Кіріспе
Финн мифологиясындағы құдай Ильмаринен (, сондай-ақ Ильмари және "мәңгілік балғашы" аталған Такоя ианикуинен), Калеваладағы темірші және өнертапқыш, финн мифологиясындағы құдай және архетиптік шебер. Ол өлмейді және іс жүзінде кез келген нәрсені жасауға қабілетті, бірақ махаббатта бақытсыз болып бейнеленеді. Ол сол кездегі барлық металдарды – мыс, қола, темір, алтын және күміс – өңдеген. Ильмариненнің ең маңызды туындылары – аспан күмбезін жасауы және Сампоны пісіруі. Калевалада оны көбінесе "сеппа" немесе "сеппо" ("темірші") деп атайды, осы есімнен Сеппо есімі шыққан.
Ilmarinen (, also known as Ilmari and takoja iänikuinen or "the eternal hammerer"), a blacksmith and inventor in the Kalevala, is a god and archetypal artificer from Finnish mythology. He is immortal and capable of creating practically anything, but is portrayed as being unlucky in love. He is described as working the known metals of the time, including brass, copper, iron, gold, and silver. The great works of Ilmarinen include the crafting of the dome of the sky and the forging of the Sampo. His usual epithet in the Kalevala is seppä or seppo ("smith"), which is the source of the given name Seppo.
Этимологиясы мен шығу тегі
Фин сөзінің туыстары ilma ("ауа") Мари және Мордвин тілдерінен басқа дерлік барлық негізгі фин-угор тілдерінде кездеседі, бұл фин-угор тілінің *ilma сөзінің "аспан" мағынасында болғанын реконструкциялауға мүмкіндік береді. Бұл есім ханты (Нум Илэм), коми (Джен), удмурт (Инмар) және фин тілдерінде де құдайдың аты ретінде кездеседі, бұл прото-финно-угор тілінде де аспанды жаратушы аспан құдайы *Ilma болғанын көрсетеді. Прото-фин тілінде тамыр сөзбен байланысты адамдарды білдіретін r(i) жұрнағы *ilma сөзіне қосылып, *Ilmar(i) ("Аспан иесі") құдай атын тудырған. Удмурт Ильмары және Сами Ильмарисі сияқты ұқсас формалардың сирек кездесуі фин тілінен алынған болуы мүмкін. "Калевала" өлеңдерінде азайтушы нен жұрнағы екі трохейлік буынды толықтыратын Ильмаринен есімін қалыптастыруға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде бұл есім дәстүрде басым болды. Ilmari(nen) темір өңдеу мәдениеттерімен, мысалы, Индоевропалық Балт тайпаларымен немесе ортақ герман тілінде сөйлейтіндермен байланысқанда, теміршінің қасиеттерін алған деп саналады. Сондай-ақ, Ильмариненге бірнеше сиқыр руналарында тікелей көмек сұралады. Элиас Лённрот өзі және басқалар жинаған түпнұсқа руналарды көп өңдегендіктен, "Калевала" мен Рунонлаулаяның өлеңдерін ажырату маңызды. Руналық нұсқаларда Ильмариненнің басқа да аттары кездеседі, олар Ильморинен және Ильмоллини.
Рунаның түпнұсқа нұсқаларынан
Калеваланы құрастыруда Лённрот қолданған түпнұсқа руналар Ильмариненнің өзгеше бейнесін көрсетеді. Мысалы, «Сампо» рунасының бір нұсқасында Ильмаринен Сампоны жасау үшін Похьолаға өз еркімен барады, Вейнамойнен оны алдағандықтан емес, оның орнына Вейнамойненді өлімнен азат ету үшін. Бұған қоса, сол руна Ильмариненнің Солтүстік бойжеткенімен сәтті үйге оралғанын көрсетеді. Калевалада Ильмариненнің «махаббатта бақытсыз» болып бейнеленуі, негізінен, Лённроттың түпнұсқа руналарды қайта қарап, тұтас әңгіме құру үшін жасаған таңдауымен байланысты. Тағы бір мысал, «Косинта» («Сүйісу») деген рунада Ильмаринен Хиисидің қызы үшін бәсекелесу үшін саяхатқа шығады. Ол жыланға толы егістікті жырту, Туонидің аюын әкелу және Туонидің шағаласын алу міндеттерін орындағаннан кейін қайтадан әйелін алуға қол жеткізеді.
Рунаның түпнұсқа нұсқаларынан
Лённроттың редакциялық лицензиясының тағы бір мысалы ретінде, Кульерво циклі бастапқыда тәуелсіз руналар тізбегі ретінде сақталған. Біртекті повесть құруға тырысқан Лённрот, Кульервоны Сампо руналар циклына енгізу үшін оны Ильмариненнің құлы ретінде көрсетті. Дегенмен, кейбір ғалымдар Алтын қалыңның бастапқыда дербес руна болғандығына және кейін Сампо циклына қосылғандығына сенімді. Сонымен қатар, Культоморсия (Алтын қалың) рунасының тәуелсіз түрлері жинақталған. Матти Кууси пікірінше, жоғарыда келтірілген ескерту христиандық кезеңде қосылған екіншілік элемент болып табылады. Алғашқы руналар ескерту мақсатында емес, Арктикалық Еуразияның барлық айманында кең таралған Алтын әйел туралы мифті бейнелеген болуы мүмкін.
Танымал мәдениетте
Илмариненнің бейнесі мен «Калеваладан» таңдалған әңгімелер 1959 жылғы «Сампо» фильмінде кездеседі. Фин металл тобы Amorphis 2009 жылы «Skyforger» деп аталған тоғызыншы альбомын шығарды, ол Ильмариненнің әңгімелері мен аңыздарына негізделген концептуалды альбом. Turisas тобы аталған шебер туралы «Cursed Be Iron» әнін жазды, ал ол Korpiklaani-нің «Rauta» әнінде еске алынады. Майкл Скотт Роханның «Әлемнің қысы» трилогиясында Ильмаринен – дуэргарлар құрметтейтін құдай тәрізді күш, олар оның өмір сүретін тауларды соғып жасады дейді. Тағы бір күш, Одинге ұқсас Рейвен, Ильмариненді, «Ескі күштердің ең ұлысы» деп атап, оны өзіне үйреткенін айтады. Ильмаринен Джозеф Майкл Линснердің «Таңның қайтымы: Құдайдың оралуы» комиксінде де бейнеленеді, онда басты кейіпкер одан өзіне қылыш жасау үшін көмек сұрайды. Ильмаринен Мерседес Лаккидің «500 Корольдік» сериясында саам (сондай-ақ басқа скандинавиялық және солтүстік еуропалық) мифтері мен аңыздарына құрмет ретінде жасалған «Қар патшайымы» (2008) туындысында Ілмари Хейккинен – ғажайып шебер ретінде пайда болады.