Кіріспе
Көне Римдегі жеке есім, фараондық тақтың аты – праэномен (; көпше түрі: praenomina) – римдік баланың ата-анасы таңдаған жеке есім. Ол алғаш рет люстрация күнінде (қыз бала туғаннан кейін сегізінші күні немесе ұл бала туғаннан кейін тоғызыншы күні) берілетін. Содан кейін, қыздар үйленгенде немесе ұлдар ересек болып, toga virilis кигенде праэномен ресми түрде екінші рет берілетін. Бұл римдік атау жүйесіндегі tria nomina-ның ең көнесі болғанымен, Республиканың соңында көптеген праэномендер соншалықты кең таралғандықтан, адамдар көбінесе тек отбасы мүшелері мен жақын достарының арасында праэномендерімен аталатын. Осы себепті, олар қолданыла берсе де, Империя дәуірінде праэномендер мемлекеттік тізімдерден біртіндеп жоғалып кетті. Праэномендер ерлерге де, әйелдерге де берілгенімен, әйелдердің праэномендері көбінесе назардан тыс қалып, көптеген римдік отбасылар оларды біртіндеп қолдануды тоқтатты. Дегенмен, кейбір отбасыларда және ауылдық жерлерде олар қолданыла берді.
the pharaonic throne name
The praenomen (; plural: praenomina) was a personal name chosen by the parents of a Roman child. It was first bestowed on the dies lustricus (day of lustration), the eighth day after the birth of a girl, or the ninth day after the birth of a boy. The praenomen would then be formally conferred a second time when girls married, or when boys assumed the toga virilis upon reaching manhood. Although it was the oldest of the tria nomina commonly used in Roman naming conventions, by the late republic, most praenomina were so common that most people were called by their praenomina only by family or close friends. For this reason, although they continued to be used, praenomina gradually disappeared from public records during imperial times. Although both men and women received praenomina, women's praenomina were frequently ignored, and they were gradually abandoned by many Roman families, though they continued to be used in some families and in the countryside.
Өмірбаян
Триа-номина, яғни преномен, номен және когноменнен тұратын жүйе, бүгінде рим мәдениетінің ерекше белгісі саналады және алғаш рет римдік кезеңге дейін Италияда дамып, тараған. Италия халқының көпшілігі үнді-еуропалық тілдер отбасының итальяндық тармағына жататын тілдерде сөйледі. Италия түбегіндегі үш негізгі топ – латино-фалиска тілдері (латиндар тайпалары, олар ерте рим халқының ядросын құрады, сондай-ақ олардың көршілері фалискилер мен герникилер), оскан тілдері (сабиндер, олар да ерте рим мәдениетіне үлес қосты, сонымен қатар самниттер және Орталық және Оңтүстік Италияның көптеген басқа халықтары), және умбрия тілдері (Орталық Апенниндегі умбрлер, Адриатика жағалауындағы рустикалық пиценттер және вольскилер). Италия халықтарынан бөлек этрус цивилизациясы болды, оның тілі үнді-еуропалық тілдермен байланысты емес, бірақ Италияның көп бөлігінде, соның ішінде ерте Римде де, күшті мәдени ықпал етті. Италикалық номенклатура жүйесін осы мәдениеттердің біреуіне нақты жатқызу мүмкін емес, бірақ ол олардың әрқайсысында дерлік бір уақытта дамыған сияқты, мүмкін олардың үнемі байланыста болуына байланысты. Ол алдымен қалалық орталықтарда пайда болып, кейін ауылдық жерлерге тарады. Ең ерте заманда әрбір адам бір ғана атпен таныс болды – номен. Бұл номендер монотематикалық болды, яғни бір ғана ұғымды немесе идеяны білдірді. Халық саны өскен сайын, көптеген адамдардың аттары бірдей болуы мүмкін еді. Еуропаның басқа мәдениеттері бұл мәселені дитематикалық атауларды (екі идеяны білдіретін атаулар) қабылдау арқылы шешсе, Италия халықтары алғашқы нағыз тегін, яғни когноменді жасады. Бастапқыда бұл когномендер жеке