Кіріспе

Челябинск қаласы – Ресейдің Челябинск облысының әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы. Бұл Ресейдің жетінші ірі қаласы, халқы 1,1 миллионнан астам адамды құрайды және Екатеринбургтен кейін Орал федералды округінің екінші ірі қаласы. Челябинск Орал тауларының оңтүстік бөлігінен шығысқа қарай орналасқан және Миасс өзені бойымен созылып жатыр. Челябинск аумағында Синташта мәдениетіне жататын Арқайым ежелгі қонысы болған. 1736 жылы башқұрт ауылының орнында Челяба атты бекініс салынды. 1787 жылы Челябинскке қала мәртебесі берілді. 20 ғасырдың басында Ресейдің орталық бөлігінен Сібірге, соның ішінде Транс-Сібір темір жолына теміржол байланыстарын салу арқасында Челябинск қарқынды өсуді бастан кешірді. 1917 жылға қарай халқы 70 000-ға жетті. Кеңес Одағы тұсында Челябинск 1930 жылдары маңызды өнеркәсіптік орталыққа айналды. 1933 жылы Челябинск трактор зауыты салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала танк пен оқ-дәрі өндірісіне зор үлес қосты. 1990 және 2000 жылдары экономикалық қиындықтарға байланысты Челябинсктегі бірқатар өнеркәсіп салалары тоқтатылды. 2020 жылдарға қарай қала экология, экономика және қалалық абаттандыру салаларында қиындықтарды бастан кешіруде. Дегенмен, ол Уралдың ірі өнеркәсіптік орталықтарының бірі болып табылады, мұнда өнеркәсіп жалпы муниципалды өнімнің шамамен 40% құрайды, әсіресе металлургия және әскери өндіріс сияқты ауыр өнеркәсіп салаларында. Мұнда бірнеше білім беру мекемелері бар, олардың ішінде Оңтүстік Урал мемлекеттік университеті мен Челябинск мемлекеттік университеті ең ірілері.

Ежелгі Синташта өркениетінің

Археологтар Челябинск қаласының маңында Аркаим ежелгі қаласының қираған жерлерін тапты. Аркаимдегі және аймақтағы басқа да орындардағы қираған үйінділер мен артефакттар б.з.д. II мыңжылдықтан бері аймақта өмір сүрген, прото-үнді-ирандық текті, салыстырмалы түрде дамыған өркениетті көрсетеді. Аркаим жері, Синташта-Петровка мәдени аймағында орналасқан, Ресей археологтарына кем дегенде 70 жыл бұрын белгілі болған, алайда ресейлік емес антропологиялық орталар оған көп көңіл бөлмеген. Синташта-Петровка мәдени аймағының шекарасы Еуразиялық даланың шығыс Урал бойымен Челябинск қаласының оңтүстігіне дейін, ал шығысқа қарай – шамамен 23 археологиялық ескерткіш осы аймақтың құрамына кіреді. Бұл ескерткіштер дөңгелек, төртбұрышты немесе сопақ пішінде салынған қалаларға ұқсайды. Көптеген ескерткіштер әуе суреті арқылы табылып, бірақ толыққанды қазба жұмыстары тек Аркаим мен Синташтада ғана жүргізілген. Бұл орындар бекіністерімен, біріккен үйлерімен және металлургияның мол дәлелдерімен ерекшеленеді. Синташта мәдениетінің халқы прото-үнді-иран тілінде сөйлеген, ал ол үнді-иран тілдер отбасының ата-бабы саналады деп есептеледі. Бұл анықтама негізінен олардың тілінің Ригведа мәтіндерімен салыстырылғандағы ұқсастықтарына, сондай-ақ аймақтағы археологиялық зерттеулерде анықталған Синташта мәдениетінің жерлеу салтындағы ерекшеліктерге негізделген. 1930 жылдардың бірінші бесжылдық жоспарлары кезінде Челябинскте өнеркәсіптік өсім қарқынды дамыды. Осы кезеңде Челябинск трактор зауыты және Челябинск металлургия зауыты сияқты бірнеше маңызды зауыттар салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Иосиф Сталин кеңестік өндірістің басым бөлігін, батыс аймақтардан жауапты шегінудің бір бөлігі ретінде, неміс әскерлерінің жете алмайтын жерлерге көшіруге шешім қабылдады. Бұл Челябинскіге жаңа өндірістер мен мыңдаған жұмысшыларды, соның ішінде Т-34 танктері мен "Катюша" реактивтік гранататарларын шығаруға арналған кәсіпорындарды әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланың өнеркәсіптері 18 000 танк, 48 500 танк дизель қозғалтқышы және 17 миллионнан астам оқ-дәрі шығарды. Сол кезде Челябинск бейресми түрде "Танкоград" ("Танк қаласы") деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде С.М. Киров атындағы №185 зауыты немесе "ОКМО" ауыр танктарды өндіру үшін Ленинградтан Челябинскіге көшірілді, бірақ 1962 жылдан кейін Омскіге ауыстырылды.

