Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Франция үкіметі жүйесінің қазіргі түрі (1958 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
Current system of government of France (1958–present)
Бесінші республика – Францияның қазіргі республикалық үкімет жүйесі. Ол 1958 жылдың 4 қазанында Шарль де Голль Бесінші республика Конституциясы бойынша құрған. Бесінші республика Төртінші республиканың құлдырауынан туындады, бұрынғы парламенттік республиканы жартылай президенттік (немесе екіатқарушылық) жүйемен алмастырды, ол билікті мемлекет басшысы – президент пен үкімет басшысы – премьер-министр арасында бөлісті. 1958 жылдың желтоқсанында Бесінші республика кезінде сайланған алғашқы француз президенті Шарль де Голль күшті мемлекет басшысына сенді, оны ол «ұлттың рухы» (l'esprit de la nation) деп сипаттады. Бесінші республика бойынша президент ұлттық ассамблеяны таратуға және жаңа парламент сайлауын өткізуге құқылы. Егер президенттің ұлттық ассамблеяда көпшілігі болса, ішкі саясатты президент белгілейді, ал премьер-министр оны іске асырады. Президент өкілеттігі кезінде премьер-министрлерді де, үкіметті де алмастыра алады. Егер ұлттық ассамблеяда басқа көпшілік пайда болса, президент өзінен өзге партиядан премьер-министрді тағайындауға мәжбүр болады, мұны «кохабитация» деп атайды. Бесінші республиканың басында президенттік сайлаулар әр жеті жылда, ал парламенттік сайлаулар әр бес жылда өткізілетін. Сондықтан президент өзін ұлттық ассамблеяда сайланған көпшіліктің өзге партиядан құралған күйінде таба алуы мүмкін еді. Бірақ 2000 жылдан бастап президенттік және парламенттік сайлаулар синхронды түрде бес жылда бір рет өткізіледі, яғни президент әрқашан көпшілікке ие болады. «Кохабитация» болу ықтималдығы төмендеді. Бесінші республика – Франциядағы ең ұзақ саяси режимдердің үшіншісі, одан бұрын мұрагерлік, феодалдық монархия (Ескі Режим) және парламенттік Үшінші республика (4 қыркүйек 1870 – 10 шілде 1940) болған. Егер осы үрдіс жалғаса берсе, Бесінші республика 2028 жылдың 8 тамызында Үшінші республиканы басып өтіп, Франция тарихындағы ең ұзақ сақталған режим және ең ұзақ сақталған республика болады.
The Fifth Republic is France's current republican system of government. It was established on 4 October 1958 by Charles de Gaulle under the Constitution of the Fifth Republic. The Fifth Republic emerged from the collapse of the Fourth Republic, replacing the former parliamentary republic with a semi presidential (or dual executive) system that split powers between a president as head of state and a prime minister as head of government. Charles de Gaulle, who was the first French president elected under the Fifth Republic in December 1958, believed in a strong head of state, which he described as embodying l'esprit de la nation ("the spirit of the nation"). Under the fifth republic, the president has the right to dissolve the national assembly and hold new parliamentary elections. If the president has a majority in the national assembly, the president is the one who sets domestic policy and the prime minister puts it into practice. During a presidential mandate, the president can also change prime ministers, reshuffle the government. If it's another majority in the national assembly, the president is forced to nominate a prime minister from another party than his, this is called a cohabitation. In the beginning of the fifth republic, presidential elections were held every seventh year and parliamentary elections every fifth year, which means the president could find himself in a situation where the majority elected in the national assembly was of another party. But since the year 2000, the presidential and parliamentary elections were synchronized and are held every fifth year, which means the president always has a majority. Cohabitation has become unlikely. The Fifth Republic is France's third longest lasting political regime, after the hereditary, feudal monarchy of the Ancien Régime and the parliamentary Third Republic (4 September 1870–10 July 1940). If it continues, the Fifth Republic will overtake the Third Republic as the second longest French regime and the longest lasting French republic on 8 August 2028.
Төртінші республика тұрақсыздығы
Төртінші республика 1946 жылдан бері саяси келісімнің болмауынан, әлсіз атқару билігінен және үкіметтердің үнемі құрылып, ыдырауынан зардап шекті. Ешбір партия немесе коалиция парламентте тұрақты көпшілікті құра алмағандықтан, премьер-министрлер халыққа ұнамайтын реформалармен саяси беделін қауіпке тіге алмады.
The Fourth Republic had suffered from a lack of political consensus, a weak executive, and governments forming and falling in quick succession since 1946. With no party or coalition able to sustain a parliamentary majority, prime ministers found themselves unable to risk their political position with unpopular reforms.
