1837 жылғы Жоғарғы Канада көтерілісі

Кіріспе

1837 жылғы Жоғарғы Канада үкіметіне қарсы көтеріліс

Жоғарғы Канада көтерілісі – 1837 жылдың желтоқсанында Жоғарғы Канаданың (қазіргі Онтарио) британдық олигархиялық үкіметіне қарсы жасалған көтеріліс. Халықтың наразылығы көп жылдар бойы болғанмен, бұрынғы айда Төменгі Канадада (қазіргі Квебек) басталған көтеріліс Жоғарғы Канададағы көтерілісшілерге батылдық берді. Жоғарғы Канада көтерілісі басталғаннан кейін көп ұзамай жеңіліске ұшырады, алайда қарсылық 1838 жылға дейін жалғасты. Көтеріліс әлсірегенімен, оның күші артып, зорлыққа ұшырады. Бұған негізінен Ұлы көлдер аймағында құрылған және 1838 жылы Патриот соғысын бастарған «Hunter’s Lodges» деген құпия АҚШ-тағы әскери ұйымның қолдауы себеп болды. Кейбір тарихшылар 1837 жылғы көтерілістердің тікелей табысқа жетпегенімен және үлкен болмағанымен, оларды 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы Атлантикалық революциялардың, соның ішінде 1776 жылғы Америка революциялық соғысының, 1789–99 жылдардағы Француз революциясының, 1791–1804 жылдардағы Гаити революциясының, 1798 жылғы Ирландия көтерілісінің және 1810–1825 жылдардағы Испан Америкасының тәуелсіздік күресінің кең контекстінде қарастыру қажет деп санайды. Бұл көтерілістер республикалық идеалдар үшін күрескенмен, олар нашар реттелген олигархиялардан туындаған ұқсас әлеуметтік мәселелерге ұшырады және Ұлыбританияның чартистерімен ортақ демократиялық идеалдарды іздеді. Төменгі Канададағы көтеріліс, одан кейін Жоғарғы Канададағы оның жалғасы, тікелей Лорд Дурхамның Британдық Солтүстік Америка істері жөніндегі есебіне және 1840 жылғы Британдық Солтүстік Америка заңына әкелді. Бұл заң британдық провинцияларды біртұтас жүйеге ішінара реформалады, нәтижесінде 1867 жылы Канада мемлекет ретінде құрылды.

Жоғарғы Канаданың саяси құрылымы

Көтерілістің негізін құраған көптеген наразылықтар 1791 жылғы Конституциялық актінің қағидаларымен байланысты болды, ол Жоғарғы Канаданың саяси құрылымын жасады. Отбасылық келісім Жоғарғы Канада үкіметіне және оған байланысты қаржылық және діни институттарға үстемдік етті. Олар әкімшіліктің жетекші мүшелері болды: атқару кеңесшілері, заң шығару кеңесшілері, жоғары лауазымды шенеуніктер және сот жүйесінің кейбір өкілдері. Олардың басқарушылық қызметтері тікелей олардың кәсіпкерлік қызметімен байланысты болды. Мысалы, Уильям Аллан "атқару кеңесінің мүшесі, заң шығару кеңесінің мүшесі, Торонто және Хьюрон көлі темір жолының президенті, Британдық-Америка өрттен және өмірден сақтандыру компаниясының губернаторы және Сауда кеңесінің президенті" болды. Отбасылық келісімнің мүшелері ресми лауазымдарын ақша табу үшін пайдаланды, әсіресе Жоғарғы Канада банкі сияқты корпорациялар мен провинцияның жерінің жетіден екісін бақылаған екі жер компаниясы (Клир корпорациясы және Канада компаниясы) арқылы. Банк құруға қажетті минималды капитал болмағандықтан, корпоративтік басшылар үкіметті акцияларының төрттен бірін сатып алуға көндірді. 1830 жылдары банк кеңесінің үштен бірін заң шығарушы немесе атқару кеңесшілері құрады, ал қалғаны – барлық судьялар. Қайталап-қайталап талпынғандарына қарамастан, банкке рұқсат берген сайланған заң шығару органы банк жұмысының толық мәліметтерін ала алмады. Саясаткер және бұрынғы журналист Уильям Лайон Маккензи банкты үкіметтің тірегі деп қарады және фермерлерден банкте сақтаған ақшаларын алуды талап етті, соның салдарынан банкке қоғамның сенімі төмендеді.

