Кіріспе

Португалиялық әскери қолбасшы және зерттеуші (шамамен 1467/8 – шамамен 1520 ж.)

Педро Альварес Кабрал (; туған Педро Альварес де Гувея;) – португалиялық дворян, әскери қолбасшы, теңізші және зерттеуші, Бразилияны еуропалықтардың ашқандығымен ерекшеленеді. Ол төрт құрлықта болған тарихтағы алғашқы адам, 1500 жылғы танымал саяхатында оларды біріктірді, сондай-ақ Оңтүстік Американың солтүстік-шығыс жағалауын алғаш рет зерттеді және оны Португалияға қарастырды. Кабралдың ерте өмірінің толық мәліметтері әлі де белгісіз болса да, оның кішкентай ақсүйек отбасынан шыққандығы және жақсы білім алғандығы мәлім. 1500 жылы Васко да Гаманың Африка айналысымен жаңадан ашқан жолымен Үндістанға экспедиция басқаруға тағайындалды. Бұл міндеттің мақсаты – құнды дәмдеуіштермен оралу және араб, түрік және итальян саудагерлерінің қолындағы дәмдеуіштер саудасының монополиясын айналып өте отырып, Үндістанда сауда қатынастарын орнату еді. Васко да Гаманың Үндістанға жасаған бұрынғы экспедициясы теңіз жолымен Атлант мұхитының оңтүстігінен батысқа қарай жердің белгілерін (1497 ж.) тіркегенімен, Кабрал төрт құрлыққа – Еуропа, Африка, Америка және Азияға жеткен алғашқы экспедицияға жетекшілік етті. Оның 13 кемеден тұратын флоты Атлант мұхитының батысына қарай шалқап жүзіп, мүмкін қасақана, сәуірде (1500 ж.) үлкен арал деп ойлаған жерге жетті. Жаңа жер 1494 жылғы Тордесильяс шарты бойынша португалиялықтардың құзырына кіргендіктен, Кабрал оны португалиялық тәжге қарастырды. Ол жағалауды зерттеді, бұл үлкен құрлықтың континент екенін түсінді және король Мануэль I-ге жаңа аумақ туралы хабарлау үшін кеме жіберді. Бұл континент Оңтүстік Америка еді, ал Португалияға қарастырған жері кейіннен Бразилия деп аталды. Флот қайтадан жабдықталып, Үндістанға қарай жолға шықты. Атлант мұхитының оңтүстігіндегі дауыл бірнеше кеменің жоғалуына себеп болды, ал қалған алты кеме Үндістанның Каликут қаласына барудан бұрын Мозамбик арнасында кездесті. Кабрал бастапқыда сауда құқықтары бойынша келіссөздер жүргізуде сәтті болды, бірақ араб саудагерлері Португалияның кәсібін өздерінің монополиясына қауіп деп санап, мұсылмандар мен индустардың Португалияның сауда бекетіне шабуыл жасауына себепкер болды. Португалиялықтар көп шығынға ұшырады және олардың құрылыстары қиратылды. Кабрал араб флотын тонап, өртеп, қалаға шабуыл жасады, өйткені оның билеушісі күтпеген шабуылдың себебін түсіндірмеді. Каликуттан экспедиция Үндістанның басқа қала-мемлекеті – Кочин патшалығына барды, онда Кабрал оның билеушісімен достық қарым-қатынас орнатып, кемелерін құнды дәмдеуіштермен толтырып, Еуропаға оралды. Адамдар мен кемелердің жоғалуына қарамастан, Кабралдың сапары Португалияға оралғаннан кейін сәтті деп есептелді. Дәмдеуіштерді сатудан түскен үлкен пайда Португалия тәжірибасының қаржысын нығайтып, Америкадан алыс Шығысқа дейін созылған Португалия империясының негізін салуға көмектесті. Кейінірек Кабрал, мүмкін, Мануэль I-мен туындаған даудың нәтижесінде, Үндістанда мықты беделді болу үшін жаңа флот құрылғанда назардан тыс қалды. Корольдің құрметінен айырылған ол, өмірі туралы ақпараттар аз сақталған жеке өмірге көшті. Оның жетістіктері 300 жылдан астам уақыт бойы көбінесе ұмытылды. Бразилияның 19 ғасырда Португалиядан тәуелсіздік алғаннан кейін ондаған жылдар өткен соң, Бразилия императоры Педро II Кабралдың беделін жаңартты. Тарихшылар ұзақ жылдар бойы Кабрал Бразилияны ашқан адам ба, әлде оның ашылуы кездейсоқ болған ба деген мәселені талқылады. Бірінші сұраққа жауап ретінде, одан бұрынғы зерттеушілердің сирек кездескендері сол кезде көп назар алмады және болашақта Бразилия болып қалатын жердің дамуы мен тарихына ешқандай үлес қоспады, ол Америкадағы португал тілінде сөйлейтін жалғыз мемлекет. Екінші сұрақ бойынша нақты келісімге қол жеткізілмеді, ал қасақана ашылу гипотезасы нақты дәлелдерден құралмайды. Дегенмен, замандас зерттеушілердің көлеңкесінде қалғанына қарамастан, тарихшылар Кабралды "Ашылулар дәуірінің" маңызды тұлғасы деп есептейді.

