Кіріспе

"Артықшылық қозғалтқышы" (1990) – Уильям Гибсон мен Брюс Стерлингтің 1990 жылғы альтернативті тарих романы. Бұл роман стимпанк жанрының қалыптасуына зор үлес қосып, жанрлық ережелерін анықтаған туынды ретінде кеңінен танылған. Оқиға Виктория дәуіріндегі Ұлыбританияда өрбуде, онда белгілі кәсіпкер және өнертапқыш Чарльз Бэббидж өзінің механикалық компьютер (нақтырақ айтқанда, аналитикалық машинасы, емес айырмашылық машинасы) құру арманына қол жеткізгеннен кейін маңызды технологиялық және әлеуметтік өзгерістер орын алады. Роман 1990 жылы Британдық ғылыми фантастика сыйлығына, 1991 жылы үздік роман үшін «Небула» сыйлығына, ал 1992 жылы Джон У. Кэмпбелл естелік сыйлығына және «Prix Aurora» сыйлығына ие болды.

Орнату

Романның оқиғасы негізінен 1855 жылы орын алады. Шығармалық тарихи фон 1824 жылы біздің уақыт сызығымыздан ауытқып, Чарльз Бэббидж өзінің айырмашылық машинасына аяқтап, аналитикалық машинаны әзірлеуге кіріседі. Ол саяси жағынан күшті болып, 1830 жылғы жалпы сайлауда Веллингтон герцогының тори үкіметін сәтті қарсы алады. Веллингтон 1830 жылы жеңілісін жоюға және технологиялық өзгерістер мен әлеуметтік толқулардың жеделдетуіне жол бермеу үшін төңкеріс жасаса да, 1831 жылы өлтіріледі. Грек Тәуелсіздік соғысынан аман қалған Лорд Байрон басқаратын Индустриалдық Радикалды партия билікке келеді. Тори партиясы мен мұрагерлік жұртшылықтың ықпалы азайды, ал британдық кәсіподақтар Индустриалдық Радикалды партияның көтерілуіне көмектеседі (біздің әлемде ХХ ғасырда Ұлыбританияның Еңбек партиясына көмектескендей). Нәтижесінде, технологияға қарсы революционерлер аяусыз жазаланады. 1855 жылы Бэббидж машиналары кеңінен өндіріліп, кең таралды, олардың қолданылуы біздің ақпараттық технология мен Интернет революциясы кезінде пайда болған жаңалықтарды еліктеуге мүмкіндік береді. Басқа бумен жұмыс істейтін технологиялар да дамыды, мысалы, Гурнидің бу машиналары жиі кездеседі. Роман он тоғызыншы ғасырдағы ақпараттық технология революциясының әлеуметтік салдарын зерттейді, мысалы, "клакерлердің" (хакерлерге сілтеме) пайда болуы, технологиялық жағынан білікті адамдар, мысалы, Теофил Готье, олар перфокарталарды пайдалану арқылы қозғалтқыштарды бағдарламалауға дағдыланған. Романдағы Британ империясы біздің шынайы өмірдегіден әлдеқайда күшті, себебі өнеркәсіпте өте озық бумен жұмыс істейтін технологияны дамытып, пайдаланды. Сонымен қатар, осындай әскери технология қарулы күштердің (әуе кемелері, дредноуттар және артиллерия) және Бэббидж машиналарының мүмкіндіктерін арттырды. Индустриалдық радикалдық партияның басқаруымен Ұлыбритания Изамбард Кингдом Брунел мен Чарльз Дарвин сияқты жетекші ғылыми және өнеркәсіптік тұлғаларға үлкен құрмет көрсетеді. Шын мәнінде, олар бірлесіп "ғалымдар" деп аталады және көбінесе өздерінің қасиеті бойынша пэражға көтеріледі, бұл әлеуметтік бедел мен сыныптық айырмашылықтар тұрғысынан өткенмен үзіліске әкеледі. Жаңа үрдістер білім беру саласында да көрініс табады: классикалық оқулар инженерлік және бухгалтерлік есеп сияқты практикалық мәселелерге маңыздылығын жоғалтады. Британия емес, АҚШ Жапонияны Батыс саудасына ашты, себебі АҚШ-тың бөлініп кетуі Британияның араласуынан болды, ол әлемдік аренада біріккен АҚШ-тың әсерін болжады. Біздің әлемдегі Америка Құрама Штаттарының орнына келетін мемлекеттер: АҚШ; Америка Конфедеративтік Штаттары; Техас Республикасы; Калифорния Республикасы; Манхэттен аралының коммунистік қауымдастығы (Карл Маркс жетекші тұлға ретінде); Британдық Солтүстік Америка (Канадаға ұқсас, бірақ осы әлемде сәл үлкен); және Ресей Америкасы (Аляска). Наполеон III-нің Француз империясы ағылшындармен келісімде, тіпті Наполеон ағылшын әйеліне үйленген. "Артықшылықтар қозғалтқышы" әлемінде Франция Мексиканы басып алады, ол Америка Азамат соғысы кезінде қысқа уақытқа солай істеді. Ұлыбритания сияқты, оның өзінің талдау / айырмашылық қозғалтқыштары (компьютерлері) бар, әсіресе оның полиция күштері мен барлау органдары ішіндегі ішкі қадағалау аясында қолданылады. Басқа