Демографиялық өзгерістер

Жоғарғы Канада үкіметі провинцияға американдықтардың көшіп келуінің артуына байланысты, провинцияда американдықтардың шабыттандырған республикалық идеяларға қызығушылықтың өсуінен қауіптенді. Көшпендердің көп саны американдық заң шығарушыларды Үсті Канаданы Америка құрамына ендіру "оңай шаруа" болады деген ойға жетеледі. 1812 жылғы соғыстан кейін отарлық үкімет американдықтардың адалдыққа ант беруіне тыйым салды, осылайша оларды жер алуға құқықсыз етті. Соғыстан кейінгі жылдары тағайындалған Заң шығарушы кеңес пен сайланған Заң шығарушы Ассамблея арасындағы қарым-қатынас көші-қон, салық салу, банк ісі және жер спекуляциясы мәселелері бойынша күрт шиеленістің күшеюіне әкелді.

Саяси одақтар

Жоғарғы Канаданың Орталық саяси одағы 1832–1833 жылдары Томас Дэвид Моррисон тарапынан құрылды және Уильям Лайон Маккензидің Ассамблея палатасынан қуылғанына қарсы наразылық білдірген петицияға 19 930 қол жинады. 1834 жылы өткен сайлауда Реформашылар Жоғарғы Канаданың 12-ші Парламентінің Заң шығарушы ассамблеясында көпшілік дауысқа ие болды, бірақ Отбасылық келісім Заң шығарушы кеңесте көпшілікті сақтап қалды. Одақ 1835 жылы Канадалық Альянс қоғамы ретінде қайта ұйымдастырылды және Англияның Лондон қаласындағы жұмысшы табының Оуэниттік Ұлттық одағының көптеген қағидаларын қабылдады, олар Англиядағы чартистер қозғалысына енгізілуге тиіс болды. Осы демократиялық мақсатқа жету үшін чартистер 1839 жылы Уэльсте осыған ұқсас қарулы көтеріліс, Ньюпорт көтерілісін ұйымдастырды. 1836 жылы Канадалық Альянс қоғамы Конституциялық реформа қоғамы болып қайта құрылды және оған шамалы реформатор Уильям В. Болдуин жетекшілік етті. 1837 жылы Қоғам Торонто саяси одағының соңғы түріне айналды және 1837 жылдың шілдесінде Конституциялық конвенцияға делегаттар сайлау үшін жергілікті "Құдайылық комитеттерін" құрды. Бұл көтерілістің ұйымдық құрылымына айналды және көтерілісті ұйымдастырушылардың көпшілігі Конституциялық конвенцияның делегаттары болып сайланды.

