары тіркелді. Авиа апаттары салдарынан АҚШ-тың ядролық қарулары Атлантик-Сити (Нью-Джерси, 1957 ж.); Саванна (Джорджия, 1958 ж.) («Тайби бомбасы» деп аталады); Голдсборо (Солтүстік Каролина, 1961 ж.); Окинава аралының жағалауында (1965 ж.); Испанияның Паломарес маңындағы теңізде (1966 ж.) («1966 жылғы Паломарес B-52 апаты») және Гренландияның Туле маңында (1968 ж.) («1968 жылғы Туле әуе базасының B-52 апаты») жоғалды. Жоғалған қарудың көп бөлігі табылды, ал испандық құрылғыны DSV Alvin және DSV Aluminaut үш айлық іздеуден кейін таба алды. Тергеу журналисі Эрик Шлоссер 1950 мен 1968 жылдар аралығында АҚШ-та 1250 ядролық қаруға қатысты кем дегенде 700 «маңызды» оқиға мен апат тіркелгенін анықтады. Кеңес Одағы мұндай оқиғалар туралы ақпаратты жариялауға құлықсыз болды, бірақ «Гринпис» экологиялық тобы АҚШ-тан тыс 40-қа жуық ядролық құрылғы жоғалып, табылмағанын мәлімдеді, ал Америкада 11 құрылғы жоғалған, олардың көпшілігі су асты кемелерінің апаттарынан туындаған. АҚШ кеңестік құрылғыларды қалпына келтіруге тырысты, атап айтқанда 1974 жылы «Project Azorian» аясында кеңестік суасты кемесін көтеруге арналған Hughes Glomar Explorer арнайы құтқару кемесін пайдаланды. Бұл операция туралы ақпарат тарағаннан кейін ЦРУ құпия ақпаратты жариялаудан бас тарту үшін «гломаризация» деп аталатын сөз тіркесін ойлап тапты: «Біз сұралған ақпараттың бар екенін не жоқ екенін растамаймыз, бірақ, гипотетикалық тұрғыдан алғанда, егер мұндай деректер болса, онда ол құпия болып саналады және жарияланбайды». 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауы «Суық соғыстың» аяқталуын білдірді. Алайда, «Суық соғыстың» аяқталуы ядролық қаруды қолдану қаупін толығымен жойған жоқ, бірақ ядролық соғысқа қатысты әлемдік алаңдаушылық едәуір төмендеді. Символдық деэскалация жасау мақсатында 1992 жылдың 26 қаңтарында Борис Ельцин Ресейдің АҚШ қалаларын нысанаға алуын тоқтатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.

Құны

Ядролық қаруды жобалау, сынау, өндіру, орналастыру және одан қорғану – ядролық қаруға ие елдер үшін ең ірі шығындардың бірі. Құрама Штаттарда "Суық соғыс жылдарында" "Екінші дүниежүзілік соғыстан берігі барлық әскери шығындардың төрттен бірінен үштен біріне дейін ядролық қару мен оның инфрақұрылымына жұмсалды". 1993 жылы У. Алтон Джонс қоры құрған Ядролық қарулардың құны жөніндегі комитет (1998 жылы Брукингс институты жариялаған ретроспективті зерттеуі) мәліметінше, 1940 жылдан 1998 жылға дейін АҚШ-тың ядролық қаруына жұмсалған жалпы шығын 1996 жылғы бағамен 5,5 триллион долларға бағаланды. Салыстыру үшін, 1998 қаржы жылының соңындағы жалпы мемлекеттік қарыз 5 478 189 000 000 доллар немесе 5,3 триллион доллар құрады. Осылайша, 1998 жылғы мемлекеттік қарыздың барлық сомасы – АҚШ-тың ядролық қаруларын зерттеу, әзірлеу және орналастыру, сондай-ақ Суық соғыс кезеңіндегі ядролық қарумен байланысты бағдарламаларға кеткен шығындарға тең болды.