Ерте өмір

Педро Альварес Кабралдың Бразилияны ашуға әкелген саяхатына дейін немесе одан кейін өмір сүруі туралы мәлімет аз. Ол 1467 немесе 1468 жылы – бірінші жылғысы ықтимал – Бельмонтеде, қазіргі Ковильядан, Португалияның орталық бөлігінде дүниеге келген. Ол Фернао Альварес Кабрал мен Изабел Гоувейяның ұлы, отбасында бес ұл мен алты қыз болған. Кабрал Педро Альварес де Гувея деп крещениеден өтті және кейін ғана, 1503 жылы ағасы қайтыс болғаннан кейін, әкесінің тегін қолдана бастады. Оның отбасы гербі күміс фонға екі күлгін ешкі суретімен бейнеленген. Күлгін түс адалдықты білдіреді, ал ешкілер отбасылық атынан (кабрал ағылшын тілінде ешкіні білдіреді) алынған. Дегенмен, отбасы гербін пайдалануға тек оның ағасы ғана құқылы болған. Отбасы шежіресінде Кабраилар Македонияның алғашқы патшасы Каранның ұрпағы екендігі айтылады. Каран өз кезегінде жартылай құдай Геркулестің жетінші буын ұрпағы болған. Мифтерді еске алмай, тарихшы Джеймс МакКлиммонт басқа бір отбасылық әңгіме Кабрал отбасының нағыз тегін анықтауға көмектеседі деп санайды. Бұл дәстүрге сәйкес, Кабраилар Кастилияның Кабрейра кланынан шыққан (кабра испан және португал тілінде ешкіні білдіреді), олар ұқсас гербке ие болған. Кабраилар 14 ғасырда танымал болды. Альваро Гил Кабрал (Кабралдың арғы атасының атасы және шекаралық әскери қолбасшы) Кастилия патшасына қарсы соғыс кезінде Португалия королі Дом Жоан I-ге адал болған португалдық ақсүйектердің бірі болды. Сыйлық ретінде Жоан I Альваро Гилге Белмонте феодалын берді. Төменгі дворяндықта өскен Кабрал 1479 жылы, шамамен 12 жасында король Дом Афонсо V сарайына жіберілді. Ол гуманитарлық ғылымдарды оқып, қару-жарақпен күресуді үйренді. 30 маусым 1484 жылы ол шамамен 17 жаста болғанда король Дом Жоан II оны мосо фидальго (жас дворян; сол кезде жас дворяндарға берілетін кішігірім атақ) деп тағайындады. 1500 жылға дейінгі іс-әрекеттері туралы мәліметтер өте аз, бірақ Кабрал оның ата-бабалары сияқты және оның замандастарының көптеген жас дворяндары сияқты Солтүстік Африкада наурыз жасаған болуы мүмкін. Таққа екі жыл бұрын отырған король Дом Мануэль I 12 сәуір 1497 жылы оған 30 000 реальдық жылдық жәрдем берді. Ол сонымен қатар король кеңесінде фидальго (дворян) атағын алды және Мәсіх орденінің рыцары атанды. Кабралдың замандас портреті немесе егжей-тегжейлі дене бітімі туралы сипаттама жоқ. Оның денесі мықты болғандығы және әкесінің бойымен тең болғандығы белгілі. Кабралдың мінезі білімді, сыпайы, парасатты, жомарт, жауларға төзімді, қарапайым, бірақ сонымен қатар мақтанқор және өзінің абыройы мен лауазымына лайық құрметке тым алаңдаушылық танытқан деп сипатталған.

