Жақтар – ауыз кіреберісіндегі буынды құрылым. Тамақ ұстау, кесу, тістеуге арналған. Адамдар мен жануарлар анатомиясы, жәндіктердің жақтары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ауыздың кіреберісіндегі қарама-қарсы буынды құрылым – анатомиялық бөлік.
Opposable articulated structure at the entrance of the mouth
the anatomical part
Жақтар – ауыздың кіреберісіндегі қарама-қарсы буынды құрылымдардың жұбы, көбінесе тамақты ұстау және манипуляциялау үшін қолданылады. "Жақ" термині ауыз қуысының қақпағын құрайтын және оны ашу мен жабуға қызмет ететін құрылымдардың барлық жиынтығына да қолданылады, сонымен қатар адамдар мен көптеген жануарлардың дене құрылымының бір бөлігі болып табылады.
The jaws are a pair of opposable articulated structures at the entrance of the mouth, typically used for grasping and manipulating food. The term jaws is also broadly applied to the whole of the structures constituting the vault of the mouth and serving to open and close it and is part of the body plan of humans and most animals.
Артроподтар
Бунақденелілерде жауырындар хитинді және бүйірлей қарама-қарсы орналасқан, олар жақ сүйектерінен немесе келіцераларынан құралуы мүмкін. Бұл жауырындар көбінесе көптеген ауыз мүшелерінен тұрады. Олардың негізгі қызметі – тамақ алу, ауызға жеткізу және/немесе алғашқы өңдеу (шағу немесе кесу). Көптеген ауыз мүшелері мен олармен байланысты құрылымдар (мысалы, педипальптер) өзгерген аяқтар болып табылады.
In arthropods, the jaws are chitinous and oppose laterally, and may consist of mandibles or chelicerae. These jaws are often composed of numerous mouthparts. Their function is fundamentally for food acquisition, conveyance to the mouth, and/or initial processing (mastication or chewing). Many mouthparts and associate structures (such as pedipalps) are modified legs.
Омыртқалы жануарлар
Көптеген омыртқалы жануарларда жақтар сүйекті немесе шеміршектен тұрады және тік бағытта қозғалады, жоғарғы және төменгі жақтан құралады. Омыртқалы жақтар желбезшектерді қолдайтын ең алдыңғы екі жегілгіш доғасынан пайда болған және көбінесе көптеген тістерді ұстайды.
In most vertebrates, the jaws are bony or cartilaginous and oppose vertically, comprising an upper jaw and a lower jaw. The vertebrate jaw is derived from the most anterior two pharyngeal arches supporting the gills, and usually bears numerous teeth.
Балық
Омыртқалылардың жауырыны, бәлкім, силур кезеңінде пайда болған және девон кезеңінде одан әрі дамыған плакодерм балықтарында көрінген. Ең алдыңғы екі жегілгіш доғалар жақ пен гиоидтық доғаға айналған деп саналады. Гиоидтық жүйе жақты бас сүйегінің ми сауытынан іліп қояды, жақтардың жоғары жылдамдығын қамтамасыз етеді. Бұл теорияны тікелей қолдайтын қазбалық дәлелдер болмаса да, қазіргі кездегі жақты омыртқалы жануарларда (Гнатостомаларда) жеті, ал жақсыз омыртқалы жануарларда (Агнатталарда) тоғыз жегілгіш доғаның болуы оны түсіндіруге көмектеседі. Жақтың бастапқы пайдасы тамақтанумен байланысты болмауы мүмкін, бірақ тыныс алу тиімділігін арттырумен байланысты болуы ықтимал. Жақтар балықтардың жаны арқылы суды соруға немесе қосмекенділердің өкпелеріне ауа соруға қолданылған (бұл қазіргі балықтар мен қосмекенділерде байқалады). Эволюция барысында жақтың тамақтанудағы қолданылуы (адамдар үшін таныс) жақсырақ таңдалды және омыртқалыларда маңызды функцияға айналды. Көптеген телеост балықтарының жақтары сору арқылы тамақтану және жақтың ілгері жылжуы үшін айтарлықтай өзгертілген, нәтижесінде ондаған сүйектері бар күрделі жақтар пайда болды.
The vertebrate jaw probably originally evolved in the Silurian period and appeared in the Placoderm fish which further diversified in the Devonian. The two most anterior pharyngeal arches are thought to have become the jaw itself and the hyoid arch, respectively. The hyoid system suspends the jaw from the braincase of the skull, permitting great mobility of the jaws. While there is no fossil evidence directly to support this theory, it makes sense in light of the numbers of pharyngeal arches that are visible in extant jawed vertebrates (the Gnathostomes), which have seven arches, and primitive jawless vertebrates (the Agnatha), which have nine. The original selective advantage offered by the jaw may not be related to feeding, but rather to increased respiration efficiency. The jaws were used in the buccal pump (observable in modern fish and amphibians) that pumps water across the gills of fish or air into the lungs in the case of amphibians. Over evolutionary time the more familiar use of jaws (to humans), in feeding, was selected for and became a very important function in vertebrates. Many teleost fish have substantially modified jaws for suction feeding and jaw protrusion, resulting in highly complex jaws with dozens of bones involved.
