Кіріспе

Кобарид (Кобарид, Капоретто, Карфрейт) – Словениядағы елді мекен, Кобарид муниципалитетінің әкімшілік орталығы. Кобарид 1917 жылғы Капоретто шайқасымен әйгілі, онда итальяндық әскердің шегінуін Эрнест Хемингуэй "Қоштасу қаруымен" романында суреттеген. Шайқас туралы толық мәліметтер Кобарид қаласының орталығындағы мұражайда сақталған. 1993 жылы мұражай Еуропа Кеңесінің сыйлығына ие болды.

Атауы

Кобарид 1184 жылы Kauoretum деп жазылған (сонымен қатар 1258 жылы de Cavoreto, 1291 жылы Caboret, 1343 жылы de Chiavoretto деп аталды). Словениялық атауы *Koboridъ, ол ескі фриуль тілінен алынған *Kaborệdu сөзінен шыққан. Атаудың түпнұсқа роман тіліндегі түрі *Cap(o)rētum, латынша caper 'ешкі' сөзінен туындаған болуы мүмкін және ешкілер бағылған жерді білдіреді. Қала фриуль тілінде Cjaurêt, неміс тілінде Karfreit, итальян тілінде Caporetto деп аталады.

География

Муниципалитет Словенияның ең батысында, Юлиан Альп тауларында, Жоғарғы Соча (Изонцо) аңғарында, Надижа (Натисон) өзенімен қосылатын жерде, Италия шекарасына жақын орналасқан. Оңтүстік-батысқа қарай жол көршілес итальяндық Пульферо коммунасына дейін созылады. Бұл аймақ тарихи Горишка аймағының солтүстігінде және одан әрі Словен жағалауының бір бөлігі болып табылады.

Тарих

Кобарид ежелгі заманнан бері қоныстанған. Аймақта Халштат дәуіріне жататын археологиялық іздер табылды. Жақын орналасқан Тоноков Град археологиялық ескерткішінде V ғасырға дейінгі римдік құрылыстардың қалдықтары сақталған, ол кезде бұл аймақ Claustra Alpium Iuliarum қорғаныс жүйесінің алғы шебінде болған. Осы елді мекен Forum Iulii (қазіргі Чивидале-дель-Фриули) қаласынан Predil Pass және Noricum провинциясына дейінгі римдік жолдың маңызды торабы болды.

Орта ғасырлар

VI ғасырда бұл аймақты қазіргі словендердің ата-бабалары болған славян тайпалары қоныстандырған. Кобарид алғаш рет 1184 жылы айтылғанда, ол Аквилея патриархтары басқарған Фриулидің иелігінің бір бөлігі болды. Батыстағы жерлер 1420 жылға дейін Венеция Республикасымен біртіндеп бағындырылды, ал Кобарид Толмин округімен және Гориция графтарының иеліктерімен бірге Габсбург монархиясының Ішкі Австрия аймақтарына, Карниола және Төменгі Штирияның словен тілінде сөйлейтін аймақтарына қосылды.

Қазіргі заман

1754 жылдан бастап Кобарид жаңадан құрылған Гориция және Градиска князьдік графтығына қарасты болды, бұл Габсбургтер патшалығының жері еді, кейіннен Истрия маркасы және Триест императорлық еркін қаласымен бірге Австрияның жағалауын құрады. 1809 мен 1813 жылдар аралығындағы қысқа мерзімдік кезеңнен басқа, Кобарид 1918 жылға дейін Австрия билігінде болды. 19 ғасырдың ортасында қала словен ұлттық жаңғыруының маңызды орталығына айналды.

Дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, бұл аймақта соғыстың алғашқы құрбандарының бірі, графня Люси Кристалниг, Қызыл Крест миссиясында болғанда Ландштурмер күзетшілерімен қаза болды. Соғыс кезінде бүкіл аймақ Италия Корольдігі мен Австрия-Мажарстан арасындағы Изонзо шайқастарының өрісіне айналды. 1915-1917 жылдар аралығында қала дерлік толығымен қирады. 1918 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Кобаридті итальян әскері басып алды, ал 1919 жылғы Сен-Жермен-ан-Лай шарты бойынша ол ресми түрде Италияға қосылып, Джулиан Марш аймағының құрамына енді. Кобарид 1924-1927 жылдар аралығында Гориция провинциясы таратылып, Удин провинциясына қосылған кезде Гориция провинциясының коммунасы болды (Капоретто атауымен). 1922-1943 жылдар аралығында Кобарид зорлықты итальяндық фашизация саясатына ұшырады, көптеген жергілікті тұрғындар көршілес Югославия Корольдігіне эмиграциялады. Қала итальяндық фашистік режимге қарсы астыртын күрес жүргізген, жауынгерлік антифашистік ұйым TIGR-дің маңызды жұмылдыру және әрекет орталықтарының біріне айналды. Италиялық әкімшілік кезінде Кобарид Бірінші дүниежүзілік соғыстағы рөліне байланысты фашистік билік үшін маңызды символдық орынға айналды. Қаланың үстіндегі төбеде итальяндық әскери сүйек қоймасы салынды, ал Бенито Муссолини 1938 жылы Кобаридке сапар жасады. 1943 жылдың қыркүйегінде Италияның қару қоюынан кейін Кобарид партизандық көтеріліс арқылы босатылды және Словения халық азаттық фронты басқарған, шамамен 2500 шаршы километрді құрайтын Кобарид Республикасы деп аталған кең аумақтың орталығы болды. Осы кезеңде 25 жылдық итальяндық әкімшілік кезінде Кобаридке қоныстанған итальяндық отбасылардың көп бөлігі қаладан кетіп қалды. 1943 жылдың қараша айының басында нацистік Германия күштері қаланы басып алып, 1945 жылдың мамырына дейін билігін орнатты, содан кейін қала Югослав халық армиясымен азат етілді. 1945 жылдың маусым айының басында Кобарид британдық-американдық ортақ басқаруға өтті және Италия мен Югославия арасындағы соңғы шекара белгіленгенге дейін одақтастардың уақытша әскери басқаруына алынды. Союздық әскери оккупация аймағын Югославиядан бөліп тұрған Морган сызығы қаланың шығысында Соча өзені бойымен өтті. 1947 жылдың қыркүйегінде Париж бейбіт шарты бойынша қала Югославияға берілді. Бірнеше жүз тұрғын, әсіресе Брегинь аймағынан, коммунистік мемлекеттің азаматы болудың орнына Италияға эмиграциялауды жөн көрді.

Бірлескен қабір

Кобаридте Екінші дүниежүзілік соғыстан қалған жаппай қабір орналасқан. Зираттағы жаппай қабір қала зиратында, кіреберістің оң жағында, бірінші және екінші қатар қабірлердің арасында болды. Онда 1945 жылдың сәуірінде Коловратта қаза тапқан 11 неміс әскерінің қалдықтары сақталған. Словениядағы көптеген жаппай қабірлерден өзгеше, бұл қабірлер коммунистік кезеңде жақсы күтілген. 2000 жылы қалдықтары эксгумацияланып, Люблянадағы Жале зиратындағы ортақ қабірге қайта жерленді.

Кобаридтер бүгінгі күні

1960-1970 жылдары Кобарид маңызды туристік орталыққа айналды. Кобарид мұражайымен қатар, Наполеон көпірі де Кобаридтің маңызды символы болып табылады. Көпір Кобаридтің төңірегіндегі таулар мен Соча өзенінің әдемі көрінісін ұсынатын танымал туристік орын. 1991 жылы Югославияның тарауынан кейін Кобарид тәуелсіз Словенияның бір бөлігіне кірді.