Әскери-теңіз флотының бас қолбасшысы

1500 жылдың 15 ақпанында Кабрал капитан-мор (сөзбе-сөз – аға капитан немесе бас қолбасшы) қызметіне тағайындалды. Ол Үндістанға сапар шегетін флотқа басшылық ететін болды. Сол кезде португалдық тәж әскери және теңіз командаларына тәжірибесіне немесе кәсіби біліктілігіне қарамастан, дворяндарды тағайындауды қалыпты жағдай деп есептеді. Кабралдың басқаруындағы кемелердің капитандарының көпшілігі, оның сияқты дворяндар еді. Бұл тәжірибеде айқын кемшіліктер болды, себебі билік өте нашар және жарамсыз адамдарға да берілуі мүмкін еді, ал талантты көшбасшылар, мысалы, Афонсу де Албукерке немесе Дом Жоао де Кастро сияқтыларға тимей де қоюшы еді. Португалия үкіметі Кабралды Үндістан экспедициясының басшысы етіп таңдағанда қандай критерийлерді қолданғаны туралы аз ғана мәлімет сақталған. Оны бас қолбасшы етіп тағайындау туралы патша жарлығында "еңбегі мен қызметі" деп көрсетілген. Бұл біліктілік туралы басқа ештеңе белгілі емес. Тарихшы Уильям Гринли король Мануэль I оны "сарқып тұрған жерден жақсы білгені сөзсіз" деп мәлімдеген. Бұл, сондай-ақ "Кабрал отбасының мәртебесі, олардың тәжге адалдығы, Кабралдың жеке келбеті және оның сарайда және кеңесте көрсеткен қабілеті маңызды факторлар болды". Патша кеңесінде отырған екі бауырының ықпалы да оған көмектескен болуы мүмкін. Саяси интригалардың болуын ескере отырып, Кабрал оның тағайындалуын ілгерілеткен фракцияның мүшесі болған болуы мүмкін. Тарихшы Малин Ньюит белгілі бір сыртқы маневрлерге сенеді және Кабралдың таңдалуы "асыл отбасылардың бәсекелес топтарының мүдделерін теңестіруге бағытталған әрекет болды, себебі оны ұсынуға басқа ешқандай сапасы жоқ сияқты және ірі экспедицияларды басқару тәжірибесі де жоқ" деді. Кабрал әскери басшы болды, ал оған теңіз мәселелерінде көмектесу үшін экспедицияға әлдеқайда тәжірибелі теңізшілер қосылды. Олардың ішіндегі ең маңыздылары Бартоломеу Диас, Диого Диас және Николау Коэльо еді. Олар, басқа капитанмен бірге 13 кеме мен 1500 адамды басқаратын. Олардың 700-і сарбаз болды, бірақ көпшілігі әскери дайындығы жоқ қарапайым халық еді. Флоттың екі дивизиясы болды. Бірінші дивизия тоғыз нау (карак) және екі дөңгелек каравельден тұрады, олар сауда қатынастарын орнату және фабрика құру мақсатымен Үндістанның Каликут қаласына бағытталды. Екінші дивизия бір нау мен бір дөңгелек каравельден тұрады, олар бүгінгі Мозамбиктегі Софала портына қарай жолға шықты. Флотты басқарғаны үшін Кабралға 10 000 крузадо (ескі португал валютасы, шамамен 35 кг алтынға тең) және Еуропаға тасымалдау үшін өзінің есебінен бұрыш сатып алу құқығы берілді. Бұрыш салықсыз португалдық тәжге қайта сатылатын болды. Сондай-ақ, оған басқа да дәмдеуіштердің 10 қорабын кедендік бажсыз әкелуге рұқсат етілді. Саяхат өте қауіпті болғанымен, Кабрал жүкті аман-есен Португалияға қайтарса, өте бай адамға айналу мүмкіндігіне ие болды. Дәмдеуіштер сол кезде Еуропада сирек кездесетін және оларға үлкен сұраныс болды. Бұрынғы флот Африканы айналып, бірінші болып Үндістанға жеткен еді. Бұл экспедицияны Васко да Гама басқарған, ол 1499 жылы Португалияға оралған. Он жылдар бойы Португалия Италия теңіз республикалары мен Осман империясының бақылауында болған Жерорта теңізін айналып өту үшін Шығысқа барудың балама жолын іздеп келді. Португалияның экспансионизмі алдымен Үндістанға, кейін бүкіл әлемге отарлауға алып келді. Католик дінін жалған құдайларға табынатын елдерге тарату да зерттеушілерді ынталандырды. Сонымен қатар, Португалияның маврларға қарсы ұлт үшін күресінен туындаған мұсылмандарды кері итерудің ұзақ дәстүрі болды. Соғыс алдымен Солтүстік Африкаға, содан кейін Үндістанға дейін тарады. Зерттеушілерді ынталандырған тағы бір мақсат – мифтік Престер Джонды іздеу еді. Ол – исламға қарсы одақ құруға болатын күшті христиан патшасы. Соңында, Португалия тәжі Португалия Батыс Африкадағы құлдар мен алтын саудасына, сондай-ақ Үндістанның дәмдеуіш саудасына қатысуға ұмтылды.

