Кіріспе

Лейте (сонымен қатар Солтүстік Лейте; ; Себуано: Amihanang Leyte; ), ресми түрде Лейте провинциясы, Филиппиннің Шығыс Висая аймағында орналасқан провинция, Лейте аралының солтүстік үштен екі бөлігін алып жатыр (ал қалған бөлігі Оңтүстік Лейте провинциясы). Оның астанасы – Таклобан қаласы, провинциядан тәуелсіз басқарылады. Сөйтіп, Лейте Оңтүстік Лейтеден солтүстікке, Билираннан оңтүстікке және Самар аралының батысына қарай орналасқан. Батысында, Камотес теңізі арқылы Себу провинциясы жатыр. Испан саяхатшысы Руй Лопес де Виллалобос испандық принц Филипптің құрметіне "Лас-Ислас Фелипенас" деп атаған Филиппиннің тарихи атауы бастапқыда Лейте және Самар аралдарын ғана білдірген, кейін бүкіл архипелагқа қатысты қолданыла бастады. Лейте аралы 16 ғасырда Тандая деп аталған. Лейте екінші дүниежүзілік соғысында болған қазіргі заманғы тарихтағы ең ірі теңіз шайқасы – Лейте шығанағы шайқасымен де танымал. Лейте Тынық мұхитына қарай орналасқандықтан, тайфундарға өте сезімтал. 2013 жылдың 8 қарашасында провинция "Йоланда" (Хаян) супер тайфунынан ауыр зардап шекті. Халықаралық жағынан "Хайян" деп, ал ел ішінде "Йоланда" деп белгілі болған бұл тайфун мыңдаған адамның өмірін қиды және халықаралық БАҚ-тың кең назарына ілікті. 1991 жылы Лейтеде "Тельма" тропикалық дауылынан да осындай қиын жағдайлар туған.

Ерте тарих

Лейте аралы бір кезде Майрете деп аталған, яғни Эте жері, деген тарихи қауымның орталығы болған. Бұл қауымды Дату Эте билеген, ал оның орны қазіргі Лейте муниципалитеті мен жақын жердегі қалалар болған. Бұл бүкіл Шығыс Висая аймағындағы ең көне қала-мемлекет еді. Испания отарлауына дейін аралда шығыс жағында анимистік сенімдегі Уарай тайпалары, ал батыс жағында индуист-буддист Висайя тайпалары қоныстанған.

Испанияның отаршылдық дәуірі

Испан зерттеушісі Руй Лопес де Виллалобос аралға алғаш рет 1543 жылы келіп, оны Лас-Ислас Фелипинас деп атады. Испания үкіметі Себуде үкімет құрғанда, Лейте мен Самар Себу провинциясының құрамына кірді. 1595 жылы дін өкілдері – иезуиттер Каригарада миссия құрды, бұл 1596 жылы Палода және 1597 жылы Ормок пен Алангалангта құрылған миссиялардан бұрын болды. 1735 жылы Лейте мен Самар Себудан бөлініп, Каригара алғашқы провинциялық орталық ретінде жеке провинция болып құрылды. Лейте Самардың билігінде болды. 1768 жылы Лейте мен Самар екі жеке провинцияға бөлінді.

Американың басып кіру дәуірі

1923 жылғы 27 наурызда №3117 акті Лейте провинциясын Батыс Лейте және Шығыс Лейтеге бөлуді ұсынды, бірақ Филиппиннің генерал-губернаторы оны жарияламады. 1959 жылғы 22 мамырда №2227 Республикалық акті қабылданды, ол Лейте провинциясының үшінші округін жеке Оңтүстік Лейте провинциясы ретінде бөліп шығарды.

Жапондықтардың басып алуы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лейте провинциялық әкімдігінің ғимараты қысқа мерзімге Филиппин Ұлттық Үкіметінің орны болды.

Лейте шығанағы шайқасы

Лейте шығанағы шайқасы осы аралды қоршаған теңіздерде 1944 жылдың 23-26 қазаны аралығында өтті. Бұл – қазіргі заман тарихындағы ең ірі теңіз шайқасы, онда кем дегенде 212 одақтас кеме Жапон императорлық теңіз күштерінің қалдықтарымен, шамамен 60 кемемен, оның ішінде «Ямато» және «Мусаси» супер-линкорларымен қақтығысты. Лейтедегі бірінші шайқас 1944 жылдың 20 қазанында болды. Аралға одақтастардың сәтті шабуылы Филиппин азаттығы үшін филиппиндіктер мен американдықтардың жеңісіне шешуші үлес қосты.

