Кіріспе

3 ғасырдағы Париж епискобы және әулие

Париждің әулие Денисі 3 ғасырдағы христиан шейіті және әулие. Оның өмірбаянына сәйкес, ол үшінші ғасырда Париж (сол кездегі Лутеция) епископы болған және серіктері Рустикус пен Элеутериймен бірге сенімі үшін басы кесіліп шейіт болған. Кейбір деректер бұл оқиғаны Домицианның қуғыны кезінде болған деп көрсетеді және бұрыс түрде Париждегі әулие Денисті Апостол Пауылға келген және Афинаның алғашқы епископы болған Ареопагитпен шатастырған. Денистің тарихи тұлға екенін ескере отырып, қазіргі кезде ол біздің заманымыздың 250 жылынан кейін Деций императорының қуғынында қаза тапқан болуы мүмкін деп саналады. Денис христиан тарихындағы ең белгілі бас кесілген шейіттердің бірі, және кең таралған аңыз бойынша, басы кесілген епископ басын қолына алып, өкініш туралы уағыз айтып бірнеше шақырым қашықтыққа дейін жүрген. Ол католик шіркеуінде Франция мен Париждің қасиетті қамқоршысы ретінде құрметтеледі және он төрт қасиетті көмекшінің бірі саналады. Оның жерленген жерінде жергілікті христиан әйелі шағын ғибадатхана салған, кейін ол аббаттық және базиликаға дейін кеңейтілді, оның айналасында француздық Сен-Дени қаласы өсіп, қазір Париждің маңына айналды.

Атауы

Орта ғасырлық және қазіргі француз еркек есімі Денис латын тіліндегі Дионисий есімінен, ал ол грек тіліндегі Дионисий есімінен шыққан.

Өмір

Григорий Турский Денистің Паризиліктердің епископы болғанын және қылышпен басы кесіліп шейіт болғанын айтады. Оның өмірі мен шейіт болуы туралы ең ерте құжат, шамамен 600 жылы жазылған "Passio SS. Dionysii Rustici et Eleutherii", қате түрде ақын Венанций Фортунатқа жатқызылады және аңызға толы. Дегенмен, Passio бойынша Денис үшінші ғасырда Галлияны дінге көшіру үшін Италиядан жіберілді, бұл "Галлияға жіберілген елшілермен" байланыс орнатты, олар Папа Фабиан басшылығымен тағы алты миссионер епископпен бірге жіберілген еді. Сол жерде Денис Париждің алғашқы епископы болып тағайындалды. Император Децийдің қудалаулары Лютециядағы (Париж) кішкентай христиан қауымын дерлік толықтай таратып жіберді. Денис, өзінің ажырамас серіктері Рустик және Элеутериймен бірге, олар да оның қасында шейіт болды, Сень өзеніндегі Иль-де-ла-Сите аралына қоныстанды. Римдік Париж өзеннен алыс, сол жағалаудың жоғары жатқан бөлігінде орналасқан.

Шейіт болу

Денис пен оның серіктері адамдарды дінге өткізуде осыншалықты табысты болды, сондықтан олардың ізбасарларын жоғалтудан қорыққан, бұрынғы дін қызметкерлері наразылық білдірді. Олардың қоздырысымен, Рим әкімшісі миссионерлерді тұтқындады. Ұзақ уақыт түрмеде отырғаннан кейін Денис және оның екі дін қызметкері бас кесіліп өлтірілді. Оның басы кесілген соң, Денис оны алып, төбенің басынан бірнеше шақырым қашықтыққа дейін барып, жол бойы уағыз айтқан деседі, осылайша ол көптеген қасиеттілердің қатарына қосылды. Осы шейіттік туралы көптеген әңгімелердің арасынан, бұл оқиға «Алтын аңыз» және Батлердің «Қасиеттілердің өмірі» кітабында егжей-тегжейлі сипатталған. Ол уағыз айтуын тоқтатып, қайтыс болған жері кішкентай ғибадатханамен белгіленді, ол Сен-Дени базиликасына айналды, ол Франция патшаларының жерлену орны болды. Тағы бір деректерде оның денесі Сенаға лақтырылған, бірақ сол түні оның ізбасарлары оны қайта тауып, жерлеген. Оның «Vita Sanctae Genovefae» атты еңбегі V ғасырдың соңында қазіргі базиликаның жанында ғибадатхана болғанын куәландырады. Хлотар I-нің шөбересі Дагоберт I алғашқы Патшалық базиликаны салдырды. Меровингтер дәстүрі бойынша, бастапқыда Клодвиг пен Хлотильдис сияқты патшаларды Париждегі Сен-Женевьева/Женевефа аббаттығына жерлеуге болады, себебі Клодвиг 502 жылы оның құрылысын тапсырған. Бірақ Кильперик I өзінің анасы, жесір патшайым Арегунданы Сен-Дениге жерледі. Оның немересі, әрине, отбасылық дәстүрді сақтады. Арегунданың (шамамен 580 жылы қайтыс болған) қабірі 1959 жылы табылған, оның жерленген заттарын Сен-Жермен-ан-Лай мұражайында көруге болады. Фулрад, 749/50 жылы аббат болған, оның орнына келген шіркеуді салдырды және Каролингтердің Меровингтер тағына отыруымен тығыз байланысты болды. Уақыт өте келе, Сен-Дени француз халқының қамқоршысы ретінде танылды, ал Сен-Луи монархия мен патшалық әулеттердің қамқоршысы болды. «Сен-Дени немесе Монжои! Сен-Дени!» – француз әскерлерінің соғысқа шақыру айқайына айналды. Францияның туы болған орифламм оның қабірінде қасиеттендірілген байрақ болды. 754 жылы Папа Стефан II Сен-Дениге құрмет көрсетуді Римге әкелгенде, оның құрметі Франциядан тысқары елдерге тарады. Көп ұзамай оның культы бүкіл Еуропаға тарады. Католик дәстүрі бойынша, Сен-Дени он төрт қасиетті көмекшінің бірі ретінде құрметтеледі. Атап айтқанда, Денис шайтанның ықпалынан және бас ауруынан сақтау үшін шақырылады, ал Женевьевамен бірге Париждің қасиетті қамқорларының бірі болып саналады.