Жаңа елге бару және келу

32 жастағы Кабрал басқаратын флот 1500 жылдың 9 наурызында түскіде Лиссабоннан аттанды. Алдыңғы күні оған патша, оның сарайы және көптеген жұртшылық қатысқан ресми қоштасу рәсімі өткізілді. 14 наурыз күні таңертең флот Канар аралдарындағы Гран-Канариядан өтті. Одан кейін Батыс Африка жағажайындағы португалиялық колония – Кабо-Вердеге бет алды, ол жерге 22 наурызда жетті. Келесі күні Васко де Атайд басқарған, 150 сарбазбен бірге кеткен кеме із-түзсіз жоғалып кетті. Флот 9 сәуірде экватордан өтіп, Африка құрлығынан мүмкіндігінше алысқа қарай, сол кездегі «волта-ду-мар» (сөзбе-сөз «теңіз бұрылысы») деп аталатын навигациялық тәсілмен жүзіп кетті. 21 сәуірде теңіз шөптері көрінді, соның салдарынан теңізшілер жағалауға жақындап қалғанын ойлады. Олардың болжамы келесі күні, 1500 жылдың 22 сәуірінде, флот Кабрал Монте Паскоал («Пасха тауы» деп атаған, себебі ол Пасха аптасы еді) деген жерге жақын тоқтағанда расталды. Бұл жер қазіргі Бразилияның солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан. Португалдықтар жағада адамдарды байқады, ал 23 сәуірде барлық кемелердің капитандыры Кабралдың бас кемесіне жиналды. Кабрал Васко да Гаманың Үндістанға жасаған сапарынан тәжірибе алған капитан Николау Коэльоға жағаға шығып, байланыс орнатуды бұйырды. Ол құрлыққа бас қойып, жергілікті тұрғындармен сыйлықтар алмасты. Коэльо қайтып келгеннен кейін Кабрал флотты солтүстікке қарай бағыттап, жағалау бойымен жүзіп, 24 сәуірде бас қолбасшы Porto Seguro (Қауіпсіз порты) деп атаған жерге тоқтады. Бұл жер табиғи порты болғандықтан, бас кеменің навигаторы Афонсо Лопес екі жергілікті тұрғынды Кабралмен кеңесу үшін кемеге алып келді. Алғашқы кездесудегідей, бұл да кездесу достық ахуалда өтті және Кабрал жергілікті тұрғындарға сыйлықтар сыйлады. Бұл тұрғындар тас дәуірінің аңшы-жинақшылары еді, еуропалықтар оларға «үндістер» деген жалпы атау берген. Ерлер аң аулау, балық аулау және жеміс-жидек жинау арқылы азық-түлік қамдаса, ал әйелдер шағын ауқымда егіншілікпен айналысты. Олар көптеген өзара соғысқан тайпаларға бөлінген. Кабрал кездескен тайпа – Тупиниким тайпасы еді. Олардың кейбіреулері көшпелі, ал кейбіреулері отты білетін, бірақ металл өңдеуді білмейтін жайлаушылар еді. Кейбір тайпалар каннибализммен айналысқан. 26 сәуірде, қызығушылық танытып, мейірімділік көрсеткен жергілікті тұрғындар көбейген соң Кабрал өз сарбаздарына құрлықта алтарь салуды бұйырды, онда болашақта Бразилия болып қалатын жерде алғашқы христиан дінінің қызметі өткізілді. Ол кеме экипажымен бірге осы қызметке қатысты. Келесі күндер су, азық-түлік, ағаш және басқа да қажетті заттарды жинаумен өтті. Португалдықтар сондай-ақ үлкен, мүмкін, ұзын ағаштан жасалған айқыш тұрғызды. Кабрал жаңа жердің Тордесильяс шартында белгіленген Португалия мен Испания арасындағы шекара сызығының шығысында орналасқанын анықтады. Осылайша, бұл аумақ Португалияға бөлінген аймаққа кірді. Португалияның осы жерге құқығын бекіту үшін ағаш айқыш орнатылып, 1 мамырда екінші діни қызмет өткізілді. Кабрал жаңадан ашқан жерді айқыш құрметіне Ilha de Vera Cruz (Нағыз айқыш аралы) деп атады. Келесі күні Гаспар де Лемос немесе Андре Гонсалвес (көздер кімнің жіберілгені туралы келіспейді) басқарған жабдықтау кемесі Португалияға оралып, корольге жаңалықты жеткізді.

Оңтүстік Африкадағы қайғылы оқиға

Флота өзінің сапарын 1500 жылы 2 немесе 3 мамырда жаңартты және Оңтүстік Американың шығыс жағалауымен бойлап жүзіп кетті. Кабрал арал емес, толыққанды құрлық тапқанына көз жеткізді. Шамамен 5 мамырда флота Африқаға қарай, шығысқа бұрылды. 23 немесе 24 мамырда Оңтүстік Атлантиканың жоғары қысым аймағында дауылға тап болды, нәтижесінде төрт кеме құлады. Апат орнының нақты мекені белгісіз – болжамдар Африка құрлығының оңтүстік ұшындағы Жақсы Үміт мүйісіне жақын жерден бастап, «Оңтүстік Америка жағалауын көру қашықтығында» дейін жетеді. 1488 жылы Жақсы Үміт мүйісіне жеткен алғашқы еуропалық Бартоломеу Диас басқарған үш нау және бір каравель суға батып, 380 теңізші қаза тапты. Қалған кемелер нашар ауа райы мен зақымдалған такелаж салдарынан шашырап кетті. Диого Диас басқарған бір кеме бөлініп, жалғыз өзі алға жылжыды, ал қалған алты кеме қайтадан бірікті. Олар үш кемеден тұратын екі топқа бөлініп, Кабралдың тобы Жақсы Үміт мүйісінен шығысқа қарай жүзіп кетті. Өз орнын анықтап, құрлықты көріп, солтүстікке бұрылып, Шығыс Африка мен Софаланың солтүстігіндегі Примейрас және Сегундас архипелагының бір жеріне түсті. Басты флотилия он күн бойы Софала маңында жөндеу жұмыстарын жүргізді. Экспедиция содан кейін солтүстікке бет алып, 26 мамырда Килва Кисиваниге жетті, онда Кабрал оның патшасымен келісімге келуге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Килва Кисиваниден флотилия Малиндиге жол тартты, ол жерге 2 тамызда жетті. Кабрал оның патшасымен кездесіп, достық қарым-қатынас орнатып, сыйлықтар алмасты. Малиндиде Индияға соңғы сапар үшін навигаторлар жалданып, флотилия теңізге шықты. Аңжадип аралына жетті, ол Каликутқа баратын кемелердің қамтамасыз ету үшін тоқтаған жері. Мұнда кемелерді құрлыққа тіреп, қайта қаптады және бояды. Каликут билеушісімен кездесуге соңғы дайындықтар жасалды.

