Кіріспе

Мондино де Луцци, немесе де Лиуцци немесе де Луцци, (шамамен 1270 – 1326), сондай-ақ Мундинус деп белгілі, Болоньяда өмір сүрген және жұмыс істеген итальяндық дәрігер, анатомист және хирургия профессоры. Ол анатомияны жаңартқан адам ретінде танылады, себебі адам денелерін жұрт алдында жарып қарау тәжірибесін қайта енгізіп, анатомия саласына үлкен үлес қосты және алғашқы қазіргі заманғы анатомиялық мәтінді жазды.

Өмір

Ол шамамен 1270 жылы Флоренциядағы белгілі де Луцци әулетінде дүниеге келді, гибеллиндерге адалдығымен көзге түсті және Тосканалықтар үшін арналған Болоньяның ортағасырлық "Социета деи Тоски" институтына қабылданды. Оның әкесі Нерино және әкесінің әкесі Альбиццио екеуі де Болоньяда фармацевт болған, ал оның інісі Луцио (сондай-ақ Лиуццо немесе Луцио) медицина профессоры болды. Мондино Болонья университетінің Медицина және Философия колледжінде оқып, 1290 жылдары бітірді. 1306 жылдан 1324 жылға дейін университетте практикалық медицина және хирургиядан қоғамдық лекция оқыды. Оқу кезінде Мондино Болоньяда медицинаның дамуына үлкен үлес қосқан флоренциялық Таддео Альдероттидің (Таддео Альдеротти) шәкірті болды және Анри де Монтевильмен бірге оқыды. Анатомия саласындағы жетістіктерінен бөлек, Мондино дипломат ретінде де жоғары бағаланды. Ол қала басқаруына қатысып, Неаполь королі Роберттің ұлы Джонға Болонья елшісі болып тағайындалды. Мондино 1326 жылы Болоньяда қайтыс болды және медицина лекторы болған інісі Леуццомен бірге Сан-Витале-э-Агрикола шіркеуіне жерленді. Оның граниттен жасалған қабірі Пармалық Босо салған басрельефпен әсемделген, онда студенттерге дәріс оқып отырған оқытушы бейнеленген.

Оқыту әдістері

Мондино анатомияны және дисекцияны жүйелі түрде зерттеуді медициналық оқу бағдарламасына енгізген алғашқы адам болды. Адам денелерін кесу Александрия мектебінің айрықша белгісі болған, бірақ 200 жылдан кейін заңдық және діни шектеулерге байланысты тоқтатылды. Бұл шектеулер ақырында күшін жойды, соның арқасында Мондино 1315 жылдың қаңтарында Болоньяда медицина студенттері мен басқа да көрермендердің алдында алғашқы қоғамдық дисекциясын жасады; дисекцияға түскен адам, көбінесе, жазаланған әйел болған. Анатомия профессоры дисекция процесінен жоғарырақ орналасқан әсем креслода отырып, анатомиялық мәтіндерді оқып, түсіндірмелер берген, ал хирург немесе демонстратор денелерді кесуді жүзеге асырған. Бұған қоса, зерттеліп жатқан дененің нақты бөліктерін көрсету үшін остенсор қатысқан. Мондиноның оқыту әдістері ерекше болды, себебі ол өзі жеке дисекциялар жасап, демонстратор рөлін де атқарды, мәйітті мұқият зерттеп, осы тәжірибесін өзінің мәтініне және сабақтарына енгізді.