Екінші ядролық дәуір

Екінші ядролық дәуірді ядролық қарудың кіші мемлекеттер арасында таралуы және Америка, Кеңес және Қытай арасындағы бәсекелестік себептерінен туындаған құбылыс ретінде қарастыруға болады. Үндістан ядролық қаруға қол жеткізу бағдарламасын ерте бастады, бірақ 1962 жылғы Қытай-Үндістан соғысынан кейін оны қарқындырды. Үндістанның алғашқы атомдық сынағы 1974 жылы "Күлімсіреген Будда" атымен жүргізілді, ол "бейбіт ядролық жарылыс" деп сипатталды. 1971 жылғы қысқы соғыс салдарынан Шығыс әскери жоғарғы қолбасшылығының құлауы мен Пәкістанның ыдырауынан кейін Пәкістанның Бхутто ядролық қару саласындағы ғылыми зерттеулерді бастады. Үндістанның сынағы Пәкістанды өз бағдарламасын дамытуға ынталандырды, ал ISI Нидерландыда сәтті тыңшылық операцияларын жүргізді, сонымен қатар бағдарламаны ұлттық деңгейде жетілдірді. Үндістан 1998 жылы ядролық бөліну және, мүмкін, ядролық синтез құрылғыларын сынақтан өткізді, ал Пәкістан сол жылы ядролық бөліну құрылғыларын сәтті сынады, бұл олардың бір-біріне қарсы ядролық қару қолдануы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды. Ядролық қаруға ие болған бұрынғы Кеңес блогының Ресейге жатпайтын елдері – Беларусь, Украина және Қазақстан 1996 жылға дейін өздерінің ядролық оқ-дәрілерін Ресейге тапсырды. Оңтүстік Африка уранға негізделген ядролық қаруды жасау бағдарламасын жүргізді, бірақ 1990 жылдары оны тоқтатты. Сарапшылар олар мұндай қаруды сынаған жоқ деп санайды, бірақ кейіннен олар қарапайым құрылғыларды жасап, оларды бөлшектегенін мәлімдеді. 1970 жылдардың соңында американдық спутниктері Африканың оңтүстік жағалауына жақын жерде "қарқынды, қысқа мерзімді екі жарық шығарылғанын" анықтады. "Вела оқиғасы" деп аталған бұл жағдай Оңтүстік Африка немесе Израильдің ядролық сынағы болуы мүмкін деген болжамдарға әкелді, бірақ кейбіреулер бұл табиғи құбылыстардың немесе детектордың істен шығуының салдары болуы мүмкін деп санайды. Израильдің бірнеше жүз ядролық оқ-дәріге ие екеніне кеңінен сенеді, бірақ бұл факт ресми түрде назардастырылған немесе жоққа шығарылмаған (олардың Димона ядролық кешенінің бар екендігін Мордехай Вану 1986 жылы растады). АҚШ-тың ядролық бағдарламасына қатысқан ғалымдар, оның ішінде Эдвард Теллер, Израильге жасырын көмек көрсетіп, ядролық қарудың таралуына маңызды үлес қосты. 2004 жылдың қаңтар айында Пәкістан бағдарламасының ғалымы А.Қ. Хан "тарату қызметіне" қатысқанын мойындады, бұл Пәкістаннан Ливияға, Иранға және Солтүстік Кореяға материалдар, білім және технологиялар тасымалдау желісінің бір бөлігі ретінде қарастырылды. 2003 жылы Солтүстік Корея бірнеше ядролық жарылғыш құрылғылары бар екенін мәлімдеді. Алғашқы сынақ 2006 жылдың 9 қазанында жүргізілді. 2009 жылдың 25 мамырында Солтүстік Корея БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1718 қаулысын бұза отырып, тағы да ядролық сынақ жүргізді. Үшінші сынақ 2013 жылдың 13 ақпанында, ал 2016 жылы қаңтар және қыркүйек айларында екі сынақ, содан кейін 2017 жылдың қыркүйек айында тағы бір сынақ жүргізілді. 1994 жылғы Будапешт меморандумына сәйкес, Украина КСРО-дан қалған ядролық қаруын, егер оның шекаралары сақталса, тапсырды. 2022 жылы Украинаға Ресейдің басып кіруі алдында Ресей президенті Владимир Путин, бұрынғыдай, Украинаның ядролық қару алуға ұмтылып жатқанын мәлімдеді. Путиннің сөзіне қарағанда, Батыс одақтастары Украинаға, НАТО-ға қосылуға тырысып жатқан елге ядролық қару жеткізуге көмектесуі мүмкін еді. Сынаушылар Путиннің мәлімдемесін Украинаға шабуыл жасау үшін жасалған "қазақстандық теория" деп сипаттады.