Каликуттағы қырғын

Әскер флоты Анджадиптен шығып, 13 қыркүйекте Каликутқа жетті. Кабрал Заморинмен (Каликут билеушісінің атағы) келіссөз жүргізіп, фабрика мен қойма құруға рұқсат алды. Қарым-қатынасты одан әрі жақсарту ниетімен Кабрал Замориннің өтініші бойынша бірнеше әскери тапсырмаларға адамын жіберді. Бірақ 16 немесе 17 желтоқсанда фабрикаға шамамен 300 (кейбір мәліметтер бойынша, тіпті бірнеше мыңға дейін) араб пен үндінің шабуылы болды. Арбалетшілердің қаһармандық қорғанысына қарамастан, 50-ден астам португалдық қаза тапты. Қалған қорғаушылар кемелерге қайтарылды, ал кейбіреулері жүзіп өтті. Шабуылдың қызғанышпен толған араб саудагерлерінің ықпалымен жасалғанын ойлап, Кабрал Каликут билеушісінен түсініктеме күтті, бірақ 24 сағат өткен соң да кешірім сұралмады. Португалдықтар фабрикаға жасалған шабуылға және жолдастарының қазасына ашуланып, портта тұрған он араб сауда кемесін басып алды. Олардың шамамен 600 экипажы қаза тауып, жүктері тәркіленіп, кемелер өртеп жіберілді. Кабрал келісімнің бұзылуына жауап ретінде Каликутты бір күн бойы бомбалауға бұйрық берді. Осы қырғынның себебі португалдардың мұсылмандарға деген ұшқынсыздығы болды, ол Иберия түбегі мен Солтүстік Африкадағы маврлармен ғасырлар бойғы қақтығыстардан туындаған. Португалдар дәмдеуіш саудасын бағындыруға бейілді болды және бәсекелестікке жол бермеймін деп шешті. Арабтар да португалдардың дәмдеуіштерге қол жеткізу монополиясын бұзуына келіспеді. Португалдар сауданың барлық саласында ерекше құқықтарды талап етуден бастады. Патша Мануэль I-нің Кабрал Каликут билеушісіне жеткізген хаты, араб тілмаштары арқылы аударылып, араб саудагерлерін шеттетуді көздеді. Араб саудагерлері сауда мүмкіндіктерінен және күнкөрісінен айырылатынын сезіп, Заморинды португалдарға қарсы қоюға тырысты. Португалдар мен арабтар бір-бірінің әрбір қимылына күдікпен қарады. Тарихшы Уильям Гринли португалдардың «өздерінің азаматтығын және болашақта Үндістанға келетін флоттардың да сандық артықшылығы болмайтынын түсінгенін; сондықтан бұл сатқындық болашақта португалдардан қорқыныш пен құрметті қамтамасыз ету үшін қатаң жазалануы керек» екенін айтты. Осы мақсатқа жету үшін олардың артиллериясы маңызды болды. Осылайша, олар Азиядағы еуропалық державалардың келесі ғасырлар бойы қолданған канонерлік дипломатияның үлгісін жасады.

