Кіріспе
Шаум (/ʃ//ɔː//m/) – 12 ғасырдан бастап қазіргі күнге дейін Еуропада жасалған қос қамыспен тартқыш аспап. Ол орта ғасыр мен Ренессанс дәуірлерінде ең жоғары танымалдылыққа ие болды, содан кейін классикалық музыкада гобойлар отбасы оны біртіндеп ығыстырды. Бұл аспап түрi Шығыс Жерорта теңізінен крест жорықтары кезінде Батыс Еуропаға келген болуы мүмкін. Шаумға ұқсас қос қамыспен тартқыш аспаптар Оңтүстік Еуропа мен Шығыста бұрыннан бар еді, мысалы, ежелгі гректердің, кейін византиялық аулос, сорна және зурна, сондай-ақ әрмендік дудук. Шаумның корпусы әдетте бір ағаштан жасалып, кернейге ұқсас кеңейтілген құбырмен аяқталады. 16-шы ғасырдан бастап шаумдар сопранинодан басқа үлкен түрлерге дейін әртүрлі өлшемдерде жасалды, ал төрт және бес бөліктен тұратын музыканы шаумдардан ғана құралған ансамбль орындай алатын. Барлық кейінгі шаумдардың (ең кішілерін қоспағанда) кемінде бір пернесі болады, ол диапазонды төмендетуге мүмкіндік береді; перне әдетте фонтанель деп аталатын тесіктелген ағаш қақпақпен жабылады. Гобой мен фагонда қолданылатын арундо донакс қамысынан жасалған қос қамыс, аспаптың жоғарғы жағындағы ұяшыққа немесе үлкен түрлерінде бокал деп аталатын металл түтікшеге енгізіледі. Пирует – ортасында ойығы бар кішкентай ағаш бөлшек, ол қамыстың төменгі бөлігін қоршап тұрады, бұл ерін мен ауыздың дұрыс орналасуын қамтамасыз етеді. Қамыстың аз бөлігі ғана пируэттен көрінетіндіктен, ойнаушының қамыспен байланысы шектеулі, демек, дыбыс күшінің бақылауы да шектеулі. Шаумның конустық құрылымы мен кеңейтілген құбыры, пируэтпен ойнау стилімен үйлесіп, аспапқа ашық ауада орындауға өте қолайлы, кернейге ұқсас өткір дыбыс береді.
The shawm (/ʃ//ɔː//m/) is a conical bore, double reed woodwind instrument made in Europe from the 12th century to the present day. It achieved its peak of popularity during the medieval and Renaissance periods, after which it was gradually eclipsed by the oboe family of descendant instruments in classical music. It is likely to have come to Western Europe from the Eastern Mediterranean around the time of the Crusades. Double reed instruments similar to the shawm were long present in Southern Europe and the East, for instance the ancient Greek, and later Byzantine aulos, the closely related sorna and zurna, and the Armenian duduk. The body of the shawm is usually turned from a single piece of wood, and terminates in a flared bell somewhat like that of a trumpet. Beginning in the 16th century, shawms were made in several sizes, from sopranino to great bass, and four and five part music could be played by a consort consisting entirely of shawms. All later shawms (excepting the smallest) have at least one key allowing a downward extension of the compass; the keywork is typically covered by a perforated wooden cover called the fontanelle. The bassoon like double reed, made from the same arundo donax cane used for oboes and bassoons, is inserted directly into a socket at the top of the instrument, or in the larger types, on the end of a metal tube called the bocal. The pirouette, a small wooden attachment with a cavity in the center resembling a thimble, surrounds the lower part of the reed—this provides support for the lips and embouchure. Since only a short portion of the reed protrudes past the pirouette, the player has only limited contact with the reed, and therefore limited control of dynamics. The shawm's conical bore and flaring bell, combined with the style of playing dictated by the use of a pirouette, gives the instrument a piercing, trumpet like sound, well suited for outdoor performances.