Екібарлы жануарлар, бауырымен жорғалаушылар және құстар
Төрт аяқты жануарлардың жақ сүйегі балықтарға қарағанда едәуір қарапайым. Жоғарғы жақ сүйектерінің көпшілігі (премаксилла, максилла, югал, квадратюгал және квадрат) ми сауытына біріктірілген, ал төменгі жақ сүйектері (түйіс, көкбауыр, бұрышты, сурангуляр және буын) маңдайшең деп аталатын бірлікке біріктірілген. Жақ квадрат және буындық буын арасындағы ілмек буын арқылы байланысады. Төрт аяқты жануарлардың жақ сүйектері жақ сүйектері арасында әртүрлі деңгейде қозғалмалылық көрсетеді. Кейбір түрлердің жақ сүйектері толыққандай біріккен, ал басқаларында тіс, квадрат немесе максилланың қозғалуын қамтамасыз ететін буындар болуы мүмкін. Жыланның бас сүйегі ең жоғары дәрежедегі бас сүйегі кинезисін көрсетеді, бұл жыланға ірі жемтіктерін жұтуға мүмкіндік береді.
The jaw in tetrapods is substantially simplified compared to fish. Most of the upper jaw bones (premaxilla, maxilla, jugal, quadratojugal, and quadrate) have been fused to the braincase, while the lower jaw bones (dentary, splenial, angular, surangular, and articular) have been fused together into a unit called the mandible. The jaw articulates via a hinge joint between the quadrate and articular. The jaws of tetrapods exhibit varying degrees of mobility between jaw bones. Some species have jaw bones completely fused, while others may have joints allowing for mobility of the dentary, quadrate, or maxilla. The snake skull shows the greatest degree of cranial kinesis, which allows the snake to swallow large prey items.
Сүтқоректілер
Сүтқоректілерде жауырындар төменгі жауырын (мандабула) және жоғарғы жауырын (максилла)нан тұрады. Маймылдарда төменгі жақ сүйегінде маймыл тірегі деп аталатын күшейткіш болады. Сүтқоректілер жауырынының эволюциясында жауырын құрылымының екі сүйегі (төменгі жауырынның тісті сүйегі және төртбұрышты сүйек) кішірейіп, құлаққа еніп кетті, ал көптеген басқалары бірігіп кетті. Осының нәтижесінде сүтқоректілерде бас сүйегінің қозғалысы аз немесе мүлдем болмайды, ал төменгі жақ сүйегі уақытша сүйекке уақытша-жақ буындары арқылы жалғасады. Уақытша-жақ буындарының дисфункциясы – бұл буындардың көп кездесетін ауруы, ол ауырсыну, ілмек дауысы және жақ қозғалысының шектелуімен сипатталады. Әсіресе териан сүтқоректілерде, жорғалаушыларда жоғарғы жақ сүйегінің алдыңғы бөлігін құрайтын премаксилланың көлемі кішірейді; ал ататектердің жоғарғы жақ сүйегінің ұшындағы мезенхиманың көп бөлігі сүтқоректілердің ілгекті мұрнына айналды.
In mammals, the jaws are made up of the mandible (lower jaw) and the maxilla (upper jaw). In the ape, there is a reinforcement to the lower jaw bone called the simian shelf. In the evolution of the mammalian jaw, two of the bones of the jaw structure (the articular bone of the lower jaw, and quadrate) were reduced in size and incorporated into the ear, while many others have been fused together. As a result, mammals show little or no cranial kinesis, and the mandible is attached to the temporal bone by the temporomandibular joints. Temporomandibular joint dysfunction is a common disorder of these joints, characterized by pain, clicking and limitation of mandibular movement. Especially in the therian mammal, the premaxilla that constituted the anterior tip of the upper jaw in reptiles has reduced in size; and most of the mesenchyme at the ancestral upper jaw tip has become a protruded mammalian nose.
Теңіз қаздар
Теңіз кірпілері бес бөліктен тұратын симметриялы, Аристотельдің фонаригі деп аталатын ерекше жақтарына ие. Жақтың әр бөлігінде кристалды кальций карбонатынан тұратын, үздірілмей өсетін бір тіс болады.
Sea urchins possess unique jaws which display five part symmetry, termed the Aristotle's lantern. Each unit of the jaw holds a single, perpetually growing tooth composed of crystalline calcium carbonate.