2013 жылғы метеор

2013 жылдың 15 ақпанында таң атқаннан кейін қысқа уақыт өткен соң, суперболид метеорит Орал тауларының үстінен жылдам түсіп, белгілі бір биіктікте жарылды. Метеорит күндей жарқыраған қысқа сәттік жарқынды тудырды және мыңнан астам адамды жарақаттаған соққы толқынын жасады. Фрагменттер Челябинск қаласының ішінде және айналасында түсті. Ішкі істер министрлігінің өкілі Вадим Колесников оқиғадан кейін 1100 адам медициналық көмек сұрағанын, олардың көп бөлігі жарылыстан шашыраған шыныдан жарақат алғандықтан емдеу алғанын айтты. Бір әйел омыртқасының сынуынан зардап шекті. Колесников сондай-ақ мырыш зауытының шатырының бір бөлігі құлап кеткенін хабарлады. Төтенше жағдайлар министрлігінің өкілі Associated Press агенттігіне метеор шашырауы болғанын айтты; алайда, Interfax жаңалықтар агенттігі министрліктің тағы бір өкілінің бұл бір ғана метеор болғанын келтірген. Метеордың диаметрі шамамен болды және массасы болды. Жарылыстың күші шамамен 500 килотонна тротилге (шамамен 1,8 ПДж) тең, бұл Хиросимада жарылған атом бомбасынан бөлінген энергиядан 20-30 есе көп. Метеордың бетке кіру бұрышының шалқы болуы қаланың ірі құрбандар мен қираудан сақтады, себебі жарылыс салыстырмалы түрде жоғары биіктікте болды және энергиясы үлкен аумаққа тарады.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Челябинск – облыстың әкімшілік орталығы. Әкімшілік-аймақтық бөлініс шеңберінде ол Челябинск қаласы ретінде енгізілген, бұл облыстың аудандарымен бірдей мәртебеге ие әкімшілік бірлік.

Әкімшілік округтер

Челябинск жеті әкімшілік ауданға бөлінеді. № Аудан 2018 жылғы халық саны1 Калининский 224,3912 Курчатовский 223,5663 Ленинский 191,2884 Металлургиялық 138,1565 Советский 137,5336 Тракторозаводский 183,9097 Орталық 100,015

География

Челябинск Орал тауларының шығысында, Екатеринбургтің оңтүстігінде орналасқан. Ол теңіз деңгейінен биік жатыр. Миасс өзені қаланы екіге бөліп өтеді, ол Урал мен Сібірдің арасындағы шекара саналады. Бұл аймақтың геологиялық құрамында да көрініс тапқан: батысында Орал тауларының гранитті алқаптары, ал шығысында Батыс Сібір жазығының төменгі шөгінді тау жыныстары жатыр. Ленинград көпірі осы өзен арқылы салынып, соның арқасында "Урал мен Сібір арасындағы көпір" деп аталады. Челябинск те "Сібірге апаратын қақпа" деп белгілі. Рим, Константинополь, Сан-Франциско және Мәскеу сияқты, Челябинск те жеті төбеде салынған деседі.

