Кіріспе

Эостра – батыс германдық көктем құдайы. Оның аты (; Нортумбрия диалектісі: Ēastro, Мерция және Батыс Саксония диалектілері: Ēostre), және оның атын алған герман айы (Нортумбрия: Ēosturmōnaþ, Батыс Саксония: Ēastermōnaþ;) арқасында, кейбір тілдерде Пасха мерекесінің атауын береді. Ежелгі ағылшын құдайы Эостра туралы мәліметтерді тек Беда 8-ғасырлық "Уақыттың есебі" еңбегінде келтіреді. Беда, Эострум (сәуір айына тең) кезінде, пұтқа табынушы англосаксондықтар Эостраның құрметіне тойлар өткізгенін, бірақ оның заманында бұл дәстүр тоқтатылып, оның орнына Исаның қайта тірілуін тойлайтын христиандық Пасха айы пайда болғанын айтады. Сонымен қатар, ғалымдар құдайдың атын түрлі германдық жеке есімдермен, жер-су атауларымен (топонимдермен) байланыстырды. 1958 жылы табылған 2-ғасырға жататын 150-ден астам жазулар, Еуропа құрлығында құрметтелген Матрес және Матронае атты, байланысты есімдері бар құдайларға сілтеме жасайды. Лингвистикалық реконструкция арқылы, протогерман тіліндегі Austrō(n) деп аталатын құдай туралы мәселе, 19-ғасырда ғалым Якоб Гримм және басқалар герман филологиясын қалағаннан бері жан-жақты зерттелді. Герман тілдері прото-индоеуропа (PIE) тілінен туындағандықтан, тарихи лингвистер бұл атты прото-индоеуропалық таң құдайына *, одан Көне ағылшын Ēostre және Ежелгі жоғарғы неміс *Ôstara бастауындағы ортақ германдық құдайлық пайда болған деп санайды. Эостра мен германдық Пасха салтына, оның ішінде қоян мен жұмыртқаға байланысты теориялар ұсынылған. Құдайдың Беданың ойлап тапқан тұлғасы болуы туралы мәселе, кейбір ғалымдар арасында, әсіресе матрона австриагенаның табылуынан және үнді-еуропалық зерттеулердің одан әрі дамуынан бұрын қызу талқыланды. Соңғы зерттеулерге сүйене отырып, қазіргі ғалымдар оны нағыз пұтқа табынушы құдай деп мойындайды. Эостра мен Остара кейде заманауи мәдениетте еске алынады және германдық неопаганизмнің кейбір түрлерінде құрметтеледі.