Фрэнсис Бонд Хед және 1836 жылғы сайлау

Сэр Фрэнсис Бонд Хед лейтенант-губернатор болып тағайындалды және реформа қозғалысы оның олардың идеяларын қолдайтынына сенді. Реформаторлармен кездескеннен кейін Бонд Хед олардың Британ империясына адал емес екеніне көз жеткізді және өзін «Отбасылық келісіммен» (Family Compact) одақтастырды. Ол Жоғарғы Канадаға жауапты үкімет құру туралы ұсыныстарды қабылдамады, реформаторларды кемсітетін саркастикалық үлгіде жауап берді. Реформалық басымдықты Ассамблея ақша заң жобасын қабылдаудан бас тартты, бұл көптеген мемлекеттік қызметкерлерге жалақы мен зейнетақы төлеуді тоқтатты. Бонд Хед содан кейін сол үкіметтік сессиядан ешқандай заң қабылдаудан бас тартты, соның ішінде маңызды қоғамдық жұмыстар жобалары да болды. Бұл Жоғарғы Канадада экономикалық төмендеуге (рецессияға) әкелді. Қозғалыс көңілі қалды, Бонд Хед әкімшіліктің күнделікті жұмысында Атқарушы кеңеспен кеңесу ниеті жоқ екенін ашық білдіргенде. Атқарушы кеңес отставкаға кетті, бұл кеңінен наразылық туғызып, 1834 жылы сайлауға себеп болды. Бұрынғы лейтенант-губернаторлардан айырмашылығы, Бонд Хед тори кандидаттарын белсенді түрде қолдады және олардың сайлануын қамтамасыз ету үшін «Қызыл Орденнің» (Orange Order) зорлық-зомбылығын пайдаланды. Ол халықтың Британ империясының құрамында қалуға деген құштарлығына және тәждің халыққа игіліктер сыйлайтын әкелік (патерналистік) көзқарасына сүйенді. Маккензи және Сэмюэл Лунт сияқты реформаторлар заң шығарушы жиналыстағы (Legislature) орындарынан айырылды және сайлаудың алаяқтықпен өткенін мәлімдеді. Олар корольге наразылық білдіретін петиция дайындады, оны Чарльз Данкомб Лондонға жеткізді, бірақ отарлық кеңсе (Colonial Office) оны тыңдаудан бас тартты. Жаңа тори басымдығымен құрылған заң шығарушы жиналыс жағдайды ушықтыратын заңдарды қабылдады, соның ішінде патша қайтыс болғаннан кейін заң шығару сессиясын жалғастыру, заң шығарушы жиналыстың мүшелеріне Атқарушы кеңесшілер ретінде қызмет етуге тыйым салу, қарызға батқан фермерлерді сотқа беруді жеңілдету, Жоғарғы Канада банкін банкроттықтан қорғау және заң шығарушы кеңесшілерге өздерінің банктеріне жарғы беру.

Халықаралық қаржы жүйесінің құлдырауы

1832 жылдың 10 шілдесінде АҚШ президенті Эндрю Джексон АҚШ-тың Екінші банкін қайта қаржыландыру туралы заң жобасына вето қойды, бұл Англо-американ әлемінде экономикалық депрессияға алып келді. 1836 жылы нашар бидай өнімі және шаруалардың қарыздарын төлей алмауы салдарынан бұл жағдай Үстігі Канадада одан да ушықты. Көптеген банктер – Жоғарғы Канада банкі де бар – 1837 жылдың шілдесіне дейін төлемдерді тоқтатты, бірақ қарапайым шаруалар мен кедейлерге қарағанда үкіметтен қолдау алуға сәттілікке жетті. Жоғарғы Канадаға көшіп келген британдық иммигранттардың бесіден бірі кедейлікте болды, ал көптеген иммигрант шаруалар сатып алынған жер үшін төлеуге жеткілікті капиталға ие болмады. Қарызды өндіріп алу заңдары бойынша олар саудагерлерге қарыздарын төлегенше мерзімі шексіз түрмеде отыруға мүмкіндік берді. 1837 жылдың наурыз айында торилер қала саудагерлеріне егін жинау маусымында шаруаларды сотқа шақыруға рұқсат беру арқылы фермерлерді сотқа беруді жеңілдету туралы заң қабылдады. Егер фермер Торонтодағы сотқа келмесе, ол автоматты түрде істі жоғалтатын және оның мүлігі шериф арқылы сатылатын еді. Осы жылы басталған 150-ден астам сот ісінің ішінде Жоғарғы Канада банкі 1836 жылдың соңында 80-нен астам қызметкері бар Торонтоның ең ірі жұмыс берушісі және құю зауыты болған Sheldon, Dutcher & Co. компаниясын сотқа берді, бұл компанияны банкротқа ұшыратты. Маккензидің көтеріліс жоспарының бірінші кезеңінде Шелдон мен Датчердің жұмысшыларын милиция қарулары сақталған қала әкімшілігіне шабуыл жасауға шақыру көзделген.