Этимология
Ағылшын тілінде бұл атау алғаш рет 14 ғасырда пайда болды. Бастапқыда үш негізгі түрі болды: (1) schallemele (shamulle немесе shamble), (2) s(c)halmys (shalemeyes немесе chalemyes, орта ағылшын тіліндегі барлық көпше түрлері) және (3) sc(h)almuse (немесе schalmesse), олардың әрқайсысы көне француз тіліндегі сәйкес түрінен алынған: chalemel, chalemie және chalemeaux (chalemel көпше түрі), олардың әрқайсысы латын тіліндегі calamus ('қамыс') немесе оның латын тіліндегі қысқартылған түрі calamellus сөзінен туындаған. Calamus сөзі ежелгі грек тіліндегі κάλαμος (kálamos) – "қамыс, құрақ" сөзінен шыққан. (Бұл атау шалумео аспабының да этимологиясымен байланысты, бірақ шалумео шаудан сәл өзгеше.) Ертедегі көпше түрлері жиі жекеше санмен шатастырылып, олардан жаңа көпше түрлер пайда болды. Кейінірек, 15-16 ғасырларда schalme, shaume, shawme және ақырында (16 ғасырда) shawm сияқты формаларда бір буынға дейін қысқартылуы, көпше және жекеше түрлердің шатасуынан болған болуы мүмкін. Немец тілінде шау Шалмей (немесе отбасының үлкен мүшелері үшін 14 ғасырда Bombard) деп аталады. Бұл көптеген еуропалық халықтарда дәстүрлі аспаптар ретінде қолданылатын көптеген халықтық шаулардың атауларының өте ұқсас болуымен расталады: Испанияда әртүрлі атаулармен көптеген дәстүрлі шауларды табуға болады, мысалы, Кастилия, Арагон және Леонның дульзайналары (кейде хиримия деп аталады, бұл термин шаудың көне француз сөзімен байланысты); Валенсия және Каталония шаулары (xirimia, dolçaina немесе gralla) немесе Наварраның гаитасы. Португалияда шармела деп аталатын аспап бар, ал итальяндық шаудың атауы – ciaramella (немесе: cialamello, cennamella). Дегенмен, атаудың араб тілінен шыққан болуы да мүмкін, себебі ол Египеттің дәстүрлі гобойы, ал еуропалық шау крест жорықтары кезінде Еуропаға әкелінген ұқсас аспаптардан дамыған сияқты. Бұл арабша атаудың өзі көптеген шығыс тілдеріндегі аспаптардың атауларымен байланысты: арабша , түрікше zūrnā, парсыша surnāy, қытайша suona, яванша saruni және индусша немесе sanayi. 16 ғасырда шау музыкалық аренадан жоғалып кетті; Мэри Розадан табылған аспап – бұл сақталған жалғыз мысал. Оның көшірмесі жасалып, ойнатылды. Бұл аспаптар мен созылатын аспаптар "басс-партияның өте әсерлі дыбысын" тудырады. Шау көбінесе сыртқы орындаулар үшін қолданылды, ал жұмсақ, жабық музыка үшін басқа аспаптар, мысалы, кремхорн және корнамуз артықшылыққа ие болды. Бұл екі қамысты аспаптар қамысты толығымен жабатын капсуламен жабдықталған, бұл дыбысты жұмсартады, бірақ динамиканың өзгеруіне мүмкіндік бермейді. Испан тіліндегі chirimia терминімен белгілі шау Гватемаланың жоғарғы жазықтарындағы майя халқының маңызды ырым-жыры болып табылады. Доңға басқанда хиримия жиі шерулерде және кейбір ырымдық билерде, мысалы Жеңіс биінде (Baile de la Conquista) қолданылады, ол әлі күнге дейін ойналады.