Еуропаға оралу

Васко да Гаманың Үндістанға жасаған сапары туралы хабарлар король Мануэль I-ге Кабралға Каликуттың оңтүстігінде сауда жасауға болатын тағы бір порты туралы мәлімет беруге түрткі болды. Бұл қала Кочин еді. Флот 24 желтоқсанда Кочинге жетіп, кемеге мінгізді. Кочин номиналды түрде Каликуттың вассалы болған, сонымен қатар басқа да үнді қалаларының ықпалында болды. Кочин тәуелсіздікке қол жеткізуге құштар еді, ал португалдар өз мақсаттарына жету үшін үнділіктердің арасындағы келіспеушіліктен пайдалануға дайын болды. Бұл тактика португалдардың аймақта гегемониясын орнатуын қамтамасыз етті. Кабрал Кочиннің билеушісімен, сондай-ақ басқа да үнді қалаларының билеушілерімен одақ құрып, сауда бекетін құруға мүмкіндік алды. Соңында, құнды дәмдеуіштермен толтырылған флот 1501 жылдың 16 қаңтарында Португалияға қайта оралу сапарына шығар алды, бұрын Каннурға сауда үшін барды. Экспедиция Африканың шығыс жағалауына бағыт алды. Бір кеме құмға тұрып қалды және суға батып бастады. Басқа кемелерде орын болмағандықтан, оның жүгі жоғалып, Кабрал каракты өртеп жіберуге бұйрық берді. Содан кейін флот Мозамбик аралына (Софаладан солтүстік-шығысқа қарай) жабдықтау үшін және Жақсы Үміт мүйісін айналып өтуге кемелерді дайындау үшін бет алды. Бір кервен Софалаға жіберілді. Флоттағы ең жылдам кеме саналған және Николау Коэльо басқарған екінші каравель корольға сапардың сәттілігі туралы алдын ала хабар беру үшін жіберілді. Педро де Атаиде басқарған үшінші кеме Мозамбиктен шыққаннан кейін флоттан бөлініп кетті. 22 мамырда флоттың саны екі кемеге дейін азайды. Олар 2 маусымда Бесегуишқа (қазіргі Дакар, Кабо-Вердеге жақын орналасқан) келді. Олар Николау Коэльоның каравелін ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік Атлантикадағы апаттан кейін бір жылдан астам уақыттан бері жоғалып кеткен Диого Диас басқарған науды да тапты. Науда жеті ауру, азып-тозыққан адам болды, олардың біреуі соншалықты әлсіз болды, жолдастарын қайта көргенде қуаныштан көз жұмды. Бесегуиште тағы бір португал флоты да тоқтағанын анықтады. Қазіргі Бразилияның ашылғаны туралы хабар алған Мануэль I оны зерттеу үшін тағы бір кішкентай флотты жіберді. Оның навигаторларының бірі Америго Веспуччи (Американың аты осыдан шыққан) болды, ол Кабралға өзінің барлау туралы айтып, ол шындығында бір аралға ғана емес, бүкіл континентке қонғанын растады. Николау Коэльоның каравелі Бесегуиштен бірінші болып шығып, 1501 жылдың 23 маусымында Португалияға келді. Кабрал Педро де Атаидедің жоғалған кемесін және Софалаға жіберілген каравельді күтіп қалды. Екеуі де ақыры пайда болды, ал Кабрал 1501 жылдың 21 шілдесінде Португалияға келді, ал басқа кемелер келесі күндері үйлеріне оралды. Барлығы екі кеме бос қайтып келді, бесеуі толық жүктелген, ал алтауы жоғалып кетті. Дегенмен, флот тасыған жүктер португал тәжірибесіне 800% пайда әкелді. Сатылғаннан кейін түскен кіріс флотты жабдықтауға кеткен шығындарды, жоғалған кемелердің құнын және осы шығындардың барлық сомасынан асып түсетін пайданы жапты. Тарихшы Джеймс МакКлимонт былай деп мәлімдейді: "Шығыс Африка жағалауына жеткенде, өзіне жүктелген міндетті орындауға бел буған және аман қалған офицерлер мен сарбаздарды осындай батылдыққа шақыруға қабілетті болған" Кабрал "көре алмаған шығындарға қарамастан". Тарихшы Бейли Диффи былай деп мәлімдеді: "Кабралдың Бразилия мен Үндістанға жасаған сапарынан гөрі жақсы сапары аз болды", ол Африкадан алыс Шығысқа дейін португал теңіз империясының басталуына әкелетін жол салды және ақырында "Бразилиядағы құрлық империясына" әкелді.

