Кіріспе
Канадалық заңгер және саясаткер (1820–1903)
Сэр Оливер Моват (22 шілде, 1820 – 19 сәуір, 1903) – канадалық заңгер, саясаткер және Онтарио либералдық партиясының жетекшісі. Ол Онтарионың үшінші премьер-министрі ретінде шамамен 24 жыл қызмет етті. Онтарионың сегізінші генерал-губернаторы және Конфедерацияның әкелерінің бірі болды. Ол ұзақ жылдар бойы консервативті қарсыласы Джон А. Макдональд ұсынған ұлттық үкіметтің орталықтандыруға ұмтылысына қарсы провинциялардың конституциялық құқықтарын сәтті қорғағанымен танымал. Оның осы ұзақ өмір сүруі мен билігі либералдар, католиктер, кәсіби одақтар және француз канадалықтарына қарсы көзқарас негізінде саяси база құруға жасаған тыраныстың нәтижесі болды.
Алғашқы жылдар
Моват Жоғарғы Канаданың (қазіргі Онтарио) Кингстон қаласында шотландтық пресвитериан дінін ұстанушы Джон Моват пен Хелен Левактың отбасында дүниеге келді. Екеуі де Шотландияның Кейтнесс аймағынан эмигранттар болған. Жастық шағында ол 1837 жылғы Жоғарғы Канада көтерілісі кезінде лоялистер тарапына қару алып, саяси көзқарастары консервативті екенін көрсеткен. Алайда, ол реформаторларға қосылды.
Неке, отбасы және заңдық табыстар
Моват 1841 жылғы 5 қарашада Жоғарғы Канаданың адвокатурасына қабылданды. 1846 жылы ол Торонтолық Джон Эварттың қызы Джейн Эвартқа үйленді. Моват пен оның әйелі үш ұл мен төрт қызды өсірді. 1856 жылы Моват патшаның кеңесшісі қызметіне тағайындалды. Ол жақсы қорғаушы заңгер ретінде танымал болды, оның екі ісі Корольдік Кеңестің Сот комитетімен расталды. 1858 жылғы «Боуэс қарсы Торонто қаласы» ісінде бұрынғы Торонто мэрі Джон Джордж Боуэс қала облигацияларымен жасалған алыпсатарлықтан түскен пайданың үлесін қайтару туралы талаппен сотқа тартылды, ол премьер-министр Фрэнсис Хинкспен бірлесіп жасаған деп күдіктелді. Кейін Моват: «Мен қарсылассыз күшпен сөйлей алмаймын, ал басқалар айтқандармен мен толығымен келіспеймін» деп мойындады.
Конфедерацияға дейінгі саяси мансап
Моват алғаш рет 1857 жылы Торонто қаласының кеңесшісі ретінде саясатқа қатысты. Одан кейін Оңтүстік Онтарио провинциясының Канада заң шығарушы ассамблеясының мүшесі болды. 1858-1867 жылдар аралығында Ассамблея мүшесі ретінде Джордж Браунмен жақын қарым-қатынаста болды. Моват Канада Либералдық партиясының Джордж Браун мен Джон Сэндфилд Макдональдтың Конфедерацияға дейінгі үкіметтерінде провинциялық хатшы (1858) және почта басшысы (1863–1864) қызметтерін атқарды. Моват 1864 жылғы Ұлы коалициялық үкіметінің мүшесі болды және сол жылы өткен Квебек конференциясына делегат ретінде қатысты, онда федералды және провинциялық үкіметтер арасындағы билік бөлінісін анықтауға көмектесті. 1864 жылдың 14 қарашасында ол Жоғарғы Канаданың Канцлерлік сотының вице-канцлері қызметіне тағайындалды. Ол бұл лауазымды 1872 жылдың 25 қазанында премьер-министр болып тағайындалғанға дейін атқарды. Оның соттағы қызмет кезеңіндегі ең маңызды істердің бірі – 1868 жылғы Диксонның Бёрнхэмға қарсы ісі болды, оның құқықтық негіздері премьер-министр болғаннан кейін, 1884 жылғы Өзендер мен ағыстар заңы қабылдануымен өзгертілді.