География

Лейте провинциясы шығыс Висая аймағындағы Лейте аралының солтүстік және орталық бөліктерін қамтитын жалпы аумаққа ие. Провинция Самар аралының батысында, Оңтүстік Лейте аралының солтүстігінде, Билиранның оңтүстігінде және Камотес теңізінің шығысында орналасқан.

Әкімшілік бөлімшелер

Лейте 40 муниципалитет пен үш қаладан тұрады, барлығы 6 конгресс округтеріне біріктірілген. Ормок – тәуелсіз құрамдас қала, ал астанасы Таклобан 2008 жылы жоғары дамыған қала деп жарияланды. Екі қала да провинциядан тәуелсіз басқарылады және олардың тұрғындары провинциялық сайлауда дауыс бере алмайды. Байбай 2007 жылы қала мәртебесіне ие болды, бірақ 2008 жылы Жоғарғы Сот оның қалалық хартасын конституцияға қайшы деп танығаннан кейін муниципалитет мәртебесіне қайта оралды. 2009 жылдың 22 желтоқсанындағы Жоғарғы Сот шешімінің күші жойылғаннан кейін ол қала мәртебесін қайта алды. Алайда, 2010 жылдың тамызында қабылданған шешім бойынша Байбай сияқты 16 қала муниципалитет мәртебесіне қайтарылды. 2011 жылдың 15 ақпанында Жоғарғы Сот бұл шешімді қайта қарап, Байбай мен тағы 16 қаланың қала мәртебесін сақтап қалуына рұқсат берді.

Қала Муниципалитет Округ Халық саны Ауданы Тығыздығы Аумақтар (барлық аумақтар саны) Координаттар км2 шаршы миль /км2 /шаршы миль Абуйог 5-ші 59 571 63 Алангаланг 1-ші 55 235 54 Альбуэра 4-ші 46 332 16 Бабатнгон 1-ші 27 797 25 Баруго 6-шы 32 745 37 Бато 5-ші 38 356 32 Байбай қаласы ∗ 5-ші 109 432 92 Бурауэн 2-ші 52 732 77 Калубиан 3-ші 31 228 53 Капоокан 6-шы 33 617 21 Каригара 6-шы 51 345 49 Дагами 2-ші 35 147 65 Дулаг 2-ші 47 300 45 Хилонгос 5-ші 63 431 51 Хинданг 5-ші 20 924 20 Инопакан 5-ші 20 550 20 Исабель 4-ші 46 915 24 Жаро 6-шы 43 199 46 Хавьер 5-ші 25 379 28 Жулита 2-ші 15 114 26 Кананга 4-ші 56 575 23 Ла Пас 2-ші 19 998 35 Лейте 3-ші 40 639 30 Макартур 2-ші 21 211 31 Махаплаг 5-ші 27 823 28 Матагоб 4-ші 18 373 21 Маталом 5-ші 33 121 30 Мейорга 2-ші 17 161 16 Мерида 4-ші 29 863 22 Ормок ^ 4-ші 215 031 110 Пало 1-ші 70 052 33 Паломпон 4-ші 58 108 50 Пастрана 6-шы 18 002 29 Сан Исидро 3-ші 31 641 19 Сан Мигель 1-ші 19 420 21 Санта Фе 1-ші 20 439 20 Табанго 3-ші 34 195 13 Табонтабон 2-ші 11 204 16 Таклобан ‡ 1-ші — 251 881 242 089 138 Танауан 1-ші 55 021 54 Толоса 1-ші 20 978 15 Тунга 6-шы 7 584 8 Виллаба 3-ші 41 891 35 Барлығы 1 776 847 1 724 679 6 313,33 1 503

Демография

2020 жылғы санақта Лейте халқының саны 1,776,847 адамды құрады, тығыздығы ... Таклобан географиялық мақсаттар үшін ескерілгенде, халық саны 1,966,768 адамға жетеді, тығыздығы ... Лейте провинциясының халқы екі жақын туысқан Висай этнолингвистикалық топқа бөлінеді. Солтүстік, орталық және шығыс бөліктерінде уарайлар, ал батыс бөлігінде себуанолар қоныстанған. Таклобан уарай диалектісі уарай тілінің стандартты түрі саналады және Лейте және Самар аралдарында де-факто лингва франка ретінде қолданылады. Себуано және уарай тілдерінен басқа, көптеген лейтеньолар филиппин және ағылшын тілдерінде де сөйлейді және түсінеді. Испан тілін оқыған студенттер мен испан отарлаушыларының кейбір ұрпақтары да испан тілінде сөйлей алады және түсінеді. Лейте провинциясы негізінен рим-католик дінін ұстанады. 2000 жылғы санақ мәліметтері бойынша, Лейте халқының 97%-ы рим-католик дінін ұстанады, бұл Висайя аралдарындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Қалған 3%-ы басқа да христиандық дін мен секталарды ұстанады, мысалы, Iglesia ni Cristo, Иса Мәсіхтің Патшалығы және Құдайдың мүшелерінің халықаралық шіркеуі, көпшілікке Ang Dating Daan деп белгілі, сондай-ақ мормондар, қайта туылған христиандар, баптистер, елуінші күн адвентистері (сабадистер) және тағы да басқа көптеген шетелдік діни ұйымдар. Ислам діні де провинцияда кездеседі және Таклобан қаласының аймағында шоғырланған. Бұл топ Таклобан қаласының халқының 0,3%-ын құрайды, олардың көп бөлігі Минданаодан келген марнао халқы мен моро мигранттары, олар көбінесе саудагерлер болып жұмыс істейді.