Қалалық орналасуы

Челябинск қаласы бекініс ретінде дамыды. Алғашқы көшелер Миасс өзенінің оң (оңтүстік) жағалауындағы бекініс салынысымен бірге 1736 жылдың қыркүйегінде пайда бола бастады. Бекіністің ішінде тікелей тұрғын үйлер салынбады, тұрғындардың үйлері қорғаныш қабырғасымен қоршалған, бекініс маңындағы елді мекенде орналасқан. Ең алғашқы көше бекіністің солтүстік қабырғасы мен Миасс өзені арасында қалыптасты. Оның бір бөлігі полковник А. И. Тевкелевтің 1736 жылғы 10 қыркүйекте В. Н. Татищевке жолдаған есебіне қоса берілген Челябинск бекінісінің алдыңғы жоспарында көрсетілген. Көп ұзамай бұл көше Сибирская (қазіргі Труда көшесі) деп аталды, себебі Челябинскінен шығып, Тобольскқа дейінгі Сібір трактына жалғасты. Көрініп тұрғандай, басқа да атаулары болған: бірқатар дереккөздерде ол Большая Береговая деп аталады, 1753 жылғы 10 наурыздағы құжатта айтылғандай. 18 ғасырдың соңында көшенің батыс жағы Иван ярмаркасының шетіндегі жайылымда жеке атау алды. Осыған байланысты көшенің бұл бөлігі Сибирская Ивановская деп аталды (1795 жылғы тізімде осылай аталған). Содан кейін, 19 ғасырда, ол Миасс өзенінің бойымен жоғары және төмен (яғни, батыс және шығысқа қарай) созылды. Өзенге перпендикуляр бірнеше көшелер жоспарланды. Алғашқыда олардың төртеуі болды, батыс және шығыс жақтағы екеуден. Шығыс жақтағы бірінші көше 1739 жылы Николай Чудотворец құрметіне освящен болған алғашқы Челябинск шіркеуінің атымен аталды – Николаевская көшесі (қазіргі Советская). Бұл бір жақты көше, батысқа қарай шіркеу мен бекініске қарай бағытталған. 1743 жылы Челябинск бекінісіне Исецк губерниясының орталығы мәртебесі берілгеннен кейін, әкімшілік ғимараттар салынып, Николаевская көшесі мен шіркеу алаңы арасында тағы бір көше пайда болды, ол оңтүстікте Орынбор қақпасымен аяқталып, Орынборға баратын жолмен қала шегінен әрі жалғасты – Орынборская (қазіргі Цвиллинга көшесі). Орынборская көшесінде 1787 жылы тек төрт аула саналған, ал 1795 жылғы тізімде ол Христорождественская деп аталды, онда он бір аула тіркелген. 18 және 19 ғасырдың бірінші жартысында Христорождественская көшесі қаланың басты көшесі болды, қаланың әлеуметтік және іскерлік өмірі осы көшеде шоғырланды. Челябинск қаласының тарихи орталығының қала құрылысы жоспары 1838 жылғы Челябинск қаласының жоспарымен дерлік өзгеріссіз сәйкес келеді. 1736 жылы осы аумақтың ортасында Челябинск бекінісі салынды. 1784 жылғы жоспар қала құрылысын ғана емес, кварталдарды дамыту мен күтіп ұстауды да реттеуді көздеді. Қала орталығымен бірге, өзен жағалауындағы аудан орталығы мен екінші қалалық алаң жоспарланды. 1768 және 1784 жылдарғы жоспарлар орындалмады, бірақ қазіргі Троицкая алаңы, Труда көшесі және Цвиллинга көшесі олардың тарихи іздері болып сақталды. 1838 жылы жер өлшеуші Сидоров қала құрылысын оңтайландыру үшін жаңа жоспар жасады. Көп жағдайда, бұл қаланың одан әрі дамуының бастамасы болды. 1934 жылы, Кеңес дәуірінде және жаппай индустрияландыру кезінде қалада шамамен 250 мың адам тұрды. Ірі қала құрылысы міндеттері қаланың бірінші бас жоспарын жасау қажеттігін тудырды, ол 1936 жылы сәулетші Н. Г. Эйсмонт басшылығымен жасалды (Гипрогордың Ленинградтағы филиалы, сәулетшілер Н. Г. Берлинерблау, С. М. Готлиб, Н. В. Громов, К. М. Зайченко және А. М. Суборов). 1936 жылғы бас жоспар бойынша халық саны шамамен 550 мың адамға жетеді деп жоспарланған. Қала тарихи орталықты қоршап дамыды, арал қайың орманын кесу арқылы, орталық бөлігін жоспарлауда көшелердің тіктөртбұрышты торы сақталды, бірақ кварталдар кеңейтілді. Металлургия, Тракторозаводский және Ленинский аудандары ауыр өнеркәсіппен салынды және дамыды. Қала орталығымен бірге 5 әкімшілік ауданның орталықтары жоспарланды және олар көлік магистральдары жүйесімен байланысты. Басты көше – Спартак көшесі (қазіргі Ленин даңғылы) – Тракторозаводский ауданы, Революция алаңы және болашақ ансамбльді препарк алаңымен байланыстыратын сақина болды. Киров және Цвиллинг көшелері қаланың басты алаңын Заречьедегі алаңдар жүйесімен байланыстырды. 1936 жылғы бас жоспарда Шершневский Бор және Смолино көлі негізінде қалалық демалыс аймақтарын құру көзделді, алғаш рет Миасс өзенінде үлкен су қоймасын (Шершневское су қоймасы) құру мәселесі көтерілді. Соғыс бас жоспардың толық орындалуына кедергі келтірді. Челябинск өнеркәсіп кешені елдің терең тыл қорғаныс базасына айналды. Орталықтан 60 өнеркәсіптік кәсіпорынның көшірілуі және халықтың эвакуациясы бос аумақтарда барактар мен жер үйлерден тұратын уақытша елді мекендерді жаппай салумен бірге жүрді. Сонымен қатар, қала аумағы едәуір өсті. Соғыстан кейінгі қаланы реттеу қажеттігі жаңа бас жоспар жасаудың маңызды себебі болды, ол 1947 жылы Д. Д. Багарин басшылығымен жасалды (Ленгипрогор, сәулетшілер А. Слонимский, Л. Вертусов, инженерлер Я. Ротенберг, И. Беневич және басқалар). Екінші бас жоспар 700 мыңнан астам халқы бар қала үшін есептелген (1946 жылы қалада 450 мың адам тұрды). Челябинск энергия көп қолданылатын өндіріс орталығы болып есептелді, сондықтан негізгі назар барлық кәсіпорындардың қуатына негізделген 4 өнеркәсіптік хаб құруға берілді.