1958 жылғы мамырдағы дағдарыс
Француз Төртінші Республикасының құлдырауына 1958 жылғы Алжир дағдарысы себеп болды. Франция әлі де отаршылдық держава болып саналған, бірақ қақтығыстар мен көтерілістер деколонизация процесін бастап кеткен еді. Француз Батыс Африкасы, Француз Индокитайы және Француз Алжирі әлі де Француз Одағында шектеулі сайлау құқығы негізінде француз парламентіне өкілдер жіберіп тұрды. Алжир, ең көп француз халқы тұратын колония болғанына қарамастан, Франциядан бөлінуге бағытталған қысым күшейді. Алжирдегі жағдайды еуропалық қоныс аударушылар, жергілікті еврейлер және Франциямен одақты сақтап қалуды қалаған харкилер (Францияға адал мұсылмандар) одан әрі қиындатты. Алжир соғысы – тек сепаратистік қозғалыс ғана емес, сонымен қатар азаматтық соғыстың да элементтерін қамтыды. Француз армиясының бір бөлігі көтеріліс жасап, Алжир француз қозғалысын ашық қолдағанда, жағдай одан да ушықты, мақсаты – бөлінуді жеңу. Он жыл бұрын саясаттан шеттескен Шарль де Голль осы дағдарыстың ортасына өзін тартты, елді үкіметті тоқтатып, жаңа конституциялық жүйе құруға шақырды. Парламент халықтың қарсылығы кезінде үкімет тағайындауға мүкіндік таппады, ал Де Голль билікке келді, Төртінші Республиканың соңғы парламенті өзін таратуға және конституциялық конвенция шақыруға дауыс берген кезде.
The trigger for the collapse of the French Fourth Republic was the Algiers crisis of 1958. France was still a colonial power, although conflict and revolt had begun the process of decolonization. French West Africa, French Indochina, and French Algeria still sent representatives to the French parliament under systems of limited suffrage in the French Union. Algeria in particular, despite being the colony with the largest French population, saw rising pressure for separation from Metropolitan France. The situation was complicated by those in Algeria, such as European settlers, native Jews, and Harkis (native Muslims who were loyal to France), who wanted to maintain the union with France. The Algerian War was not just a separatist movement but had elements of a civil war. Further complications came when a section of the French Army rebelled and openly backed the Algérie française movement to defeat separation. Charles de Gaulle, who had retired from politics a decade before, placed himself in the midst of the crisis, calling on the nation to suspend the government and create a new constitutional system. The parliament was unable to choose a government amid popular protest, and De Gaulle was carried to power when the last parliament of the Fourth Republic voted for its own dissolution and the convening of a constitutional convention.
Өтпелі кезең
Де Голль және оның жақтастары жеті жылға сайланатын күшті президенттер жүйесін ұсынды. Ұсынылған конституция бойынша, президент премьер-министрмен ақылдасып, елді басқаруға атқару билігін жүзеге асыруға құқылы болар еді, оны ол тағайындайтын болатын. 1958 жылдың 1 маусымында Шарль де Голль үкімет басшысы болып тағайындалды; 1958 жылдың 3 маусымында конституциялық заң жаңа үкіметке Францияның жаңа конституциясын жасауға уәкілеттік берді. Бұл жоспарлар 1958 жылдың 28 қыркүйегінде өткен референдумда дауыс бергендердің 80 пайызынан астамымен бекітілді. Жаңа конституция 1958 жылдың 4 қазанында заңмен бекітілді. Әрбір жаңа конституция жаңа республиканы орнатқандықтан, Франция Төртінші Республикадан Бесінші Республикаға өтті.
De Gaulle and his supporters proposed a system of strong presidents elected for seven year terms. The president, under the proposed constitution, would have executive powers to run the country in consultation with a prime minister whom he would appoint. On 1 June 1958, Charles de Gaulle was appointed head of the government; on 3 June 1958, a constitutional law empowered the new government to draft a new constitution of France, These plans were approved by more than 80% of those who voted in the referendum of 28 September 1958. The new constitution was signed into law on 4 October 1958. Since each new constitution established a new republic, France moved from the Fourth to the Fifth Republic.
1958 жылғы конституция
Жаңа конституцияда жаңа институттар жұмыс істеуге кіріскенше декрет арқылы билеу мерзімін ұзартатын өтпелі шаралар (90-92 баптар) енгізілді. Рене Коти жаңа президент жарияланғанға дейін Республика президенті қызметін атқарды. 1958 жылдың 21 желтоқсанында Шарль де Голль сайлау коллегиясы арқылы Франция президенті болып сайланды. Конституциялық кеңес орнына әрекет еткен уақытша конституциялық комиссия сайлау қорытындыларын 1959 жылдың 9 қаңтарында жариялады. Жаңа президент сол күні Мишель Дебреді премьер-министр етіп тағайындап, өкілдігін бастады. 1958 жылғы конституция француз одағын француз қауымдастығымен алмастырды, бұл он төрт мүше территорияға (Алжирді қоспағанда) тәуелсіздіктерін жариялауға мүмкіндік берді. Жаңадан тәуелсіздік алған мемлекеттердің толқынынан туындағандықтан 1960 жыл "Африка жылы" деп аталды. Алжир 1962 жылдың 5 шілдесінде тәуелсіздік алды.