әлемдік державаларға келетін болсақ, Германия бөлініп-бөлініп қалған, Пруссияның ақырында біріккен ұлттың өзегін құрайтыны туралы ешқандай ұсыныстар жоқ, өйткені ол біздің 1871 жылы біздің уақыт сызығымызда болды, бұл жоғарыда аталған АҚШ-тың бөлініп-бөлініп кетуіне ұқсас француз саботажынан туындауы мүмкін. Жапония оянып жатыр, британдықтар оқшаулауды тоқтатқаннан кейін, және біздің уақыт сызығымыздағыдай, 20-шы ғасырдан бастап әлемдегі алдыңғы қатарлы өнеркәсіптік және экономикалық державалардың біріне айналады. Байрон мен Бэббидж лордтарының араласуы жер иелері аристократиясынан тәркіленген астықпен ашаршылықты жеңілдетті. Ирландиядағы Ұлы ашаршылық ешқашан болған емес, Ирландияның өзін-өзі басқаруы немесе Ирландияның тәуелсіздігі үшін агитация жоқ және ирландтар радикалды режимнің құлшынысты жақтастары болды. 1855 жылы Испанияда азаматтық соғыс болып жатқаны айтылады, оның бір жағы роялистер, ал 1905 жылы, мүмкін, осы қақтығыстың нәтижесінде, Каталония тәуелсіз Республикасы құрылды. Басқа тарихи кейіпкерлердің ішінде романда "текстандық" президент Сэм Хьюстон, Техастағы саяси төңкерістен кейін эмигрант ретінде, Перси Бишши Шелли (луддит ретінде), Джон Китс кинетропист ретінде (механикалық пиксельді экран операторы) және Бенджамин Дизраэли жарнамашы және бульварлық жазушы ретінде бейнеленген.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Әңгіме Сибил Джерард, саяси куртизан және атылған люддит көшбасшысының қызы; Эдвард "Левиафан" Мэллори, палеонтолог және саяхатшы; және Лоренс Олифант, кітапта бейнеленгендей, саяхат жазушысы болған тарихи тұлғаны қамтиды. Оның еңбектері "Оның Ұлылығының қызметінде" жүзеге асырылған тыңшылық әрекеттердің жамылғысы болды. Олардың барлық оқиғаларын байланыстыратын – өте құдіретті деп есептелетін компьютерлік перфокарталардың құпия жиынтығы және оларды иеленуге тырысатын адамдар. Көптеген кейіпкерлер перфокарталардың қанағаттандыруға құмарлықтың ("modus") жолы екеніне сенеді, яғни пайдаланушыға үнемі жеңіске жеткізетін ставкалар жасауға мүмкіндік беретін бағдарлама. Соңғы тарауда перфокарталар екі теореманы дәлелдейтін бағдарламаны көрсетеді, ал шындығында бұл теоремалар 1931 жылға дейін Курт Гёдель тарапынан ашылмайтын еді. Ада Лавлейс Францияда осы тақырыпта лекция оқиды. Карталарды қорғау үшін Мэллори өз бауырларын және құпия полиция офицері Эбенезер Фрейзерді жинап, революциялық капитан Свингке қарсы күреседі, ол "Иіс" кезінде Лондон төңкерісіне жетекшілік етеді – бұл Лондонның инверсиялық қабаттың астында (1952 жылғы желтоқсандағы Лондон тұмандығына ұқсас) ауыр ластану эпизоды. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін Олифант пен Сибил Джерард Париждегі кафеде кездеседі. Олифант оған оның кім екенін білетінін, бірақ оны іздемейтінін мәлімдейді. Дегенмен, ол оның азғырушысы, қазір Лорд Брунел мен Бэббидждің стратегиялық және саяси амбицияларына кедергі келтіріп отырған Чарльз Эгремонт депутаты туралы құпия ақпаратты алуды қалайды. Сибил Эгремонтқа кек алуға ұзақ уақыттан бері аңсап келген, нәтижесінде туған саяси дау-дамай оның парламенттік мансабын және абыройлы титулға ие болу үмітін жояды. Олифант сондай-ақ Манхэттендегі феминистік пантомима суретшілерінің тобымен кездеседі. "Айырмашылық қозғалтқышы" әлемінің балама тарихи бастаулары туралы бірнеше очерктерден кейін Лавлейс Гёдел теоремасы туралы лекция оқиды, біздің әлемде оның аналогы белгілі болғандай. Фрейзер оны сүйемелдейді, ал Сибил Джерард оны жазалайды, өйткені ол әлі де Аданың әкесі, қайтыс болған Лорд Байронды, өзінің әкесінің өліміне қатысқандығы үшін кешіре алмайды. Романның соңында компьютердің көзқарасынан 1991 жылдың балама бейнесі көрсетіледі, ол өзіне-өзі сезінуге қол жеткізгенде баяндаушы екені анықталады.

Кейіпкерлер

Майкл Годвин кейіпкері адвокат Майк Годвиннің құрметіне аталды, өйткені ол Стерлинг пен Гибсонның компьютерлерін байланыстыруға техникалық көмек көрсетіп, оларға Остин мен Ванкувер қалалары арасында бірлесіп жұмыс істеуге жағдай жасаған еді.