Сәулет

Челябинск қаласының сәулеті Ресей тарихының әртүрлі кезеңдерімен қалыптасқан. 1917 жылғы Революцияға дейін қала сауда орталығы болған, онда эклектикалық және заманауи стильдегі көптеген сауда ғимараттары болды, олардың кейбіреулері, мысалы, жаяу жүргіншілерге арналған Кировка көшесінде сақталған. Челябинскіде индустрияландыру 1920 жылдардың соңында басталды. Ірі зауыттардың салынысымен бірге қаланың бас поштасы сияқты конструктивизм стиліндегі жаңа тұрғын және қоғамдық ғимараттар да бой көтерді. Челябинск трактор зауыты аумағында толыққанды конструктивизм аудандары сақталған. 1930 жылдардың аяғында қалада жаңа кезең басталды, осымен бірге сталин архитектурасының кең ауқымды құрылысы жүргізілді. Қала орталығы мен орталық даңғыл маңындағы көптеген ғимараттар осы стильде салынған. Келесі 60 жылдың ішінде қала халқы шамамен бір миллионға жеткендіктен, тұрғын үйлердің кең көлемде салынуына куә болдық, әсіресе "Солтүстік-Батыс" (ағылш. North West) деп аталатын үлкен тұрғын үй ауданында. 1990 жылдардағы нарық реформаларымен бірге постмодерн және хай-тек стильдегі кеңсе ғимараттары мен ірі сауда орталықтарының құрылысы қарқын алды.

Парктер мен бақтар

Челябінск қаласында он жеті мемлекеттік саябақ бар. Ең ірісі – Гагарин орталық саябағы. Оның аумағында бірнеше қазір суға толып, тасталып қалған карьерлердің маңында орналасқан кең тасты және орманды аймақтар бар.