Той

9 қазан күні Әулие Денис пен оның серіктері – Рустикус есімді священник және Элеутерий есімді диаконның мерекесі ретінде тойланады. Олар Дениспен бірге шейіт болған және оның қабіріне жерленген. Рустикус және Элеутерий есімдері тарихи деректерде кездеспейді. Әулие Денис мерекесі 1568 жылы Папа Пий V-тің бұйрығымен Рим күнтізбесіне қосылды, бірақ ол кем дегенде 800 жылдан бері тойланып келген. Әулие Денис Англия шіркеуі мен Канада англикан шіркеуі сияқты көптеген англикан провинцияларында 9 қазанда еске алу арқылы да еске алынады.

Ареопаг Дионисиймен шатастырып қарастыру

Кем дегенде тоғызыншы ғасырдан бері Ареопагтық Дионисий мен Париждік Денис туралы әңгімелер жиі шатастырылып келген. 814 жылы Пий I (Людовик Тақуа) Дионисий Ареопагитке жатқызылатын бірнеше жазбаларды Францияға әкелді, содан бері француз аңызшылары арасында Париждік Денис, Тарслық Павылдың белгілі бір жақтасы және шәкірті болған Дионисийдің өзі деген пікір қалыптасты. Хильдуиннің авторлығы ғасырлар бойы Сент-Денис аббаттығының монахтар қауымдастығымен қолдалып, олардың мақтанышының бір көзіне айналды. Пьер Абеляр «Historia calamitatum» еңбегінде осы сенімнің күшіне және монастырдың өз талаптарына қарсы келгендерге жасаған қатаң қарсылығына қысқаша тоқталады. Абеляр әзілдеп, аббаттықтың негізін қалаушы басқа Дионисий болған болуы мүмкін екенін айтты, оны Евсевий Дионисий Коринфтық деп атаған. Бұл қауымдастықтың наразылығын туғызды, нәтижесінде Абеляр ашумен кетіп қалды. XVI ғасырға дейін ғалымдар Сент-Денис базиликасының шығыс тегі туралы пікір білдіре берді: олардың бірі – Годфрой Тиллман, 1538 жылы Парижде Шарлотта Гиллард баспасында жарық көрген Ареопагиттің хаттарының парафразына жазылған ұзақ алғы сөзінде. Көптеген тарихшылар осы шатасқан әңгіменің мүлдем қате екеніне келіседі. Сондықтан, Сент-Денистің көптеген бейнелерінде ол бүкіл басын ұстағанмен, кейбіреулерінде меценаттар собордың талабын қолдап, оны тек бас сүйегінің тәжін ұстап тұрған күйде бейнелеген, мысалы, Ле-Ман соборындағы 13-шы ғасырдың ортасындағы терезеде (Bay 111) көрсетілген оқиғада. Франция королі Филипп V-нің меншігінде болған және Париждегі Ұлттық кітапханада сақталатын 1317 жылғы «Сент-Денистің өмірі» атты суреттелген қолжазба, оның капелланы Жилль, Сент-Денис аббаты оған тапсырды, ал оны бұрынғы Сент-Денис аббаты Жан де Понтуаз тапсырыс еткен. Қолжазбада Сент-Денистің өмірі мен шейіттігін бейнелейтін жетпіс жеті миниатюра бар.