Кейінгі жылдар және өлім

Кабрал қайтып келгеннен кейін король Мануэль I Үндістанға сапар шегу үшін және Каликуттегі португалдықтардың жоғалтуларын өшіру үшін тағы бір флотты жоспарлай бастады. Кабрал осы «Қарымта флотилиясының» басшысы болып тағайындалды. Сегіз ай бойы Кабрал барлық дайындықтарды жасады, бірақ белгісіз себептермен ол басшылықтан алынды. Висенте Содреге флоттың бір бөлігіне тәуелсіз басшылық беру ұсынылған еді, бірақ Кабрал бұған қарсы шықты. Ол қызметтен босатылды ма, әлде өзі басшылықтан босатуды сұрады ма, нәтижесінде 1502 жылдың наурыз айында флоттың басшысы Висенте Содренің туған інісі Васко да Гама болды, ал емес Кабрал. Да Гаманы қолдаған топ пен Кабралды қолдаған топ арасында шиеленіс туындағаны белгілі болды. Бір кезде Кабрал сарайды мүлдем тастап кетті. Корольдің ашуы осы даудан өте күшті болды, тіпті оның алдында бұл мәселені айту да Гаманың жақтастарының бірі үшін елден қууға алып келуі мүмкін еді. Мануэль I-нің құрметінен айырылса да, Кабрал 1503 жылы Португалия королі Дом Фернандо I-нің ұрпағы, бай ақсүйек әйел Дона (ханым) Изабел де Кастроға үйленді. Оның анасы Афонсу де Альбукеркидің қарындасы еді, ол ашу шегіндегі португалдықтардың ең ұлы әскери қолбасшыларының бірі болған. Олардың кем дегенде төрт баласы болды: екі ұл (Фернау Алварес Кабрал және Антониу Кабрал) және екі қыз (Катарина де Кастро және Гуиомар де Кастро). Басқа деректерде Изабел және Леонор есімді тағы екі қызы болғаны айтылады, сондай-ақ Гуиомар, Изабел және Леонор діни орденге қосылған. Афонсу де Альбукерки Кабралдың жағдайына араласуға тырысып, 1514 жылдың 2 желтоқсанында Мануэль I-ден оны кешіруін және сарайға оралуына рұқсат беруін сұрады, бірақ бұл сұраныс қабылданбады. Саяхатынан бері қайта-қайта қызба мен діріл (мүмкін безгек) ауруына шалдыққан Кабрал 1509 жылы Сантаремге көшті. Ол өмірінің соңғы жылдарын сонда өткізді. Оның сол кездегі іс-әрекеттері туралы мәліметтер аз. 1509 жылдың 17 желтоқсанындағы патшалық хатқа сәйкес, Кабрал өзіне тиесілі мүлікке қатысты дауға қатысқан. Сол жылғы тағы бір хатта оған белгілі бір әскери қызметі үшін артықшылықтар берілетіні хабарланған. 1518 жылы немесе одан бұрын ол корольдік кеңесте фидальгодан рыцарь дәрежесіне көтеріліп, ай сайын 2437 реаль көлемінде жәрдемақы алуға құқылы болды. Бұл 1497 жылы берілген және әлі де төленіп жатқан жылдық жәрдемақыға қосымша болды. Кабрал 1520 жылы белгісіз себептерден қайтыс болды. Ол Сантаремдегі Конвенто-да-Граса монастырының Сан-Жоао Евангелиста капелласында жерленді.

Өлімнен кейінгі оңалту

Бразилияға айналатын жердегі алғашқы тұрақты португалдық бекінісі 1532 жылы Мартим Афонсу де Соуза құрған Сан-Висенте болды. Жылдар өте келе португалдықтар батысқа қарай шекараларын кеңейтіп, тума американдықтар мен испандықтардан көбірек жерлерді жаулап алды. Бразилия 1750 жылға қарай қазіргі шекараларының көп бөлігін бекітті және Португалия оны алыс теңіз империясының ең маңызды бөлігі деп санады. 1822 жылдың 7 қыркүйегінде португал корольі Дом Жоан VI-ның мұрагері Бразилияның Португалиядан тәуелсіздігін қамтамасыз етті және Дом Педро I ретінде оның алғашқы императоры болды. Кабралдың ашқан жері, тіпті оның туған жеріндегі соңғы тыныс алатын орны, экспедициясынан бері шамамен 300 жыл бойы дерлік толығымен ұмытылған еді. Бұл 1840 жылдары император Дом Педро II, Педро I-нің ұлы мен мұрагері, Бразилия тарихи және географиялық институты арқылы Кабралдың өмірі мен экспедициясына қатысты зерттеулер мен жарияланымдарды демеушілік еткен кезде өзгерді. Бұл императордың Бразилияның әртүрлі азаматтары арасында ұлттық сезімді дамыту және нығайту жөніндегі ауқымды жоспарының бір бөлігі болды, оларға латын американдық республикаларымен қоршалған бірегей португал тілінде сөйлейтін империяның тұрғындары ретінде ортақ ұғым мен тарих сыйлады. Кабралға деген қызығушылықтың қайта жандануы 1839 жылы бразилиялық тарихшы Франсиско Адольфо де Варнхагеннің (кейін Порту-Сегуру графы) оның жерленген орнын қайта ашқаннан кейін басталды. Кабралдың қабірі табылған күйінің толығымен ескерілмеуі Бразилия мен Португалия арасында дипломатиялық дағдарысқа әкелді, соңғысы сол кезде Педро II-нің ең үлкен қарындасы Мария II басқарды. 1871 жылы бразилиялық император, Еуропаға саяхат жасағанда, Кабралдың қабірін барып көрді және ғылыми зерттеулер үшін эксгумация жасауды ұсынды, ол 1882 жылы жүзеге асырылды. 1896 жылы екінші эксгумация кезінде жер мен сүйек сынықтары бар құмыраны алып кетуге рұқсат берілді. Оның қалдықтары әлі де Португалияда болғанымен, құмыра 1903 жылдың 30 желтоқсанында Бразилиядағы Рио-де-Жанейроның ескі кафедралық соборында сақталды. Кабрал Бразилияда ұлттық батырға айналды. Алайда, Португалияда ол өзінің бәсекелесі Васко да Гаманың көлеңкесінде қалды. Тарихшы Уильям Гринли Кабралдың саяхаты "география тарихындағы орны үшін ғана емес, сонымен қатар сол кезеңнің тарихы мен экономикасына тигізген әсері үшін де маңызды" екенін айтты. Ол "көптеген саяхаттар ұрпақ үшін үлкен маңызға ие болғанын" мойындаса да, "өз заманында бағаланбаған" саяхаттардың да көп екенін айтады. Дегенмен, тарихшы Джеймс МакКлиммонт "Кабралдың португалдықтардың жаулап алулары мен ашқандары тарихындағы орны, одан да үлкен немесе сәтті адамдардың үстемдігіне қарамастан, өшпес" деп мәлімдеді. Ол Кабралдың "Бразилияны ашқан, тіпті алғашқы ашқан адам ретінде тарихта мәңгі есте қалатынын" қорытындылады.