Этимология

Ескі ағылшын тіліндегі Ēastre және Ескі жоғарғы неміс тіліндегі Ôstara теонимдері – ортақ түбірден тараған, тілдік жақын туыстар. Олар Proto Germanic тіліндегі теонимнен шыққан, ол Proto Indo European (PIE) *тілінің ұрпағы. Бұл PIE тіліндегі * түбірінен (мағынасы «жарық беру, жарқырау (қызыл)») және литва тіліндегі auš(t)rà («таң, күн шығу») сөзінен дамыған. Қазіргі ағылшын тіліндегі «шығыс» сөзі де осы түбірден, Proto Germanic тіліндегі («шығысқа, шығысқа қарай») сөзі арқылы, ал одан бұрынғы PIE тіліндегі * («шығысқа, таңға қарай») сөзінен пайда болған. Тіл білімі маманы Гус Крооненнің сөзіне сәйкес, герман және балтық тілдері PIE тіліндегі таң құдайының ескі атауын *, Литва құдайы Аушринеде кездесетін формамен алмастырған. Ағылшын-саксон Англиясында оның көктемдік мерекесі айға өз атын берді (нортумбриялық: Ēosturmōnaþ, батыс саксондық: Eastermonað), бұл сәуір айымен шамалас, содан кейін оны ығыстырған христиандық Пасха мерекесіне айналды. Орта ғасырлық Германияның оңтүстігінде Ôstarûn мерекесі де өз атын айға берді – Ôstarmânôth, сондай-ақ қазіргі Остерн («Пасха») мерекесіне, бұл *Ôstara есімді құдайға да табыну болғанын көрсетеді. Айдың атауы 18 ғасырдағы неміс тілінде Ostermonat түрінде сақталған. Көктем құдайы *Āsteronның Ескі саксондық баламасын asteronhus терминінен қайта құруға болады, көптеген ғалымдар оны «Пасха үйі» деп аударады, бұл ортағасырлық фламандтық Paeshuys («Пасха үйі») сөзімен сабақтас. Франк тарихшысы Эйнхард өзінің Vita Karoli Magni еңбегінде (9 ғасырдың басында) Ұлы Карл континенттік сакстарды жеңіп, христиан дініне өткізгеннен кейін, жылдың латын айларына германдық атаулар бергенін, соның ішінде Пасха айына – Ostarmanoth атын қойғанын жазды. Демек, Ескі ағылшын тіліндегі Ēostre – индоевропалық халықтар арасында кездесетін көптеген таң құдайларының, соның ішінде Ушас, Ēṓs және Aurōra құдайларының алыс туысы. Индоевропалық мәдениет энциклопедиясының сөздерімен айтқанда, «таң құдайының Proto Indo European тілінде болуына туыс атаулардың және әртүрлі индоевропалық топтар арасындағы таң құдайының мифтік бейнелерінің ұқсастығы дәлелдейді. [ ] Осы дәлелдердің барлығы Proto Indo European * «таң құдайы» деп аталатын, «қарсылық» жарық әкелуші ретінде сипатталған және осы себепті жазаланған құдайдың бар екенін жорамалдауға мүмкіндік береді. Балтық, грек және индоирандық тілдерде таң құдайының Proto Indo European тілінде бар екендігіне қосымша тілдік дәлелдер бар, өйткені ол «көк аспанның қызы» деп аталады».

Қарым-қатынас есімдері

Сонымен қатар, ғалымдар құдайшаның атын түрлі германдық жеке есімдермен, Англиядағы бірқатар жер атауларымен (топонимдермен) байланыстырды. 1958 жылы табылған, біздің заманымыздың 2-3 ғасырларына жататын 150-ден астам жазулар [[Matres және Matronae-ге сілтеме жасайды. Англиядағы жер атауларының шоғыры және ағылшын мен континенттік германдық есімдердің алуан түрлілігі *ēoster элементін қамтиды – лингвистер қайта құраған ерте көне ағылшын сөзі және құдайша аты Ēostre-нің бұрынғы нұсқасы болуы мүмкін. 704 жылға дейін Нортумбрия королі Олдфрит шақырған Аустерфилд кеңесі, сол кездегі жазбаларда Аустерфилд және Баутри деп аталған жерде өткізілді, бұл оның орнының Оңтүстік Йоркширдегі Баутриге жақын орналасқан Аустерфилд екенін көрсетеді. Мұндай жерлердің қатарында Кенттегі Истри (Eastrgena, 788 ж.), Кембриджширдегі Истри (Estrey, 966 ж.) және Йоркширдің Шығыс Ридингіндегі Истрингтон (Eastringatun, 959 ж.) бар. *ēoster элементі көне ағылшын есімі Истервинде де кездеседі, бұл есім Беддің Wearmouth–Jarrow монастырының аббатына тиесілі және Дурхамның Liber Vitae-сінде тағы үш рет кездеседі. Исторхильд есімі де Liber Vitae-де кездеседі және орта ағылшын есімі Эстрильдтің тегі болуы мүмкін. Түрлі континенттік германдық есімдерде де бұл элемент кездеседі, мысалы, Austrechild, Austrighysel, Austrovald және Ostrulf. 1958 жылы Германиядағы Моркен-Харф қаласының жанында матроналар Австрияхенаға арналған 150-ден астам рим-германдық құрбандық жазулары табылды. Олар шамамен 150–250 ж.ж. аралығында жасалған. Бұл жазулардың көпшілігі толық емес, бірақ олардың көптегені оқылуға лайықты. Кейбір жазулар австриялықтарға сілтеме жасайды. Бұл құдайшалардың аты, әрине, austri түбірінен шыққан, егер ол германдық болса, ол көне ағылшын Eostre-мен туыс болар еді, бірақ құдайшалар мүлдем дербес дамуы мүмкін.