Шамның ұрпақтары
Микаэль Преториус өзінің Syntagma Musicum II (1619), 23 және 36-беттерінде C тонындағы, бір пернесі бар (G төменгі кеңейтілімі жоқ) тенор шамына «николо» деген ат берген, бірақ оны суреттемеген. Алайда, Преториус қосымша суреттер жинағындағы Theatrum instrumentorum (1620) атты томның 13-ші суретінде сымбаздармен бірге төрт пернесі бар бассетт:николоны бейнелеген, ол сырттан қапталған шамы сияқты көрінеді, бірақ ішінде көбінесе цилиндр тәрізді саңылау жасырылған. (Бассетт:николоның диапазоны үлкен С-ден төменгі А-ға дейін жетеді және ұзындығы төрт футтан сәл астам болды; осы диапазонға ие шамы, яғни конустық саңылауы бар шамы, саңылау ұзындығы 9 футтан астам болуы керек еді.)
Обо
Шаумы 17 ғасырдың аяғында француз музыканты Мартин Хоттерер (1712 жылы қайтыс болған) ойлап тапқан хоутбои аспабына әсер етті. Ол, негізінен, жаңа аспап құрастырды, ол шаумыдан бірнеше ерекшеліктерді – негізінен, қос қамысты және конустық саңылауды – алды, бірақ басқа жағынан одан айтарлықтай өзгеше болды, ең маңызды айырмашылығы – музыканттың қамысты тікелей ерінмен ұстауы, аралық пируэт болмайды. 1670 жылдар шамасында жаңа француз хоутбоиі әскери оркестрлерде, концерттік музыкада және операда шаумыны ығыстыра бастады. 1700 жылға қарай шаумы концерттік өмірден дерлік жоғалып кетті, алайда 1830 жылға дейін шаумы неміс қалаларындағы оркестрлерде, қалалық міндеттерін орындап тұрғанда естілуі мүмкін еді. Қызығы, француз хоутбоиі пайда болғаннан кейін де неміс және голландтар шаумының әсем нұсқасын, «deutsche Schalmey» деп аталатын аспапты шығара берді. Осы аспаптың бірнеше мысалы еуропалық жинақтарда сақталған, бірақ оның нақты музыкалық мақсаты әлі анық емес.
Дульциан/фигман
16 ғасырда аспаптарды түрлі өлшемдерде жасауға дағды болғандықтан, бұл әдет шаумаға да қатысты. Бірақ, бас аспаптардың құбырларының тым ұзын болуы олардың ауырлығына байланысты, көптеп жасалмай, ойнатылуы да қиын болды. Осы мәселені шешу үшін құбыр іс жүзінде өзіне-өзі бүгіліп, осылайша қолдануға ыңғайлырақ аспап жасалды. Бұл жаңа аспап көбінесе дульциан деп аталады, ал Англияда – curtal, Германия мен Италияда – фагот немесе фаготто, Испанияда – баджон деп аталды. Дульциан, алғашқы гобойлер сияқты, тікелей ерінмен қамысты байланыстырып ойнатылды, бұл шаумаға қарағанда дыбысты басқаруға әлдеқайда көп мүмкіндік берді. Осының арқасында дульциан өте танымал болды, ол басқа шаумаларға да, тіпті шаумасыз үй ішіндегі ансамбльдерге де бас аспап ретінде қолданылды, себебі оны үнсіз де ойнатуға болатын. Дульциан – фаготтің алдағысы, ол да гобой сияқты барокко дәуірінде ойлап табылды.
Шарумера
Charumera (チャルメラ), немесе charumeru (チャルメル) – дәстүрлі жапон музыкасындағы екі қамысты аспап. Ол 16 ғасырда португалдық христиан миссионерлерімен немесе, мүмкін, Иберия саудагерлерімен Жапонияға әкелінген шаулардан тараған. Кейде кабуки театры қойылымдарында қолданылады. Бұған қоса, ол халық мәдениетінде рамен сатушылармен байланысты, олар клиенттерді қызықтыру үшін осы аспапта ерекше мелодия орындайтын.