Онтарионың премьер-министрі және бас прокуроры
Моват премьер-министр ретінде өзінің бүкіл мерзімі бойында Торонтодан батысқа қарай 150 шақырым жерде орналасқан Оксфорд Солтүстік сайлау округінің провинциялық депутаты болды. 1880-жылдары премьер-министр болып тұрғанда, Доминионмен провинциялық шекаралар, алкоголь лицензиялары, сауда және коммерция, өзендер мен ағыстар, орман, иесіз мүлік және басқа да мәселелер бойынша бірқатар даулар туды. 1890 жылы былай делінген:
«Бұл сот даулары федералды үкіметтің провинциялық мәселелердегі билігін әлсіретті. Макдональд оны «Блейктің шақалы» деп есептесе де, Моваттың федералды үкіметпен күресі Канаданы орталықтандырылмай, провинцияларға Макдональдтың күткенінен гөрі әлдеқайда көп билік берді. Ол премьер-министр қызметін атқарумен қатар Бас прокурор болып та қызмет етті және сайлаулардағы құпия дауыс беру, сондай-ақ мүлік иелерінен басқа да адамдарға сайлау құқығын кеңейту сияқты реформаларды енгізді. Ол сонымен қатар алкогольді реттеуге қатысты заңдарды кеңейтіп, жергілікті басқаруға қатысты заңдарды біріктірді. Оның саясаты, әсіресе алкогольді реттеу және жеке мектептерге қатысты мәселелер, саяси консерваторлар, оның ішінде Orange Lodge және олардың газеті The Sentinel-ден үнемі сынға ұшырады. Онтарио мен Манитоба арасындағы шекара аса қаушатылған мәселеге айналды, федералды үкімет Манитобаның құзыретін шығысқа қарай Ұлы көлдерге дейін, Онтарио талап еткен аймақтарға дейін кеңейтуге тырысты. 1882 жылы премьер-министр Моват осы мәселе бойынша Онтарионы Конфедерациядан шығарып тастаумен қорқытты. Моват даулы аумаққа Онтарионың талаптарын бекіту үшін полиция күштерін жіберді, ал Манитоба (федералды үкіметтің тапсырысы бойынша) солай жасады. Канаданың жоғарғы сауда-соты қызметін атқаратын Ұлыбританияның Тайлық кеңесінің Сот комитеті провинциялық құқықтарды қолдайтын бірнеше шешім шығарды. Бұл шешімдер орталық үкіметтің билігін белгілі бір дәрежеде әлсіретіп, орталықтандырылмаған федерация құруға мүмкіндік берді. Джон Иббитсон 1914 жылға қарай Конфедерация Джон А. Макдональдтың ең жаман қорқынышынан асып түсетін құрылымға айналды деп жазады. Қуатты, тәуелсіз провинциялар, өздерінің салаларында егемендікке ие, меншік құқықтарын өздеріне қалай қажет болса солай пайдаланды, салықтарды – тіпті кейбір жағдайларда табыс салығын да – өндірді, табиғи ресурстарын игерді және мектептерді, ауруханаларды және кедейлерге көмек көрсетуді басқарды, ал әлсіз және тиімсіз орталық үкімет Оттаваның жағалауындағы қарапайым астанадағы көптеген мәселелерге араласпады. Джордж Уильям Росс Моваттың халықтың пікірін оқу қабілетін жоғары бағалады, ал Джон Стивен Уиллисон оның саяси генийі «осы уақытқа дейін алкоголь өндірушілердің жомарт қолдауына және тыйым салушылардың одан да жомарт қолдауына» байланысты болды деп атап өтті. Оның үкіметі орташа болды және провинциядағы Рим католиктері мен протестанттар, сондай-ақ ауыл мен қала арасындағы келіспеушіліктерді азайтуға тырысты. Ол сонымен қатар Онтарионың шекарасын солтүстікке қарай кеңейтуді және оның табиғи ресурстарын дамытуды, сондай-ақ провинцияның Канаданың экономикалық қуатына айналуын бақылады. Моваттың Онтарио премьер-министрі ретінде 24 жылға жуық қызмет етуі Онтарио тарихындағы премьер-министрлердің ең ұзақ мерзімі болып табылады және Канададағы премьер-министрлердің үшінші ең ұзақ мерзімі болып табылады, тек Жаңа Шотландияның Джордж Генри Мюррейі мен Альбертаның Эрнест Мэннингінен кейін ғана. Моват аборигендер мен келісімдерге қатысты құқықтарға қарсы болды. 1884 жылы федералды үкімет Онтарионың Теме Аугама Анишнабай аборигендеріне 2770 шаршы шақырым жерді немесе оның бір бөлігін қорық ретінде беруін талап еткенде, бұл тайпаның бас басшысы Игнас Тонене көптеген жылдар бойы федералды билікпен осы мәселе бойынша күрескен болатын. Моват жерді беруге келіспеді, себебі ол сол жердегі қызыл және ақ қарағайдың құнына алаңдады. 1943 жылы ғана Темагами үшін жерлер бөлінді, ал олардың Bear Island қорығы ресми түрде 1971 жылға дейін құрылмады.