Білім

Челябинск қаласында оннан астам университет бар. Ең көнесі – 1930 жылы құрылған Челябинск мемлекеттік агроинженерлік академиясы, одан кейін 1934 жылы Челябинск мемлекеттік педагогикалық университеті ашылды. Ірі университеттердің қатарында Оңтүстік Урал мемлекеттік университеті, Челябинск мемлекеттік университеті, Оңтүстік Урал мемлекеттік өнер университеті және Челябинск медицина академиясы бар. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Челябинск бүкіл Урал аймағындағы кәсіптік білім берудің басты орталығына айналды.

Экономика

Челябинск – Ресейдің ірі өнеркәсіптік орталықтарының бірі. Аймақта ауыр өнеркәсіп, әсіресе металлургия және әскери өндіріс басым, атап айтқанда, «Мехель» тау-кен корпорациясына тиесілі Челябинск металлургия комбинаты (CMK, ChMK). Басқа маңызды өнеркәсіптер: Челябинск трактор зауыты (CTZ, ChTZ), Челябинск электрод зауыты (ChEZ), машина бөліктерін шығаратын Челябинск балға және пресс зауыты (ChKPZ), кран шығаратын Челябинск механикалық зауыты (ChMZ) және Ресейдегі құбыр өндірушілердің «Үлкен сегіздігіне» кіретін Челябинск түтік прокаттау зауыты (ChTPZ), ол құбыр желілерінде пайдалануға арналған ірі диаметрлі құбырларды шығарады. «Урал тау-кен металлургиялық компаниясына» тиесілі Челябинск мырыш зауыты әлемдік мырыш өндірісінің шамамен 2%-ын және Ресейдегі өндірістің 60%-тан астамын құрайды. Колющенко жол машиналары зауыты американдық «Terex» компаниясы үшін құрылыс техникасы мен самосвалдар шығарады. «Molnija Watch Factory» зауыты қалта сағаттарымен қатар, ұшақтар мен кемелерде қолданылатын техникалық сағаттарды да шығарады. 1980 жылы «Molnija» сағаттары Мәскеу Олимпиадасының қатысушыларына сыйлық ретінде табыс етілді. «Макфа» агроөнеркәсіптік компаниясы, Ресейде макарон өнімдерін өндірудегі ең ірі кәсіпорын және әлемдегі бес ірі өндірушінің бірі Челябинск қаласында орналасқан. Ресейдегі ең ірі аяқ киім өндіруші «Unichel Footwear Firm» компаниясының Челябинск қаласында зауыты бар. Челябинскте сондай-ақ Ресейдің Урал федералды округінде сусындар мен ет өнімдерін өндіруде көш бастап тұрған «Ариант» шаруашылық фирмасы да орналасқан. Американдық «Emerson Electric» корпорациясы жергілікті «Metran» компаниясының бір бөлігіне және өнеркәсіптік жабдықтар өндіретін зауытқа ие. Кеңес Одағының тарағаннан кейін Челябинск Ресей экономикасының басқа да салаларында маңызды рөл атқарып, сақтандыру компанияларын, логистикалық орталықтарды, туризмді және «Челиндбанк» және «Челябинвестбанк» сияқты маңызды аймақтық банктерді қабылдады. Бірнеше ірі сауда орталықтары бар. Олардың ішіндегі ең ірілері – 2007 жылы салынған «Горький» (ағылш. Hills) және 2011 жылы салынған «Родник» (ағылш. Spring). Тағы кем дегенде екеуі салынып жатыр: «Алмаз» (ағылш. Diamond) және «Булақ», құрылысы 2015 және 2018 жылдары басталды, жоспарланған аудандары сәйкесінше 400 мың шаршы метр.

Көлік

Челябінсктегі қоғамдық көлік автобус (1925 жылдан бері), трамвай (1932 жылдан бері) және троллейбус (1942 жылдан бері) желілерінен, сондай-ақ жеке маршрутка (маршруттық такси) қызметтерінен тұрады. Қалада бірнеше такси компаниясы бар. 2014 жылы Челябінск қаласында электр автобустары және электр қуатымен жүруге бейімделген троллейбустар пайдалануға берілді. 2011 жылы Beeline телекоммуникациялық компаниясы мен Челябінск қалалық көлігі жолаушыларға тегін интернет қызметін ұсыну туралы келісімге келді. Қазіргі таңда Челябінсктегі кейбір қоғамдық трамвайлар мен троллейбустарда Wi-Fi қолжетімді. Челябінск 1992 жылы үш желілі метро құрылысын бастады. Қалаға Челябінск әуежайы қызмет көрсетеді.