Жоғарғы Канаданың бюджеті

Реформаторлар отбасылық келісімнің провинцияны жақсарту шаралары, мысалы Велланд каналы сияқты, салдарынан туған қарыздарына қатты ашуланды. 1836 жылы Бонд-Хед жауапты үкімет реформаларын іске асырудан бас тартқаннан кейін Жоғарғы Канада заң шығарушы органы жабдықтау туралы заң жобасын қабылдаудан бас тартты. Қарымды ретінде Бонд-Хед жиналыста қабылданған заң жобаларына, оның ішінде мемлекеттік жобаларға қол қоюдан бас тартты. Бұл провинция бойынша экономикалық қиындықтарға және жұмыссыздықтың артуына себеп болды.

Жоспарлау

1837 жылы 28 және 31 шілдеде Маккензи реформаторларды жинап, үкіметке қатысты олардың наразылықтарын талқылады. Осы кездесуде "Құпия бақылау комитеті" құрылып, әрбір қауымнан Торонтодағы конгреске делегаттар жіберіп, алаңдатарлық мәселелерді шешу жолдарын талқылауға шақыратын декларацияға қол қойылды. Маккензи бұл декларацияны газетінде жариялап, Торонтоның солтүстігіндегі қауымдарды аралап, азаматтарды ұқсас мәлімдемелер жасауға үндеді. Фермерлер нысанаға оқ ату жаттығуларын ұйымдастырды, ал Үй округі мен Симкоу округінде көтеріліс үшін қару-жарақ жасалды. 1837 жылы 9 қазанда төменгі Канадада көтеріліс басталатынын Патриоттардың хабаршысы Маккензиге жеткізді. Маккензи Джон Доэлдің сыра зауытында реформаторларды жинап, Бонд Хедті ұрлап, оны қалалық әкімдікке алып келіп, Заң шығарушы жиналыстың мүшелерін таңдауға мәжбүр етуді ұсынды. Егер Бонд бас тартса, олар Британ империясынан тәуелсіздік жариялайтын еді. Томас Дэвид Моррисон сияқты реформаторлар бұл жоспарға қарсы болды, ал кездесу келесі қадамдар туралы бір келісімге келмей аяқталды. Келесі күні Маккензи Джон Рольфті көтеріліс сәтті болып, ешкім қаза болмайтынына көндірді. Рольф Моррисонды көтерілісті қолдауға иктерді, бірақ олар Маккензиге ауылдық қауымдардың қолдауын растауын талап етті. Маккензи ауылдық қауымдардан қолдау іздеді, сонымен қатар 7 желтоқсанда қарулы көтеріліс болатынын жариялады және Самуэль Лунт пен Энтони Андерсонды қолбасшылар етіп тағайындады. Рольф пен Моррисон бұл жоспарға күдікпен қарады, сондықтан Маккензи қарулы күштерді басқаруға көмектесу үшін Энтони Ван Эгмондты іздеді. 1837 жылғы қарашада Саяси одақтың Конституциялық конвенциясына дейін Маккензи "Конституция" газетінде сатира жариялады, онда Джон Локк, Бенджамин Франклин, Джордж Вашингтон, Оливер Голдсмит, Уильям Питт және басқалар дөңгелек үстел басында талқылап отырған жағдай бейнеленді. Бұл сатираның бір бөлігі ретінде ол 1834 жылғы Канадалық Альянс қоғамының конституциясындағы мақсаттарға ұқсас, Үстіңгі Канада штатының республикалық конституциясының жобасын жариялады. Маккензи Торонтоның маңындағы қауымдарға наразылықтарын тізімдеп, қаруға шақыратын парақшаларды басып шығарды. Сондай-ақ Маккензи Торонтоның солтүстігіндегі азаматтарға таратылған тәуелсіздік туралы хабарламаларды басып шығарды.