Confederation had evolved into a creation beyond John A. Macdonald's worst nightmare. Powerful, independent provinces, sovereign within their own spheres, manipulated the rights of property, levied their own taxes—even income taxes, in a few cases—exploited their natural resources, and managed schools, hospitals, and relief for the poor, while a weak and ineffectual central government presided over not much of anything in the drab little capital on the banks of the Ottawa. George William Ross praised Mowat's ability to read the public mind, and John Stephen Willison remarked that his political genius rose from "the fact that for so long he had a generous support from the liquor interest and a still more generous support from Prohibitionists". His government was moderate and attempted to cut across divisions in the province between Roman Catholics and Protestants as well as between country and city. He also oversaw the northward expansion of Ontario's boundaries and the development of its natural resources, as well as the emergence of the province into the economic powerhouse of Canada. Mowat's nearly 24 years as premier of Ontario remains the longest consecutive service by any premier in Ontario history, and is the third longest by any premier in Canada, behind only George Henry Murray of Nova Scotia and Ernest Manning of Alberta. Mowat was notoriously hostile to aboriginal and treaty rights. In 1884, when the federal government urged that Ontario transfer to the Teme Augama Anishnabai indigenous people all or some of the 2,770 square miles as a reserve, for which that band's head chief, Ignace Tonené, had campaigned with the federal authorities for many years, Mowat blocked the land transfer, primarily concerned about the value of the red and white pine lumber at the location. It was not until 1943 that lands were finally set aside for the Temagami, and the official creation of their Bear Island Reserve did not occur until 1971.
Федералды деңгей
1896 жылы оппозиция жетекшісі Уилфрид Лориер Моватты федералды саясатқа қатысуға көндірді. Француз канадалық (Лориер) және Онтариодағы Оливер Моуаттың беделі Либералдық партияға жеңіс әкеледі деп есептелді. Слоганы – "Лориер, Моват және Жеңіс". Жеңіс қолына көшті, және Моват әділет министрі және сенатор болды. 1897 жылы ол Онтарионың сегізінші лейтенант-губернаторы болып тағайындалды және 1903 жылы қызмет барысында қайтыс болғанға дейін қызмет етті. Ол Торонтодағы Маунт-Плезант зиратында жерленген.
Макдональд пен Моват билікте
Екі бұрынғы Кингстон заң серіктесі, Макдональд Оттавада премьер-министр, ал Моват Торонтода провинция премьері болды. Олардың үкіметтері бір дәуірде жалпы 14 жыл бойы басқарды. Моват шамамен 24 жыл бойы провинция премьері болды.
Отбасы
Моваттың қызы Джейн Хелен Моват 1905 жылы Моваттың екі томдық өмірбаянын жазған Чарльз Роберт Вебстер Биггарға үйленді. Олардың ұлы Оливер Моват Биггар Канаданың алғашқы Бас сайлау комиссары болды. Сэр Оливер Моваттың ұлы Фредерик Моват диабетолог Эндрю Алмон Флетчердің әкесі болды. Сэр Оливер Моват сонымен қатар канадалық жазушы Фарли Моваттың шөбересі болды. Вими қырқасындағы шайқаста қызмет еткен, танымал канадалық кітапханашы Ангус Моваттың ұлы.
Мұра
Оның қайтысынан кейін Уилфрид Лориер Моваттың сектанттық төзімділік саясатын тарихи маңыздылығы тұрғысынан екінші орынға қойды, оның Конфедерацияға федералдық келісім ретінде сипат берудегі рөлінен кейін. Ол Моватты Онтариоға «барлық үкіметтерге үлгі бола алатын үкімет: адал, прогрессивті, батыл және төзімді үкімет» сыйлағаны үшін мақтады. Өзінің жарасымдылығымен құпиялы адам болған ол өсиетінде өзінің барлық құжаттарын жоюға әкеп соққан нұсқаулар қалдырды. Моваттың құрметіне Куинс Паркте ескерткіш орнатылған. Кингстон қаласындағы Моват даңғылы оның құрметіне аталған. Моват – Торонто университетінің Саясат және басқару мектебімен байланысты тәуелсіз канадалық қоғамдық саясатты зерттейтін орталық, Моват орталығы. Торонтодағы сэр Оливер Моват атындағы колледж оның құрметіне аталған. 1970 жылы Моваттың туғанына 150 жыл толуын мерекелеу үшін Куинс университеті екі күндік тарихи коллоквиум ұйымдастырды. Моватты Дэвид Онли (Онтарионың 28-ші вице-губернаторы) 2013 жылы «Мердок құпиялары» канадалық телесериалының «Квинс Парктің күңі» атты эпизодында сомдады. Моватты Кингстон актері Патрик Даунз 2015 жылы Кингстондағы Салон театрының Джон А. Макдональдтың өмірін бейнелейтін сахналық қойылымдарында ойнады. Моват пен Макдональд 1830 жылдары бірге заңгерлік тәжірибе жасаған ғимарат, Веллингтон көшесінің шығыс жағында, Кингстон қаласындағы Принцесса және Брок көшелерінің арасында 2014 жылдан 2018 жылға дейін қайта жаңартылып, қалпына келтіріліп, кеңейтілді, бірақ Кингстон қалалық кеңесінің басшылығымен оның мұралық элементтері мүмкіндігінше сақталды. Ғимарат 2018 жылы «Кенсингтон» ретінде қайта ашылды, қазір оның көше деңгейінде оның өткенінің тарихи және мұралық аспектілерін көрсететін аллея бар, сондай-ақ Макдональд пен Моваттың қарым-қатынасы да бейнеленген.