Мәдениет

Қалада бірнеше кітапхана бар, оның ішінде Челябинск облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы – Челябинск облысындағы ең ірі қоғамдық кітапхана. Кітапханада 2 миллионнан астам кітап бар, оның 12 мыңнан астамы 17-19 ғасырларға жататын сирек кітаптар. Челябинск қаласында бірнеше театр орналасқан. Глинка атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театры, сондай-ақ Челябинск опера және балет театры деп белгілі, 1748-1932 жылдары болған бұрынғы Рождество соборының орнында 1936-1955 жылдары салынған. Театрдың ресми ашылуы 1956 жылдың 29 қыркүйегінде Александр Бородиннің «Князь Игорь» операсымен өтті. Басқа театрлар: Нахум Орлов атындағы мемлекеттік академиялық драма театры, Челябинск мемлекеттік камералық театры, Челябинск мемлекеттік қуыршақ театры, Челябинск мемлекеттік жастар театры, манекен театры, Челябинск жаңа өнер театры және Челябинск қазіргі заманғы би театры. Челябинск қаласында тоғыз мұражай бар. Челябинск облыстық мұражайы 1913 жылы құрылды және шамамен 300 мың экспонатты қамтиды. Маңызды экспозициялардың ішінде біздің заманымызға дейінгі 2 және 3 мыңжылдыққа жататын Арқаим қонысына қатысты «Қалалар елі» көрмесі, Челябинск метеорының ең үлкен бөлігі, Златоуст қару зауытында жасалған 19 және 20 ғасырлардағы әсем пышақтар, Касли көркемдік қорытпасынан жасалған экспонаттар және тағы да көптеген нәрселер бар. Челябинск облыстық сурет галереясында 11 мыңнан астам туынды сақталған. Мұражай орта ғасырдан бастап қазіргі заманға дейінгі ресейлік, еуропалық және халықаралық өнер туындыларының коллекцияларын ұсынады. Мұражайда 16-20 ғасырлардағы діни иконалардың, сондай-ақ ерте басылған кітаптар мен қолжазбалардың маңызды коллекциялары бар. Оңтүстік Урал темір жолы тарихы мұражайында 1892 жылы Челябинск қаласында ашылғаннан кейін теміржолда пайдаланылған 30-дан астам техникалық құралдар көрсетілген. Жеңіс саябағындағы әскери техника мұражайы 2007 жылы ашылды. Онда Т-34 және ИС-3 танктерінің үлгілері, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Челябинскте өндірілген «Катюша» реактивтік минометтері сияқты 16 экспонат бар. Сонымен қатар, қалада Челябинск облыстық геологиялық мұражайы, Малгобекский әскери және еңбек даңқы мұражайы, Челябинск пошта мұражайы және «Эксперимент» ойын-сауық ғылымдары мұражайы орналасқан. Челябинск зообағы қаланың орталық аймағында орналасқан. Оның аумағы 30 гектарды құрайды, онда 110-нан астам жануарлар түрі бар, олардың 80-нен астамы Ресей Федерациясының Қызыл кітабына енгізілген. Зообақ жойылып бара жатқан түрлерді сақтау бойынша, соның ішінде Амур (Сибирь) жолбарыстарын, Жылы аймақтың леопардаларын және ақ аюларды сақтау бойынша халықаралық бағдарламаларға қатысады. Зообақта тұрақты түрде экскурсиялар, лекциялар, көрмелер мен мерекелік шаралар ұйымдастырылады. Басқа мәдени орындарға Челябинск мемлекеттік циркі, Сергей Прокофьев атындағы Челябинск мемлекеттік филармониясы концерт залы және «Родина» орган және камералық музыка залы жатады. Челябинск қаласында 19-21 ғасырларда салынған бірнеше шіркеу бар.