Mackenzie gathered reformers on July 28 and 31, 1837 to discuss their grievances with the government. The meeting created the Committee of Vigilance and signed a declaration urging every community to send delegates to a congress in Toronto and discuss remedies for their concerns. Mackenzie printed the declaration in his newspaper and toured communities north of Toronto to encourage citizens to make similar declarations. Farmers organised target practice sessions and forges in the Home District and Simcoe County created weapons for the rebellion. On October 9, 1837, a messenger from the Patriotes informed Mackenzie that the rebellion in Lower Canada was going to begin. Mackenzie gathered reformers at John Doel's brewery and proposed kidnapping Bond Head, bringing him to city hall and forcing him to let the Legislature choose the members of the Executive Council. If Bond refused, they would declare independence from the British Empire. Reformers such as Thomas David Morrison opposed this plan and the meeting ended without consensus on what to do next. The next day Mackenzie convinced John Rolph that a rebellion could be successful and happen without anyone being killed. Rolph convinced Morrison to support the rebellion but they also told Mackenzie to get confirmation of support from rural communities. Mackenzie sought out support in rural communities but he also proclaimed that an armed rebellion would happen on December 7 and assigned Samuel Lount and Anthony Anderson as commanders. Rolph and Morrison were reluctant about the plan so Mackenzie sought Anthony Van Egmond to help lead the armed forces. In November 1837, in the lead up to the Political Union's Constitutional Convention, Mackenzie published a satire in the Constitution, a round table discussion by John Locke, Benjamin Franklin, George Washington, Oliver Goldsmith and William Pitt and others. As part of this satire, he published a draft republican constitution for the State of Upper Canada that closely resembled the objectives in the constitution of the Canadian Alliance Society in 1834. Mackenzie printed broadsheets listing grievances and a call to arms to communities surrounding Toronto. Mackenzie also printed handbills declaring independence which were distributed to citizens north of Toronto.

Қарсы көтерілісті жоспарлау

Бонд-Хед бүлікшілер жинаған ресурстардың мөлшері мен наразылық туралы хабарларға сенбеді. 1837 жылдың қараша айында Джеймс Фитцгиббон Жоғарғы Канададан сарбаздардың Төменгі Канада көтерілісін басуға кетіп жатқанына алаңдады және Бонд-Хедті қорғану үшін бір бөлім әскерді қалдыруға шақырды, бірақ одан бас тартты. Фитцгиббонның ополченняны қаруландыру туралы өтініші де қабылданбады, ол Үкімет үйі мен қалалық әкімдікте қарулы күзетке бас тартты. Сент-Денис шайқасынан кейін Фитцгиббон Торонтода көтеріліс басталған жағдайда жеке хабарласа алатын адамдардың тізімін жасады. Торонто мэрі көтеріліс басталса қалалық әкімдіктің қоңырауын соғудан бас тартты, себебі Фитцгиббон болжамды көтеріліс туралы артық алаңдаушылық тудырып отыр деп ойлады. Тори жақтасы Маккензидің манифестінің көшірмесін алып, Торонто билігіне көрсетті. Үкімет шенеуніктері 2 желтоқсанда көтеріліс туралы қауесеттерді тоқтату жолдарын талқылау үшін лейтенант-губернатордың резиденциясында бас қосты. Фитцгиббон қаланың солтүстігінде көтерілісшілердің найза жасап жатқанын ескертті және ол ополченняның генерал-адъютанты болып тағайындалды.