есімдер болып келді және адамның кәсібі, туған қаласы, әкесінің аты немесе физикалық ерекшеліктері сияқты кез келген нәрсені білдіре алатын. Бірақ уақыт өте келе олардың саны артты және тұтас отбасыларды бір ұрпақтан екіншісіне ажыратуға мүмкіндік берді, соның салдарынан олар мұраға айналды. Осының нәтижесінде номен сөзі осы тегтерді білдіру үшін қолданыла бастады, ал бастапқы жеке есім преномен деп аталатын болды, немесе «алдыңғы есім», өйткені ол әдетте бірінші айтылатын. Когномен отбасылық атынан кейін келетін кез келген қосымша жеке немесе мұраға айналған тегтерді білдірді және жеке адамдарды немесе үлкен отбасылардың тармақтарын бір-бірінен ажырату үшін қолданылды. Триа-номина Италияда дамыған сайын, күнделікті өмірде преноменнің маңызы, сондай-ақ жалпы қолданыстағы преномендердің саны айтарлықтай төмендеді. Бірінші ғасырда олар кейде ресми құжаттардан шығарылып тасталатын, ал төртінші ғасырдың ортасына қарай олар сирек жазылатын. Рим империясы кеңейген сайын, халықтың көп бөлігі әртүрлі атау жүйелері бар мәдениеттерден келді, ал триа-номинаның ресми құрылымы ұмытылды. Бастапқыда номендер немесе когномендер болған әртүрлі есімдер преномендер ретінде қарастырыла бастады, ал кейбір адамдар бірнешеуін бір уақытта қолданды. Дегенмен, бастапқы жүйенің қалдықтары сақталды және көптеген бастапқы преномендер қазіргі уақытқа дейін қолданылып келеді. Көптеген танымал преномендер жазуда қысқартылатын (ауызша әрқашан толық аты айтылатын). Кейбір есімдер бірнеше түрлі қысқартылуы мүмкін болғанымен, төмендегі кестелерде әр есім үшін ең көп қолданылатын қысқартулар ғана келтірілген. Бұл қысқартуларды классикалық ғалымдар әлі де қолданып келеді.
Латын тіліндегі praenomina
Италия халықтарының әрқайсысының өзіне тән есімдер тобы болған. Аз ғана есімдер мәдениеттер арасында ортақ болса, этрусктар ерекше латын және оскан тілдерінен көптеген praenomina-ны қабылдаған. Римдіктердің өзі қолданған кейбір praenomina-ның этруск немесе оскан тегі бар-жоғы күмәнді. Дегенмен, бұл есімдер Римде және басқа латын қалаларында кеңінен қолданылып, оларды әлбетте латын текті отбасылар қолданған. Сондықтан, олардың нақты этимологиясына қарамастан, бұл есімдерді латын деп санауға болады.
Тарихи үрдістер
Көптеген отбасылар, әсіресе ірі патрициандық үйлер, өздерін аз сандағы praenomina-мен шектеді, мүмкін, бір-бірінен және кең ауқымды атауларды қолданған плебейлерден ажырату үшін. Мысалы, Корнелийлер Аулус, Гней, Луций, Марк, Публий, Сервий және Тиберийді қолданды; Юлийлер Луций, Гай, Секст және Вопискпен шектелді; Клавдийлер Аппий, Гай және Публийді жақсы көретін; Постумийлер Аулус, Гай, Луций, Публий және Спурийді жақсы көретін және т.б. Ең көрнекті плебейлік отбасылар да өздерінің тұрақты қолданатын есімдерін шектеуге бейім болды, бірақ екі әлеуметтік тап арасында да отбасы көп ұлға ие болған кезде ерекшеліктер болуы мүмкін. Көптеген отбасылар белгілі бір атаулардан бас тартты, бірақ себептері әр түрлі болды. Аңыз бойынша, Юнийлер Тит пен Тиберий есімдерін қолданбады, өйткені олар республиканың негізін қалаушы Луций Юний Бруттың екі ұлының есімдері болған, олар патшаны билікке қайтару үшін сөз байласты деп жазаланды. Тағы бір аңыз бойынша, Марк Манлий Капитолин сатқындыққа кінәлі деп айыпталғаннан кейін, Рим Сенаты Манлий руының бірде-бір мүшесінің Марк деген атақты алып жүрмеу керектігін бұйырды. Алайда, әдетте, мұндай мәселелерді шешуге отбасының өзі шешім қабылдады. Көп жағдайда кейбір praenomina-ға артықшылық беріліп, басқалары сақталмай қалған себебі, ықтимал, туыстық есімдерді жалғастыруға деген құштарлықтан туындаған. Бірнеше атауларды тек бірнеше патрициан отбасылар қолданған, бірақ олар плебейлер арасында кеңінен таралған. Мысалы: Аппийді тек Клавдийлер, Цезоны Фабийлер мен Квинктийлер, Агриппаны Фурийлер мен Мененийлер, Нумерийді Фабийлер, Мамеркусты Эмилилер мен Пинарийлер, Вопискусты тек Юлийлер қолданған, ал Децимді ешқандай патрициан отбасы қолданған жоқ (егер Юнийлер, кейде сенгендей, бастапқыда патрициан болмаса), бірақ ол плебейлер арасында кеңінен қолданылған. Рим тарихында ең көп таралған атау - Луций, одан кейін Гай, үшінші орында Марк болды. Ең консервативті кезеңдерде бұл үш есім ересек ер адамдардың елу пайызын құраған. Алдыңғы қатарда Публий мен Квинт, екі жарым ғана Луций, ал соңынан Тит тұрды. Аулус, Гней, Спурий, Секст және Сервий жиі кездеспейді, содан кейін Маний, Тиберий, Цезо, Нумерий және Децим болды, олар республика кезінде өте сирек кездесті (кем дегенде патрицистер арасында). Республика кезеңінде жалпы қолданыста болған praenomina саны азайды, бірақ ескі атауларды әулие отбасылар кейде қайта жаңғыртты, кейде Ancus, Iulus немесе Kanus сияқты аномальды атаулар берілді. Олардың кейбіреулері ежелгі praenomina болуы мүмкін, олар ерте Республикада жалпы қолданыстан шығып кеткен. Олар жеке есім ретінде қолданылмай қалғандықтан, Агриппа, Фауст, Мамеркус, Паулус, Постум, Прокул және Вописк сияқты көптеген ескі прееноминалар cognomen ретінде қайта жаңғыртылды. Бір кезде прееномина болған есімдердің басқа мысалдары: Фусус, Фурия руының ертедегі аты, және Косс, Корнелия руының аты. Б.з.б. бірінші ғасырда Римде жалпы қолданыста қалған прееноминалар: Аппий, Аулус, Цезо, Децим, Гай, Гней, Луций, Мамеркус, Маний, Марк, Нумерий, Публий, Квинт, Сервий, Секст, Спурий, Тит және Тиберий болды. Алайда ескі атаулар, әсіресе ақсүйек отбасыларда, қайтадан пайда бола бастады. Екінші ғасырда Римде бұл есімдердің кейбірі қолданылмай қалды. Олар: Аулус, Децим, Гай, Гней, Луций, Маний, Марк, Нумерий, Публий, Квинт, Секст, Тит және Тиберий. Империя тұсында, прееномен дегеніміз не және оны қалай қолдану керек деген түсініксіздік пайда болды. Бірқатар императорлар императорды прееномен ретінде қарастырды, сондықтан олардың есімдерінің бөлігі болды. Рим халқының көп бөлігі ешқашан дәстүрлі римдік есімдерді қолданбаған ортадан келгендіктен, прееномен жиі алынып тасталды немесе кем дегенде елемеді. Оның орнына, билер мен лауазымды адамдардың саны көбейіп, жалпы nomina-ны, көбінесе прееномен сияқты қысқартулармен орналастырды. Олардың ішіндегі ең көп тарағандары Флавий (Fl. ), Клаудиус (Cl. ), Юлий, Юний, Валерий (Val. ), және Аврелий. Бұл есімдер прееноминаға ұқсас, кездейсоқ көрінеді және, мүмкін, асылшылықты білдіру үшін жасалған, бірақ ақыр соңында олар кез-келген маңызды мәнін жоғалту үшін өте кең таралған болды.
Этрус тіліндегі praenomina
Этрус тілі Италияда сөйленетін басқа тілдермен туыс емес, сондықтан латын немесе оскан тілдерінде мағынасы бармайтын көптеген есімдер кездеседі. Этруск өркениеті, сол аймақтағы ең жетілген мәдениет болғандықтан, Италияның басқа халықтарына зор ықпал етті. Этруск әліпбиі (өзі Батыс немесе "Қызыл" грек әліпбиінің ерте нұсқасына негізделген) кейінгі итальян әліпбилерінің, соның ішінде қазіргі латын әліпбиінің бастауы болды. Дегенмен, мәдени алмасу тек бір жаққа ғана бағытталған жоқ. Этрусктер латын және оскан тілдерінен көптеген praenomina-ны қарыз алып, оларды өздерінің ерекше есімдеріне қосты. Этрус тілі әлі толыққанды зерттелмеген, ал жазу үлгілерінің саны шектеулі болғандықтан, бұл этрус praenomina-ларының тізімі қазірге дейін табылғандарды қамтиды. Бұл есімдер тілдік шығу тегіне қарамастан, нақты praenomina болып табылады. Номина немесе когномина болуы мүмкін есімдер тізімге енгізілмеген.