Беданың суреті, 8 ғасыр

Эостурмонац ("Эостре айы") – аңглосаксон тілінде сәуір айының атауы. VIII ғасырдағы "De temporum ratione" ("Уақытты есептеу") еңбегінің 15-тарауында (De mensibus Anglorum, "Англия айлары") Беда ағылшын халқының жергілікті ай атауларын сипаттайды. Беда Англосаксондық Hrēþ mōnaþ айындағы Реда құдайына табынуды сипаттағаннан кейін, Бед Ēosturmōnaþ, Ēostre құдайының айы туралы былай деп жазады: 1958 жылы matronae Austriahenae табылғанға дейін, бұл тақырыптағы зерттеулер жиі Беда құдайды ойлап тапқан ба деген сұрақ тудыратын. 1892 жылы Чарльз Биллсон оның жазғандарына дейін ғалымдар Беданың Эостра туралы жазбасының бар екендігі туралы екіге бөлінгенін атап өтті. Бір жағынан, Гримм, Вакернагель, Синрок және Вольф оның бар екендігіне күмәнсіз сенгендердің қатарында. Екінші жағынан, Вайнхольд бұл идеяны филологиялық негізде қабылдамайды, сондай-ақ Генрих Лео мен Герман Озер де қабылдамайды. Кун: "Аңглосаксондық Эостра Беданың ойлап тапқанына ұқсайды", – дейді, ал Маннхардт оны этимологиялық [[deus ex machina]] деп те қабылдамайды. Биллсон "Барлық мәселе Беданың сенімділігіне байланысты" деп жазды және "Гриммпен келісуге бейім, бұл шіркеудің атақты әкесін, ол пұтқа табынушылықты қолдан ұстап, өзі білетінінен азырақ айтады, осы құдайды ойлап тапқан деп айыптау дұрыс емес" деді. Биллсон Англияның христиандануы 6 ғасырдың соңында басталғанын және 7 ғасырда аяқталғанын атап өтті. Биллсон 672 жылы туғандықтан, Беда аңглосаксондықтардың жергілікті құдайларының есімдерін білуге мүмкіндік алған болуы керек деп дәлелдеді, "өмірінде олар толығымен жойылған жоқ". Филолог Рудольф Симектің айтуынша, 1984 жылы күмәнді пікірлер айтылса да, Беданың Эостра туралы жазбасын елемеуге болмайды. Симек "күн шығысының құдайы" емес, "көктемге ұқсас құдай" деп саналуы керек деп ойлады, өйткені "басқа жағдайда германдық құдайлар (және матрондар) көбінесе өркендеу мен өсумен байланысты". Симек оны Беда да айтқан Реда құдайымен салыстырды. 2011 жылы Филип А. Шоу бұл тақырыпта "Беданың Эостра құдайы үшін және оған қарсы аргументтердің ұзақ тарихы бар екенін, кейбір ғалымдар екі жақта да өте экстремалды ұстанымдар қабылдағанын" және құдайға қарсы кейбір теориялар танымал мәдени беделге ие болғанын жазды. Шоу "бұл пікірталас көп бөлігінде 1958 жылға дейін табылмаған маңызды дәлелдің бірін білмей жүргізілгенін" атап өтті. Бұл дәлел Morken Harff маңынан табылған және 150–250 жылдар шамасында дауланған matronae Austriahenae деп аталатын құдайларға арналған 150-ден астам роман-германдық ант жазулары арқылы берілді. Бұл жазулардың көпшілігі толық емес, бірақ олардың көпшілігі жазулардың айқын болуына жеткілікті. 1966 жылдан бері ғалымдар бұл атауларды Эостремен және германдық жеке есімдердегі элементпен этимологиялық тұрғыдан байланыстырды. Шоу қол жетімді дәлелдемелердің функционалдық интерпретациясына қарсы тұрып, "оның есімінің этимологиялық байланыстары оның табынушылары онымен географиялық және әлеуметтік қарым-қатынасын оның кез-келген функцияларынан гөрі маңызды деп санайтынын көрсетеді" деген қорытындыға келді. 2022 жылы "Фолклор" журналында жарияланған мақаласында ғалым Ричард Сермон Шоудың Эостре жергілікті құдай болған деген ұсынысын қабылдамайды және таңертеңгілікпен байланысы Эостреді қоршаған орталық мәселе екенін айтады. Сермон Шоудың таң атқанмен байланысты қабылдамауымен ерекше мәселе көреді: Дегенмен, менің басты қарсылығым – Шоу өзінің жергілікті тобының белгілі бір құдайы неге жылдың осы уақытында атап өтілетінін түсіндіре алмайды. Шоу Бедтің Еостормонат Еостра құдайының атымен аталған деген пікіріне күмән келтіруге себеп таппайды және Бедтің мұқият зерттеуші ретінде танымал болғандықтан, мұндай түсіндірмені ойлап тапқанына сену қиын деп санайды (Шоу 2012), бірақ ол Бедтің өз табыны туралы берген бір дәлелін елемеді: оның айының уақыты мен мерекелері. Егер айдың атауы "шығыс" немесе "шығыс" және "ай" деген екі элементті біріктіретінін қабылдасақ, онда күн мен түн теңдеуі күннің шығуы мен оның ең жақын толық айдың шығуы, көкжиектегі ең шығыс орындарында, Эотурмонаттың уақытын және этимологиясын логикалық түрде түсіндіреді. Осылайша, Шоу теориясы Эострені – бұл айда табынатын құдайшаны – таңертең немесе көктеммен байланыстыратын кез келген дәлелдерді "жойды" деп айтуға болмайды.

