Кіріспе

Месопотамиялық мифтік жаратылыс, месопотамиялық мифтік тұлға.

Наматр – ежелгі Месопотамия дініндегі тұлға, ол контекстке байланысты кішігірім құдай немесе аурудың жыны ретінде қарастырылған. Ол Эрешкигальдың, жер асты әлемінің құдайының суккалы (ілесуші құдай) ретінде жақсы белгілі. Ол да оған табынушылар болған жоқ, бірақ әдеби мәтіндерде оған сілтемелер кездеседі, сонымен қатар кейбір дұғаларда оған басқа да зұлым күштерді жер астында ұстау міндеті тапсырылған.

Қасиеттері мен функциялары

Намтар есімі шумер тілінде «тағдыр» дегенді білдіреді. Шумерлік мәтіндердегі жалпы «тағдыр» сөзінен оны тәңірлердің есімдерін анықтау үшін қолданылатын «дингир» белгісімен алдын ала белгілеу арқылы ажыратуға болады. Днам та ру деп жазылған аккад тілінде де осы есім қолданылған. Якоб Клейн атап өткендей, атына сай, Намтар қашалмас тағдырдың, тікелей өлімнің тұлғасы ретінде түсінілген. Айша Рахмуни Месопотамиялық нанымдардағы Намтардың рөлін угариттік мәтіндердегі тұлғаланған өлім – Моттың рөлімен салыстырады. Месопотамиялық пантеондағы Намтардың басты рөлдері – жер асты әлемінің кіші құдайы және ауру-жын, әсіресе бас және жүрек ауруларымен тығыз байланысты. Оның екі рөлі өзара байланысты болғанымен, Якоб Клейннің сөзіне қарағанда, оның кейіпінің нақты қалыптасуын анықтау қазіргі таңда мүмкін емес. Барбара Бек оның бастапқыда тек ауру-жын болғанын, ал б.з.д. екінші мыңжылдықта Ерешкигалдың суккалына айналғанын ұсынады. Оның сыртқы келбеті әдетте қорқынышты деп сипатталған, «қисық қолы» немесе «уға толы аузы» сияқты белгілері айтылған. «Ассириялық әміршаның жер асты көрінісінде» (The Underworld Vision of an Assyrian Prince) ол адамды қылышпен өлтіргенін бейнелеуге болады. Ежелгі Вавилон кезеңінен бұрын Намтардың құдай екенін көрсететін мәліметтер жоқ. «Намтар» сөзі, құдайлық детерминативсіз, ертедегі Үр III кезеңінен келген жеке есімдерде кездеседі, бірақ Дина Кацтың пікірінше, олар оған сілтеме жасамайды, өйткені оны шақыратын теофоралық есімдер кейінгі кезеңдерде белгісіз, оның сүйіктісі Ерешкигал сияқты. Намтар көбінесе құрбандық тізімдерінде болмайды, бұл оның белсенді культы болмағанын көрсетеді. Дегенмен, оған құрбандық шалу туралы бірнеше әдеби мәтіндерде айтылады, соның ішінде «Гилгамештің өлімі» мен «Ур-Намманың өлімінде», екеуі де осы аттас кейіпкерлердің қолынан келеді. Сиқырлаулар Намтардың ықпалына қарсы тұру үшін медицина құдайы Нинисинаға дұға етуді көрсетеді. Осы функция Асаллухиге де жатқызылған. Алайда, Намтарға басқа жын-перілерге де қамқорлық жасауды сұрауға болады, мысалы, Мимма Лемнуға қарсы сиқырлауда, «Кез келген жамандық» тұлғасы, оған осы жаратылысты жер асты әлемінде тұтқындауға сеніп тапсырылады. От құдайы Гирраға арналған сиқырлы дұғада өтініш берушінің жауларын Намтарға тапсыру сұралады.

Басқа құдайлармен байланысу

Наматр Ерешкигальдың суккалы болды, бірақ кейде оны Нергалдың суккалы деп те атайтын. Кейбір мәтіндерде ол жай ғана "жер астының суккалы" деп аталады, суккаль эресетики. Ан = Анум құдайлар тізімінде Намтардың Хушбишаг есімді әйелі болғандығы айтылады, ол түрлі аңыздар мен сиқырларда да белгілі. Оны "жер асты әлемінің үй иесі" деп атаған. Олардың қызы – Эдиммеку, бірақ сол тізімнің басқа бөлімінде ол Энкидің қызы ретінде де еске алынады. Намтардың анасы Мардулаанки деп танылған, ол осы рөлде ертерек тізімдерде де кездеседі. Бір деректе оған Ḫumussiru ("ешкі") деген есім берілген, алайда бұл есім көбінесе Амурру құдайына қатысты қолданылған, ал ол Намтардың анасымен қалай байланысқа түскені белгісіз. Тек бір ғана Удуг-хул сиқырында Намтар Энлиль мен Эрешкигальдың ұлы деп еске алынады. Бір соңғы мәтінде, Ассириялық ханзаденің жер астындағы көрінісінде, Намтардың әйел аналогы – Намартту есімді тұлға айтылуы мүмкін, бірақ атаудың толық қалпына келтірілуі күмәнді. Намтар ауру-жындысы ретінде жиі Асагпен бірге сиқырларда кездеседі, олар екеуі де аурулардың ең қауіпті көздері саналады. Кейде Шулпа құдайы Намтармен салыстырылып, тіпті оның есімімен аталатын. Ежелгі Вавилон хатында Лугаль наматтра, Намтарға ұқсас құдай, Ниншубурмен байланыстырылады, және олар екеуі де хатты алған адамға бата беру үшін шақырылады. Лугаль наматтра, сондай-ақ есімі дСУККАЛ деп жазылған құдай, Одет Бойвиннің пікірінше, Ниншубурға ұқсас болуы мүмкін, олар екеуі де Бірінші Теңіздік әулетінің мұрағаттарынан алынған мәтіндерде Шамашпен байланысты, оның әдеттегі қызметшілерінен (Бунене сияқты) басқа.

Мифология

Намтар «Нергал мен Эрешкигал» мифінде Эрешкигалдың суккалы рөлінде көрінеді. Өлгендер елінің патшайымы көкке бара алмайтындықтан, ол оның өкілі ретінде ондағы тойға қатысады. Жиналған құдайлардың көпшілігі оған құрмет көрсетсе де, Нергал бас тартады, осының салдарынан Эрешкигал оны жер астына жіберуді талап етеді. Кейін Намтар Эрешкигал ұйықтағанда жер астынан қашып кеткен Нергалды қайта әкелу үшін тағы бір рет көкке жіберіледі. «Иштардың түсуі» мифінде де ол осы рөлде бейнеленеді, онда Эрешкигал оған әпкесі Иштарды алпыс аурумен ауыртуды, содан кейін оны қайта тірілтіп, тірілер әлеміне қайтаруды тапсырады. Бұл оқиғаның бұл бөлігі ертерек шумер мифі «Иннаның түсуінде» жоқ, онда Намтар есімді ешкім айтылмайды және Иннана құдайлардың сот шешімімен қайтыс болады. «Атрахасис» мифінде Энлил бастапқыда адамзат тудырған шуды басу үшін Намтарға сенеді. «Энки мен Нинмах» мифінде Намтар адамзат жаратылысын тойлауға шақырылған құдайлардың бірі ретінде еске алынады.