Кіріспе

Астрономияда бір аспан денесінің екінші аспан денесінің алдынан өтуі. Астрономияда транзит (немесе астрономиялық транзит) – аспан денесінің үлкен дене мен бақылаушы арасынан тікелей өтуі. Белгілі бір тұрғыдан қарағанда, транзиттен өтетін дене үлкен дененің бетімен өтіп, оның шағын бөлігін жабатындай көрінеді. "Транзит" термині көбінесе жақын дене алыс денеге қарағанда кішкентай көрінетін жағдайларды білдіреді. Егер жақын дене үлкен көрініп, алыс денені толығымен жапса, онда бұл жағдай жасыру деп аталады. Дегенмен, транзиттейтін планетаны көру мүмкіндігі төмен, себебі ол үш дененің дерлік түзу сызықта орналасуына байланысты. Транзит арқылы планетаның және оның ана жұлдызының көптеген параметрлерін анықтауға болады.

Күн жүйесінде

Транзиттің бір түрі – планетаның Жердегі бақылаушы мен Күн арасындағы қозғалысы. Бұл құбылыс тек төменгі планеталар үшін ғана мүмкін, атап айтқанда, Меркурий және Венера (Меркурий транзиті мен Венера транзитін қараңыз). Дегенмен, транзит бақылау орнына байланысты болғандықтан, Марстан бақыланғанда Жердің өзі Күнді транзиттен өтеді. STEREO B ғарыш кемесінің ультракөк сүретін калибрлеу кезінде түсірілген Айдың Күннен өтуінде, Ай Жерден қарағанда әлдеқайда кішкентай көрінеді, себебі ғарыш кемесі мен Ай арасындағы қашықтық Жер мен Ай арасындағы қашықтықтан бірнеше есе артық болды. Бұл термин сондай-ақ, серіктің өз планетасынан өту қозғалысын сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін, мысалы, Галилей серіктерінің (Ио, Европа, Ганимед, Каллисто) Юпитерден өтуі, Жерден қарағанда. Сирек болғанымен, төрт дененің бір қатарға түсу жағдайлары да болады. Мұндай оқиғалардың бірі 1586 жылдың 27 маусымында болды, онда Меркурий Күнді Венерадан, Меркурий Сатурндан және Венера Сатурндан транзиттен өтті.

Ерекше ескертулер

1984 жылы 11 мамырда Марстан көрінетін Жердің өтуімен (транзитімен) сәйкес келетін ешқандай миссия жоспарланбаған, ал «Викинг» миссиясы бір жыл бұрын аяқталған еді. Осыған байланысты, мұндай аспан құбылысын келесі рет 2084 жылы бақылауға болады. 2012 жылдың 21 желтоқсанында Сатурн айналысындағы «Кассини-Хюйгенс» ғарыш зонды Венера планетасының Күндің алдынан өтуін байқады. 2014 жылдың 3 маусымында Марс ровері «Curiosity» Меркурий планетасының Күндің алдынан өтуін байқады, бұл Жерден басқа ғарыш денесінен планетаның транзитін байқаған алғашқы рет болды.

Бір-бірімен планеталық транзит

Сирек жағдайларда, бір планета екінші планетаның алдынан өтуі мүмкін. Егер жақын орналасқан планета алыс планетадан кішкентай көрінсе, бұл құбылыс өзара планеталық транзит деп аталады.