The new constitution contained transitional clauses (articles 90–92) extending the period of rule by decree until the new institutions were operating. René Coty remained president of the Republic until the new president was proclaimed. On 21 December 1958, Charles de Gaulle was elected president of France by an electoral college. The provisional constitutional commission, acting in lieu of the constitutional council, proclaimed the results of the election on 9 January 1959. The new president began his office on that date, appointing Michel Debré as prime minister. The 1958 constitution also replaced the French Union with the French Community, which allowed fourteen member territories (excluding Algeria) to assert their independence. 1960 became known as the "Year of Africa" because of this wave of newly independent states. Algeria became independent on 5 July 1962.
Президентті сайлау
Президент бастапқыда сайлаушылар алқасымен сайланды, бірақ 1962 жылы де Голль президенттің азаматтармен тікелей сайлануын ұсынды және осы өзгеріс бойынша референдум өткізді. Де Голльдің сол референдумдағы әдісі мен мақсатына голлистерден басқа көптеген саяси топтар қарсы болғанмен, француз сайлаушылары бұл өзгеріске келісім берді. Конституциялық кеңес референдумның конституциялық екендігіне қатысты шешім қабылдаудан бас тартты. Президент қазір бес жыл сайын сайланады, бұл 2000 жылы өткен конституциялық референдум арқылы жеті жылдан өзгертілді, себебі Ұлттық ассамблея мен президенттің мерзімі арасындағы бұрынғы айырмашылықтардан туындаған «бірге өмір сүру» мүмкіндігін азайту қажет болды. Президент бір немесе екі турда сайланады: егер бір кандидат бірінші турда дауыстардың көпшілігін алса, ол президент болып сайланады; егер бірінші турда ешкім көпшілік дауыс алmasa, ең көп дауыс жинаған екі кандидат екінші турға өтеді.
The president was initially elected by an electoral college but in 1962 de Gaulle proposed that the president be directly elected by the citizens and held a referendum on the change. Although the method and intent of de Gaulle in that referendum were contested by most political groups except for the Gaullists, the change was approved by the French electorate. The Constitutional Council declined to rule on the constitutionality of the referendum. The president is now elected every five years, changed from seven by a constitutional referendum in 2000, to reduce the probability of cohabitation due to former differences in the length of terms for the National Assembly and presidency. The president is elected in one or two rounds of voting: if one candidate gets a majority of votes in the first round that person is president elect; if no one gets a majority in the first round, the two candidates with the greatest number of votes go to a second round.
Биліктердің бөлінуі
1970 жылдары конституциялық тежеулер мен тепе-теңдікке қатысты екі маңызды өзгеріс болды. Дәстүрлі түрде Франция парламенттік басымдық принципі бойынша жұмыс істеді: Парламент қабылдаған заңдардың азаматтардың конституциялық құқықтарын сақтауын бағалауға ешқандай орган өкілетті емес еді. Алайда, 1971 жылы Конституциялық Кеңес конституцияның кіріспесінде 1789 жылғы Адам және азамат құқықтары туралы Декларацияда және 1946 жылғы конституцияның кіріспесінде белгіленген құқықтарға сілтеме жасалғанын алға тартып, заңдар осы құқықтарды сақтауға тиіс деген тұжырымға келді және бірлесу еркіндігін бұзғаны үшін бір заңды ішінара конституцияға қайшы деп жариялады. Заңға қол қойылғаннан кейін конституциялық қарауды сұрауға тек Республика Президенті, Премьер-министр немесе Парламенттің екі палатасының төрағалары ғана құқылы болды, бұл осындай қарау мүмкіндігін осы лауазымдардағы барлық тұлғалардың бірдей саяси бағытта болған жағдайында айтарлықтай төмендетті, сол кезде осылай болған еді. 1974 жылы конституциялық түзетулер арқылы бұл құқық Ұлттық Ассамблеяның немесе Сенаттың 60 депутатына берілді. Осы күннен бастап оппозиция даулы жаңа заңдардың конституциялық тұрғыдан сәйкестігін тексеруге мүмкіндік алды.
Two major changes occurred in the 1970s regarding constitutional checks and balances. Traditionally, France operated according to parliamentary supremacy: no authority was empowered to rule on whether statutes passed by Parliament respected the constitutional rights of the citizens. In 1971, however, the Constitutional Council, arguing that the preamble of the constitution referenced the rights defined in the 1789 Declaration of the Rights of Man and of the Citizen and the preamble of the 1946 constitution, concluded that statutes must respect these rights and so declared partially unconstitutional a statute because it violated freedom of association. Only the President of the Republic, the Prime Minister, or the president of either house of Parliament could ask for a constitutional review a statute was signed into law—which greatly reduces the likelihood of such a review if all these officeholders happened to be from the same side of politics, which was the case at the time. Then in 1974, a constitutional amendment widened this prerogative to 60 members of the National Assembly or 60 members of the senate. From that date, the opposition has been able to have controversial new statutes examined for constitutionality.