Облыстың ресми мөрі

Жоғарғы бөлігі – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде генерал Дуглас Макартур және американдық азат ету күштерінің Лейтеге қонғандағы көрінісін бейнелейтін ұлттық Бостандық паркі. Ақ айқыш – Магеллан Себуға жол тартқанда осы жерде тоқтаған кездегі Лейте дамуының екінші кезеңін көрсетеді. Айқыштағы әріптер – Лейтеге сәйкес келетін ежелгі Висайя палеографиялық буын жазуының L әрпі. Ішкі шеңбердегі жұлдыздар Лейте провинциясының қырық бір қаласын, ал мәңгілік жалын – Екінші дүниежүзілік соғыста қаза болған жауынгерлерді символдайды.

Экономика

Лейте экономикасы – ауыл шаруашылығы, балық аулау, өнеркәсіп, энергетика және тау-кен өндірісінің үйлесімді жиынтығы. Күріш негізінен Таклобан төңірегіндегі жазық жерлерде өсіріледі, ал кокос плантациялары таулы және жоталы аймақтардағы басты ақшалай дақыл болып табылады. Ормок қаласы қант қызылшасының ең ірі өндірушісі болып табылады. Лейте аралдық провинция болғандықтан, балық аулау жағалауда тұратын адамдардың маңызды күнкөріс көзі. Провинцияда Азиядағы ең ірі геотермальдық электр станциясы орналасқан, бұл оны Филиппиннің бай ресурстарға ие провинцияларының біріне айналдырады. Геотермальдық аңғардағы электр станцияларынан артық энергия ұлттық желіге жіберіледі, бұл Лусон және Минданао аймақтарындағы энергияға деген сұранысты қанағаттандыруға көмектеседі. Макартурдағы геологиялық барлау жұмыстарының нәтижесінде провинцияда тау-кен өнеркәсібі дами бастады. Изабельдегі темір қорыту зауыты құрылғаннан бері 20 жылдан астам уақыт бойы үздіксіз жұмыс істеп келеді.

Лейте ақпараттық-коммуникациялық паркі

Лейте ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) паркі Филиппин экономикалық аймақтар басқармасы (PEZA) бекіткен экономикалық аймақтардың бірі болып табылады. Паоинг, Пало, Лейтеде орналасқан 6,8 гектарлық кешенде екі бизнес-процестерді аутсорсинг (BPO) компаниясы жұмыс істейді, атап айтқанда, Expert Global Solutions (EGS) компаниясы (бұрынғы APAC Customer Services, Inc.) және ACUDATA, Inc. (қаржылық және деректер қызметтерін аутсорсингтейтін BPO). Алайда, 2013 жылы «Хайян» тайфунынан кейін EGS компаниясы өз қызметін толық жабу туралы шешім қабылдады. Лейте Шығыс Висая аймағында АКТ BPO орталығы ретінде дамып келеді.

Көлік

Лейте әуе арқылы Таклобан қаласында орналасқан жалғыз коммерциялық әуежайымен байланысты. Филиппиннің ең жұмысты әуежайларының бірі – Даниэль З. Ромуалдес әуежайы, «Филиппин әуежолдары», «Себу-Пасифик» және «AirAsia» үш ірі әуе компаниясымен қызмет көрсетеді. Таклобан әуежайы негізінен Филиппиннің ірі қалаларынан (Манила және Себу) транзиттік рейстерге қызмет көрсетеді. Таклобан мен Ормокта аялдамалары бар «Philtranco» компаниясы Манила – Махарлика тас жолымен маршрут жүргізеді, ол Бикол аймағындағы Матног, Сорсогоннан Самар аралындағы Аллен, Солтүстік Самар арқылы (пароммен) өтеді. Коммерциялық теңіз порты маңызды рөл атқарады. Облыстың негізгі порттары оңтүстікте Ормок қаласында және солтүстікте Таклобан қаласында орналасқан. Кіші порттар Паломпон, Сан-Исидро, Бато, Хилонгос және Байбай қалаларында да бар.