Күн жүйесінен тыс жерлер

Транзит әдісі экзопланеталарды табу үшін қолданылуы мүмкін. Планета өзінің ана жұлдызының тұтылуын/транзитін өткенде, жұлдыздың жарығының бір бөлігін тосып қалады. Егер планета жұлдыз бен бақылаушы арасында транзиттен өтетін болса, жарықтың өзгеруін өлшеу арқылы жарық қисығын құрастыруға болады. Жарық қисықтары зарядпен жұптасқан құрылғымен (charge coupled device) өлшенеді. Жұлдыздың жарық қисығы планета мен жұлдыздың тығыздығы сияқты бірнеше физикалық сипаттамаларын ашып көрсетуі мүмкін. Планетаның сипаттамаларын анықтау үшін, олар тұрақты интервалдармен болатын бірнеше транзит оқиғаларын өлшеу қажет. Бір ана жұлдызды айналып жүрген бірнеше планеталар транзит уақытының өзгеруіне (TTV) себеп болуы мүмкін. TTV – бұл бір-біріне гравитациялық күштермен әсер ететін барлық айналатын денелердің салдарынан туындайды. Дегенмен, Жерден транзит көру ықтималдығы төмен. Ықтималдық келесі теңдеумен беріледі, мұндағы Rжұлдыз және Rпланета – жұлдыздың және планетаның радиусы, ал a – үлкен жартылай ось. Кез келген нақты жүйеде транзит болуының ықтималдығы төмен болғандықтан, транзитті байқау үшін аспанның үлкен бөліктерін үнемі бақылау қажет. Ыстық Юпитерлер олардың үлкен радиусы мен қысқа үлкен жартылай осьтері болғандықтан көруге ықтимал. Жер сияқты планеталарды табу үшін, кішкентай радиусы бар қызыл ергежейлі жұлдыздар бақыланады. Транзит ықтималдығы төмен болғанымен, ол экзопланеталарды табудың тиімді әдісі болып танылған. Соңғы жылдары Күннен тыс планеталардың табылуы, олардың өз жұлдыздары арқылы транзиттен өтуін анықтау мүмкіндігіне қызығушылықты арттырды. HD 209458b – транзиттен өтетін алғашқы планета. Аспан денелерінің транзиті – бүгінгі таңда экзопланеталық жүйелерді зерттеуге қолданылатын маңызды құбылыстардың бірі. Қазіргі уақытта транзиттік фотометрия экзопланеталарды табудың басты әдісі болып табылады. Үлкен планеталар жарықтықтың төмендеуін анықтап, оны байқауды жеңілдетеді. Оның планета екенін растау үшін, басқа әдістерді қолдана отырып қосымша бақылаулар жүргізіледі. 2018 жылдың желтоқсанына қарай, Кеплердің жарық қисықтары бойынша 2345 планета расталған.

КЕЛТ

KELT – бұл 8<M<10 шамасындағы планеталардың транзиттік жүйелерін іздеуге арналған жердегі телескоп миссиясы. Ол 2004 жылдың қазанында Винер обсерваториясында жұмысын бастады, ал 2009 жылы оңтүстік серігі телескопы қосылды. Солтүстік КЕЛТ жыл бойы Солтүстік Америкадан жоғарыда көрінетін 26 градус енді аймақты бақылайды, ал Оңтүстік КЕЛТ 26х26 градус өлшемді жеке нысандарды бақылайды. Екі телескоп та 1% дейінгі сәуле өтемінің төмендеуін анықтап, тіркеуге қабілетті, бұл біздің планеталық жүйемізге ұқсас планеталық жүйелерді табуға мүмкіндік береді.

Кеплер / K2

Кеплер спутнигі 2009 жылдың 7 наурызынан 2013 жылдың 11 мамырына дейін Кеплер миссиясына қызмет етті, ол Сигнус, Лира және Драко шоқжұлдыздарының айналасындағы 115 шаршы градус көлемдегі аспанның бір бөлігін транзиттік планеталарды іздеу үшін бақылады. Содан кейін спутник 2018 жылдың 15 қарашасына дейін жұмысын жалғастырды, реакциялық дөңгелегінің бұзылуына байланысты эклиптика бойымен әр 75 күн сайын жаңа аймаққа көшті.

TESS

TESS 2018 жылғы 18 сәуірде ұшырылды және 27 күн бойы оң көтерілу сызықтарымен белгіленген жолақтарды бақылау арқылы аспанның көп бөлігін зерттеу жоспарланған. Зерттелген әрбір аймақ 27х90 градусқа тең. Бөлімдердің орналасуына байланысты, TESS айналу осіне жақын аймақ 1 жылға дейін зерттеледі, бұл ұзақ орбиталық периоды бар планеталық жүйелерді анықтауға мүмкіндік береді.