Торонто көтерілісі

Ролф Маккензиге оны тұтқындауға арналған ордер туралы ескертуге тырысты, бірақ оны таба алмады, сондықтан хабарды Лунтқа жеткізді. Рольфтің хабарын алғаннан кейін Лунт 4 желтоқсанда Торонтоға бүлікшілер тобымен аттанды. Бұл туралы естігеннен кейін Маккензи Лунтқа хабаршы жіберіп, оны 7 желтоқсанға дейін келмеуін айтты, бірақ ол Лунтқа уақытында жете алмады. Олар Монтгомеридің тавернасына жиналды, бірақ дайындықтың жетіспеушілігі мен Төменгі Канаданың бүлікшілерінің сәтсіздігіне көңілі қалды. Лунт сол түні шабуыл жасағысы келсе де, басқа көтерілісшілер басшылары бұл жоспарды қабылдамады, сондықтан әскерлер шеруден кейін демалып, Ролфтан Торонтода тұратын көтерілісшілердің жағдайы туралы ақпарат ала алды. Роберт Муди есімді лоялист Монтгомери мейрамханасындағы үлкен жиналысты көріп, Торонтоға қарай аттанды. Көтерілісшілер Юнге көшесіндегі мейрамхананың оңтүстігіне жол тосқауылдарын орнатқан, Муди атпен кіруге тырысқанда. Ол содан кейінгі шайқаста жараланды және мейрамханаға жеткізілді, онда ол бірнеше сағаттан кейін қатты ауырып қайтыс болды. Басқа бір атты Торонтоға көтерілісшілердің жорығын көріп, Фицгиббонға хабарлаған, ол билік өкілдерін әрекетке тартуға тырысты, бірақ сәтсіз болды. 4 желтоқсанда Маккензи және басқа да көтерілісшілер аймақты қарауылдап жүріп, кенттік кеңесші Джон Пауэлл мен Арчибальд Макдональдқа тап болды. Маккензи екеуін де тұтқынға алды, бірақ қару-жарақтары жоқ деп сөз бергендіктен, оларды іздеген жоқ. Олар Монтгомери мейрамханасына жақындаған кезде Пауэлл Антони Андерсонды мойнына өлтіріп, Торонтоға Бонд Хедке хабарлау үшін қашып кетті. Сол түні көтерілісшілер көшбасшылары Андерсонның өлімі мен Лунттың өз бетінше көшбасшылық етуден бас тартуынан кейін көтерілістің көшбасшысы кім болатынын талқылау үшін кездесті. Маккензи басшы болады деп шешілді. 5 желтоқсанның түскісін Маккензи бүлікшілерді жинап, оларды Торонтоға қарай аттанды. Осы арада Бонд Хед Маршал Спринг Бидуэллге бүлікшілер басшыларымен келіссөз жүргізуді ұсынды, ол бас тартты. Содан кейін Бонд-Хед Ролфпен келіссөздер жүргізуді ұсынды, ол келісті. Ролф пен Роберт Болдуин Галлоус-Хиллде көтерілісші әскерлермен кездесіп, егер олар дереу тарап кетсе, үкімет көтерілісшілерге толық рақымшылық жасау туралы ұсынысын айтты. Лунт пен Маккензи бұл ұсынысты жазбаша құжат түрінде ұсынуды және провинцияның саясатын талқылау үшін конвенция ұйымдастыруды сұрады. Ролф пен Болдуин Бонд-Хедке қайтып келгенде, оларға үкімет ұсынысының кері қайтарылғаны туралы хабарланды. Ролф пен Болдуин бұл шешімді бүлікшілерге жеткізді, ал Ролф Маккензиге қала қорғанысы нашар болғандықтан, олар мүмкіндігінше тезірек шабуыл жасауы керектігін айтты. Оның орнына Маккензи бүкіл күнін Үсті Канада банкі қызметкерінің үйін өртеп, әскерлерінің адалдықтарына күмән келтіре отырып өткізді. Бірнеше сағаттан кейін Ролф Маккензиге хабаршы жіберіп, Торонто көтерілісшілерінің қалаға келуіне дайын екендігін айтты. Маккензи өз әскерлерін Торонтоға қарай аттанды. Самуэль Джарвис бастаған жиырма алты адамнан тұратын топ көтерілісшілердің жорығына тап болып, қашып кетуден бұрын оларға оқ атқан. Көтерілісшілер бірнеше батальон әскерлері оларға атқылап жатыр деп ойлады, ал бірнешеуі қашып кетті. Лунт кейбір атқыштарға жаудың майданнан кеткенін түсінбей, оқ атуды қайтаруға шақырды. Лунт пен атқыштар қашып кеткен көтерілісшілерді іздеп жүріп, Маккензидің көтерілісшілерді Торонтоға қарай жолға шығуға көндіруге тырысқанын көрді. Көтерілісшілер таң атқанша шеруден бас тартты. Сейсенбі күні кешке МакНаб Гамильтон аймағынан келген алпыс адаммен Торонтоға келді. Моррисон тұтқындалып, елге опасыздық жасады деп айыпталды, ал Рольф Маккензиге хат жіберіп, көтерілісшілерді үйлеріне жіберуге шақырды, содан кейін Америка Құрама Штаттарына қашты. Маккензи бұл хатқа мән бермей, бүлік жасау жоспарын жалғастырды. Сәрсенбі күні таңертең Питер Мэтьюс алпыс адаммен бірге тавернаға келді, бірақ Маккензи әлі де бүлікші күштерді Торонтоға қарай жүріп кетуіне көндіре алмады. Оның орнына олар Торонтоға көтерілісті бастап шығатын Энтони Ван Эгмондты күтуге шешім қабылдады. Көтерілісшілер пошта вагонына шабуыл жасап, жолаушының ақшасын ұрлап, көтерілістің Лондондағы (Жоғарғы Канада) өркендеуі туралы ақпарат іздеді. Маккензи басқа саяхатшыларға да шабуыл жасап, оларды тонап, көтеріліс туралы сұрақтар қойды. Үкімет соғыс кеңесі ұйымдастырып, 7 желтоқсанда көтерілісшілерге шабуыл жасауға келісті. Фицгиббон үкімет әскерлерінің бас қолбасшысы болып тағайындалды. Бастапқыда үкіметтің позициясының тұрақты еместігіне сенгенімен, ол үкіметті қорғауға жиналған адамдардың компаниясынан шабыттанды. Түскісін Бонд Хед 1200 адамнан және екі зеңбіректен тұратын әскерлерді көтерілісшілерге қарай аттандыруға бұйрық берді.