Дисекция теориясы

Оның денелерді кесу әдістері адам денесін үш бөлікке бөлу қағидасына сәйкес болды. Оның теориясы бойынша, адам денесі үш жеке контейнерден тұрады: бас сүйек, яғни жоғарғы қарынша, «жануарлық мүшелерді» қамтиды; көкірек, яғни ортаңғы қарынша, онда жүрек және өкпе сияқты «рухани мүшелер» орналасқан; соңында, іш, яғни төменгі қарынша, бауыр және басқа да ішкі органдар сияқты «табиғи мүшелерге» үй иесі болды. Мондино жануарлық, рухани және табиғи мүшелер арасындағы айырмашылықты пайдаланып, физиологиялық белсенділіктің әртүрлі аспектілерін жіктеді. Ол сондай-ақ, дененің кейбір мүшелері басқаларынан жоғары екенін мәлімдеді; осы иерархиялық ретке сәйкес, іш алдымен кесілуі керек, өйткені оның органдары «ең ұқыпсыз және ең төменгі», содан кейін көкірек, және соңында анатомиялық құрылымдары «жоғары және жақсы ұйымдастырылған» бас. Мондино қарапайым құрылымдарды (мысалы, сүйектер, бұлшық еттер, жүйкелер, тамырлар және артериялар) күрделі құрамдас бөліктерге (мысалы, көз, құлақ, бауыр және көкбауыр) қарағанда, әртүрлі кесу әдістерін қолдану керек деп сақты. Сонымен қатар, дене мүшелерінің бұлшық еттерін зерттеу кезінде, тез шіритін мәйітті кесудің қиындығына қарағанда, күнде кептірілген дене пайдалануды ұсынды.