Көркем әдебиет

American Gods телесериалының бірінші маусымында, осы аттас роман негізінде жасалған, Остара рөлін Кристин Ченовет сомдайды. Сериалда Остара қазіргі заманға дейін жетіп, Медиа Құдайымен (Джилиан Андерсон) одақ құрып, христиандық мерекелерден пайда табу арқылы тірі қалған. Один (Иан МакШейн) оны Пасханы тойлаушылар өзіне емес, Исаға құлшылық ететінін түсінуге мәжбүр етеді, соның салдарынан ол Жаңа Құдайларға қарсы оның көтерілісіне қосылады.

Иштармен қате байланысу

1853 жылы шотландтық протестант пасторы Александр Хислоп католиктерге қарсы "Екі Вавилон" атты памфлет жариялады. Памфлетте Хислоп қазіргі ағылшын тіліндегі Пасха мерекесін халықтық этимология арқылы Шығыс семит құдайы Иштармен байланыстырады. Мысалы, "Екі Вавилон" кітабының үшінші басылымынан: "Пасха" деген сөздің өзі нені білдіреді? Бұл христиандық атау емес. Оның тамырында халдейлік тегі бар. Пасха – бұл Астарте, яғни Аспан патшайымы Белтистің тағы бір аты. Ниневия халқы осы атауды дәл осылай айтқан. Бұл атауды Лейард ассириялық ескерткіштерде тапты, ол – Иштар. Хислоптың дәлелдері тіл білімінде негізсіз болғандықтан қабылданбады, бірақ "Екі Вавилон" халық мәдениетіне әсер етті. 2000 жылдары интернетте танымал болған меме ағылшын тіліндегі Пасха мен Иштар арасындағы бұрыс тілдік байланыс туралы мәлімдеме жасады.

Ғылым мен технология

Бұл атау астероидқа берілген (343 Остара, 1892 жылы Макс Вольф ашқан), ал музыкада «Остара» атауын музыкалық тобы қолданған, сондай-ақ :zoviet*france: тобының (Eostre, 1984) және The Wishing Tree (Ostara, 2009) альбомдарының атауы ретінде де пайдаланылған.

Саясат

Саяси тұрғыдан алғанда, Остара атауы 20 ғасырдың басында 1905 жылы Австрияның Мёдлинг қаласында құрылған неміс ұлтшыл журналының, кітап сериясының және баспа үйінің атауы ретінде пайдаланылды.