Кіріспе

Байжи (بَيْجِي; сонымен қатар Байджи деп те жазылады) – Ирактың солтүгісіндегі Салах ад-Дин провинциясындағы шамамен 173 677 тұрғыны бар қала. Ол Бағдадтан солтүстікке қарай 209 шақырым қашықтықта, Мосулға қарайтын басты жолда орналасқан. Байжи – ірі өнеркәсіптік орталық, ең алдымен Ирактағы ең үлкен мұнай өңдеу зауытымен және ірі электр станциясымен танымал. Аймақтағы көлік жүйесі тұрғысынан Байжи – ұлттық теміржол желісінің маңызды түйіні.

Тарих

1990 жылы Кувейттің басылып алынуынан кейін Кувейтте тұтқынға алынған ондаған британдық азаматтар Байджи мұнай өңдеу зауытында ұсталды, көрінетіндей, адам қалқаны ретінде пайдаланылды. 1991 жылғы Перс шығанағы соғысы кезінде қала бомбаланды және мұнай өңдеу зауытының шамамен 80 пайызы қирады. Зауыт тез жөнделіп, соғыс аяқталғаннан кейін бірнеше айдың ішінде қайта жұмыс істеуге кірісті. Дегенмен, Біріккен Ұлттар Ұйымының Иракқа қатысты сауда эмбаргосы салдарынан техникалық қызмет көрсетудің және қосалқы бөлшектердің жетіспеуі қаланың мұнай өңдеу зауытының тозуына себеп болды. 1990 жылдардың соңына қарай зауыт өте нашар күйде болды және айналағы аймақты қатты ластады.

Ирак соғысы (2003 11)

Байжи 2003 жылы АҚШ-тың Иракқа басып кіруі кезінде аз немесе ешқандай ұрыссыз басып алынды. 2003 жылдың сәуір айының соңында қала маңындағы қоймадан табылған химиялық заттардың баррельдерінде циклозарин деген нервтік агент бар деген қысқаша хабар тарады. Бірақ, көп ұзамай АҚШ әскерлері Байжиде химиялық қару зауыты деп күдіктенген жер асты мұнай өңдеу зауытын тапты. Екі де жол Ирактың жаппай қырып-жоятын қаруларын іздеуде жалған дабылға айналды. Басып алудан кейін Байжи бірнеше көтерілісшілердің шабуылдарына ұшырады. Қала Саддам Хусейннің қолдауына негіз болған "Сүнни үшбұрышы" аймағының бір шетінде орналасқан. Мұнай өңдеу зауыты мен құбырларын партизандардан қорғау өте қиын болды. Мұнай құбырларына және мұнай инфрақұрылымының басқа да элементтеріне қайталап шабуылдар жасалды. 2003 жылдың қазан айында қалада АҚШ қолдаған полиция күштеріне қарсы наразылық акциясы зорлыққа ұласты. АҚШ әскерлері тәртіпті қалпына келтіріп, төрт ирактықты жаралады, қала полициясының бастығын қызметтен босатып, оның орнына жергілікті тайпа ақсақалдары сайлаған адамды тағайындады. 12 қазанда қалада АҚШ сарбазы қаза тапты. Содан кейін АҚШ әскерлері Байжидегі партизандарды тамырымен жою мақсатында бірнеше рейдтер жүргізді, олар Байжи дінбасыларының бірінің қолдауына ие болған. Сондай-ақ, Саддам Хусейн Байжиде жасырынып жүрген болуы мүмкін деген ой болды, бұл оны іздеу үшін рейдтерге себеп болды. Ақырында ол 2003 жылдың желтоқсанында жақын орналасқан ад-Даур ауылында қолға түсті. 2007 жылдың мамыр айында Байжиде "JSS Arvanitis Sigua" атты бірлескен қауіпсіздік станциясы (JSS) құрылды, ол Bayji-де шайқаста қаза болған екі американдық десантшының құрметіне аталды. 2009 жылдың сәуір айында JSS ішінде бірлескен үйлестіру орталығы (JCC) ашылды. JCC-нің міндеті – ирактық муниципалитеттерді үйлестіру арқылы Байжи аймағының шамамен 250 мың тұрғынына қажетті қызметтерді ұсыну үшін үкіметтің мүмкіндіктерін арттыру.

2014 жылы ИМ шабуылдары

2014 жылдың 11 маусымында ИМБ көтерілісшілері Байджи қаласына басып кірді, басты сот үйі мен полиция бөлімшесін басып алып, өртеп жіберді. Шамамен 60 көлікпен келген жанкештілер Байжи түрмесін де басып алып, барлық тұтқындарды босатты. Жергілікті тұрғындар БАҚ өкілдеріне ИМД-нің жергілікті тайпа басшыларының тобын олардан бұрын мұнай зауытындағы 250 күзетшіні кері шегінуге көндіру үшін жібергенін, сондай-ақ әскерилер мен полиция қызметкерлеріне де кетуді ескерткенін айтты. Кейіннен, жауынгерлер жергілікті тайпа басшыларының көндіруімен немесе Ирак армиясының төртінші бронетанкті дивизиясының қалаға келген күштерінің арқасында Байджиден шегінген болып хабарланды. Алайда, келесі күні ИМБ-нің қалада әлі де бақылауда екені расталды, мұнай өңдеу зауыты ғана қоршауда болды. 18 маусымда ИМБ мұнай өңдеу зауытына минометтер мен автоматтармен шабуыл жасады. Мұнай өңдеу зауытының ішкі қызметкері жауынгерлердің зауыттың 75 пайызын басып алғанын мәлімдеді, ал әскери өкіл шабуылды 40 көтерілісшінің қаза болуымен кері қайтарылғанын мәлімдеді. 19 маусымда Ирак үкіметтік күштері ауыр шайқас салдарынан Байджи мұнай өңдеу зауытын толық бақылауға алғанын мәлімдеді, нәтижесінде 100 жанкешті қаза тапты. Байжи мұнай өңдеу зауытының жанынан өткен ирактық куәгер Associated Press агенттігіне ИМБ-нің бақылау мұнараларына өздерінің туларын іліп, ғимаратты қоршап, бақылау бекеттерін құрғанын айтты, үкімет бақылауда екенін мәлімдегеніне қарамастан. 20 маусымда қала әлі де жанкештілердің толық бақылауында болды, ал мұнай өңдеу зауыты ИМБ күштерімен қоршалып, тағы бір шабуылға ұшырады.

2014 жылғы әскери қарсы шабуыл

2014 жылдың 7 қарашасында Ирак әскерлері стратегиялық маңызы бар Байджи қаласының көп бөлігін Ирак және Левант Ислам мемлекетінен қайтарып алды. Қазір үкімет әскерлері қаланың 70 пайызынан астамын – оның ішінде оңтүстік, шығыс және солтүстік аудандарын – бақылап тұр және қалған бөлігін басып алу үшін күресіп жатыр. 2014 жылдың 14 қарашасында Ирак шенеуніктері өз күштері Бағдадтан солтүстікке қарай 209 шақырым жердегі Байджи мұнай өңдеу зауытынан ИМ жауынгерлерін ығыстырғанын мәлімдеді. Генерал Абдул Вахаб әл-Саади Ирак мемлекеттік телеарнасына қала "толықтай азат етілгенін" айтты. Ирактағы ең ірі мұнай өңдеу зауыты маңындағы аумақта әлі де қарқынды шайқастар жүріп жатқаны туралы хабарлар келіп түсуде.

Климат

Байджи ыстық шөлді климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі BWh). Жаңбырдың көп бөлігі қыс айларында жауады. Байжидегі орташа жылдық температура шамамен жылына 7 градус жауын-шашын мөлшеріне тең.