Анатомияға қосқан үлесі

Мондиноның 1316 жылы жазылған «Анатомия корпусы хумани» атты маңызды еңбегі қазіргі заманғы дисекция нұсқаулығының алғашқы үлгісі және алғашқы анатомиялық мәтін саналады. Бұл еңбектің ең алғашқы басылымы 1475-1478 жылдар аралығында Падуада басылған, және 40-тан астам басылымның бар екені есептеледі. 14 ғасырда анатомия практикасы мәйіттің кесілуін белгіленген ережелер бойынша жүргізуді қамтыды; «Анатомия» осы процесті басшылық ету үшін нұсқаулық ретінде жазылған. «Анатомия» 250 жыл бойы (16 ғасырға дейін) ең көп қолданылатын анатомиялық мәтін болып қалып келді, себебі ол дисекция процесіндегі маңызды техникалық көрсетімдерді, қадамдарды және осы процедураларды ұйымдастырудың себептерін анық және қысқаша түсіндірді. Өзінің алдыңғыларынан ерекшелене отырып, Мондино жалпы патология мен хирургия туралы кең пікірлерге қатыспай, анатомиялық сипаттамаларға назар аударды. «Анатомия» кітабы адамның интеллектына, ойлау қабілетіне, құрал жасау шеберлігіне және тік бойлы тұруына байланысты барлық тірі жандардан жоғары екенін мәлімдейді; осы қасиеттерінің арқасында адам зерттеуге лайық. Мондино мүшелерді дисекция кезінде олардың көрініс беретін ретімен сипаттайды. Дисекция тік кесу арқылы құрсақ қуысын ашудан басталады, кесу асқазаннан кеуде бұлшықтарына дейін созылады, ал кіндіктен жоғары көлденең кесу жасалады. Бірінші кезекте, ішек-қарынның бұлшық еттері егжей-тегжейлі сипатталады, содан кейін асқазанның пішіні, қызметі және орны туралы кеңінен талқыланады. Мәтінде айтылғандай, асқазан шар тәрізді, оның қабырғасында «сезім ортасы» деп аталатын ішкі қабық және ас қорытуға қатысатын сыртқы ет тәрізді қабық бар. Көк безге қол жеткізу үшін, ол асқазанға қара сары шығарады деп есептелген, хирург «жалған қабырғаларды» алып тастауы керек еді. Бауыр бес бөлікке бөлінген, өт қабықшасы сары сарының орны ретінде сипатталған, ал тоқ ішек туралы ешқандай мәлімет жоқ. «Анатомия» қабықша безі туралы толыққанды мәлімет бермесе де, оның ішек жолы туралы егжей-тегжейлі айтылады. Сондай-ақ, ол көк бездің анатомиясы және етеккір кезінде және жүктілік кезінде аналық бездің үлғаюы туралы жаңа мәліметтер келтіреді. Мондиноның адам жүрегі туралы сипаттамасы дұрыс болмаса да, өте егжей-тегжейлі. Ол үш бөліктен тұратынын талқылайды: оң қарынша, сол қарынша және septum ішіндегі орталық қарынша. Оң қарыншада үлкен тесік бар, ол арқылы жүрек бауырдан қанды тартады, сондай-ақ өкпеге қарай артериялық тамырдың тесігін алады. Сол қарыншада үш клапанды тесігі және өкпеден түтін тәрізді газдардың өтуіне мүмкіндік беретін venalis артериясының екі клапанды ашылуы бар. Анатомиялық кемшіліктеріне қарамастан, vena chili (Мондиноның vena cava деген атауы) өзінің дәлдігімен ерекшеленеді. Содан кейін ол өкпеге көшеді, vena arterialis (өкпе артериясы) мен arteria venalis (өкпе тамыры) жолын сипаттайды. «Анатомияның» бұл бөлімінде плевра туралы да айтылады және өкпе патологияларын, оның ішінде шынайы плеврит, жалған плеврит және пневмонияны ажыратудың маңыздылығы атап өтіледі. Оның ларинкс пен эпиглоттисті сипаттауы өте қарапайым. Мондино ішек жарақатын жабу үшін ірі құмырсқаларды оның жиектерін шағуға және содан кейін олардың бас терілерін кесіп тастауды сипаттайды, бұл бір ғалымның хирургияда тігістерді қолдануды болжауы ретінде түсіндіріледі. «Анатомия» сонымен қатар ойық ісікке операция жасаудың егжей-тегжейлі жолдары, кастрациямен және кастрациясыз, сондай-ақ катаракта хирургиясының түрі туралы сипаттаманы қамтиды. Мондиноның бас сүйегін өңдеуі оның кесілуіне қатысты тек нақты емес нұсқаулар береді, бұл бас сүйегінің қуысы сирек және аз техникалық шеберлікпен ашылғанын көрсетеді. Дегенмен, «Анатомия» кітабында Галленнің «Адамның дене мүшелерін қолдану» кітабынан алынған бас сүйегінің жүйкелері туралы сипаттама бар. Сонымен қатар, ми үш бөлікке бөлінеді: алдыңғы бөлік сезім мүшелерінің жиналатын орны, ортаңғы бөлік қиялға, ал артқы бөлік естелікке арналған. Хориоидтық плексстің қозғалысы жүрекшелер арасындағы жолдарды ашып-жауып, ақыл-ой процестерін басқарады. Мондино Гален мен ислам түсіндірмешілерінің ізімен көздің ортасына линзаны орналастырады. «Анатомияға» енгізілген медициналық ақпараттың көп бөлігі ислам ғалымдары жазған Гиппократ, Аристотель және Гален туралы түсініктемелерден алынған. Мондино өзінің жеке дисекциялық тәжірибелеріне жиі сілтеме жасаса да, ол осы мәтіндік билік өкілдерінің көптеген қателіктерін қайталайды. Мысалы, ол қате Галлендік түсінікті таратады, адам миының тамырларының негізінде «тамаша желі» (rete mirabile) бар екенін айтады, бірақ ол шындығында тек есек сияқты жануарларда ғана кездеседі. «Анатомияда» қамтылған басқа қателер Гален мен Аристотельдің ілімдерін келістіруге тырысудың нәтижесі болып табылады. Бұл Мондиноның жүрек сипаттамасында көрінеді: ол Аристотельдің үш қарыншалы жүрек туралы түсінігін Галеннің бір жақтан екінші жаққа өте алатын қанның бар екенін айтуымен біріктіреді.

Мұра

Ол анатомия және физиология саласына ұзаққа созылатын, тіпті толыққанды дәл болмаса да, маңызды үлес қосты. "Anatomia" тез арада классикалық мәтінге айналды, ал Мондиноның өлімінен кейін "құдайлық ұстаз" деп есептелді, сондықтан оның кітабындағы сипаттамалардан өзгеше нәрсе аномалиялық немесе тіпті еретен деп саналды. Үш ғасыр бойы көптеген медицина мектептерінің жарғылары анатомия лекцияларында "Anatomia" кітабын оқулық ретінде пайдалануды міндеттеді. 16 ғасырда Болоньядағы анатомия профессоры Жакопо Беренгарио да Карпи Мондиноның еңбегіне кеңінен түсініктеме жазды, ал "Anatomia" мәтіні 1493 жылғы Кетамның "Fasciculus medicinae" кітабына енгізілді.