Қасақана ашылу гипотезасы

Ғалымдарды бір ғасырдан астам уақыт бойы толғандырып келе жатқан дау – Кабралдың жаңа жерді табуы кездейсоқ болды ма, әлде қасақана ма деген сұрақ. Егер соңғысы дұрыс болса, онда португалдар батыста құрлық бар екеніне белгілі бір дәрежеде хабардар болған. Бұл мәселені алғаш рет 1854 жылы Бразилия тарихи және географиялық институтының отырысында император Педро II көтерді, ол жаңалықтың қасақана жасалғанын жобалап көрді. 1854 жылғы конференцияға дейін кең таралған пікір, жаңалықтың кездейсоқ оқиға екендігі болды. Фернан Лопес де Кастанхеданың 1541 жылы жарық көрген «Үндістанды ашу және жаулау тарихы» (História do Descobrimento e Conquista da Índia), Жоао де Барросның «Азия онжылдықтары» (Décadas da Ásia, 1552), Дамиао де Гойстің «Ең бақытты Д. Мануэлдің шежіресі» (Crônicas do Felicíssimo Rei D. Manuel, 1558), Гаспар Корреяның «Үндістан аңыздары» (Lendas da Índia, 1561), Висенте до Сальвадордың «Бразилия тарихы» (História do Brasil, 1627) және Себастьяно да Роша Питаның «Португалиялық Америка тарихы» (História da América Portuguesa, 1730) сияқты бұл тақырыптағы алғашқы еңбектер осы көзқарасты қолдады. Қасақаналық идеясын жақтаған алғашқы жұмысты Педро II талқылауды бастағаннан кейін 1854 жылы Жоаким Ноберто де Соуза е Сильва жариялады. Содан бері Франсиско Адольфо де Варнхаген, Капистрано де Абреу, Педро Калмон, Фабио Рамос және Марио Барата сияқты бірнеше ғалымдар осы пікірге қосылды. Тарихшы Хелио Вианна Кабралдың жаңа жер табуында «қасақаналықтың белгілері болғанын», бірақ оның «негізінен Оңтүстік Атлантиканың шетінде құрлық бар екені туралы білімге немесе күдікке байланысты» екенін айтты, бірақ оны растайтын нақты дәлелдер жоқ екенін де қосты. Бұл пікірді тарихшы Томас Скидмор да бөліседі. Тарихшы Чарльз Р. Боксер бұл сапардың қасақана болды ма, жоқ па деген пікірталасты «маңызсыз» деп санайды. Тарихшы Энтони Смит қарама-қайшы пікірлердің «вечно шешілмейтін болады» деген қорытындыға келді.

Алдынғылар

Кабрал қазіргі Бразилия жеріне, тіпті Оңтүстік Американың басқа да аймақтарына кездейсоқ соғып келген алғашқы еуропалық емес еді. Нормандықтар Солтүстік Америкаға жетіп, тіпті қоныстар құрған, бірақ олар 15 ғасырдың соңына дейін сәтсіздікке ұшырады. Христофор Колумб 1498 жылы Жаңа әлемге жасаған үшінші сапарында кейін Венесуэла болып табылатын аймақтың бір бөлігін аралап өтті. Бразилия жағдайында, португалдық теңізші Дуарте Пачеко Перейраның 1498 жылы Бразилия жағалауына сапар жасағаны мүмкін деп саналған. Алайда, бұл сенім кейіннен жоққа шығарылды және қазір ол Солтүстік Америкаға сапар шеккен деген пікірде. 1500 жылдың қаңтар және наурыз айлары аралығында екі испандық – Висенте Яньес Пинсон және Лепе Бразилияның солтүстік жағалауын бойлап саяхат жасады. Пинсон бүгінгі Кабо-де-Санто-Агостинодан (Бразилияның Пернамбуко штаты) Амазонка өзенінің сағасына дейін жетті. Онда ол Лепе басқарған тағы бір испан экспедициясымен кездесті, ол наурыз айында Ояпок өзеніне дейін жетті. Бразилияны Кабрал ашқан деп есептелуінің себебі, Пинсон мен Лепе жасаған сапарлар беткейлі болды және ұзақ мерзімді әсер етпеді. Тарихшылар Капистрано де Абреу, Франсиско Адольфо де Варнхаген, Марио Барата және Хелио Вианна испан экспедициялары Америкадағы жалғыз португал тілінде сөйлейтін елдің қалыптасуына ықпал етпегендігіне келіседі – бірегей тарихы, мәдениеті және қоғамы бар, ол континенттің қалған бөлігін билейтін Испан Америкасы қоғамдарынан ерекшеленеді.