Rolph tried to warn Mackenzie about the warrant for his arrest but could not find him so delivered the message to Lount instead. Upon receiving Rolph's message Lount marched a group of rebels into Toronto for December 4. When hearing about this change, Mackenzie quickly tried to send a messenger to Lount to tell him not to arrive until December 7 but was unable to reach Lount in time. The men gathered at Montgomery's Tavern but were disappointed at the lack of preparation and the failure of the Lower Canada rebels. Although Lount wanted to launch an attack that night, other rebels leaders rejected that plan so that the troops could rest after their march and they could get information from Rolph about the status of rebels who lived in Toronto. A loyalist named Robert Moodie saw the large gathering at Montgomery's Tavern and rode towards Toronto to warn the officials. The rebels set up a roadblock south of the tavern on Yonge Street that Moodie tried riding through. He was wounded in an ensuing battle and taken to the tavern, where he died several hours later in severe pain. Another horseman saw the rebel's march into Toronto and notified Fitzgibbon, who tried unsuccessfully to have officials take action. On December 4, Mackenzie and other rebels were patrolling the area and encountered Alderman John Powell and Archibald Macdonald. Mackenzie took both men prisoner but did not search them for weapons as they gave their word that they did not have any. As they were approaching Montgomery's Tavern Powell mortally shot Anthony Anderson in the neck and escaped back to Toronto to report to Bond Head. The rebel leaders met that night to discuss who would become the rebellion's leader after the death of Anderson and Lount's refusal to lead on his own. It was decided that Mackenzie would become the leader. At noon on December 5, Mackenzie gathered the rebels and marched them towards Toronto. Meanwhile, Bond Head proposed a negotiating session with rebel leaders to Marshall Spring Bidwell, who declined. Bond Head then offered a negotiation with Rolph, who accepted. Rolph and Robert Baldwin met the rebel troops at Gallows Hill and stated the government's proposal of full amnesty to the rebels if they dispersed immediately. Lount and Mackenzie asked that this offer be presented in a written document and a convention be organised to discuss the province's policies. When Rolph and Baldwin returned to Bond Head, they were informed that the government's offer had been withdrawn. Rolph and Baldwin relayed the rejection to the rebels, and Rolph told Mackenzie that they should attack as soon as possible because the city was poorly defended. Instead, Mackenzie spent the day burning down the house of Bank of Upper Canada official and questioning the loyalty of his troops. A few hours later Rolph sent a messenger to Mackenzie that Toronto rebels were ready for their arrival to the city and Mackenzie marched his troops towards Toronto. A group of twenty six men led by Samuel Jarvis met the rebels on their march and fired upon them before running away. The rebels believed there were several battalions of troops firing upon them and several ran away. Lount encouraged some riflemen to return fire before realising that the enemy had left the battlefield. Lount and the riflemen marched to find the rebels who fled and found Mackenzie trying to convince the rebels to continue their path towards Toronto. The rebels refused to march until daylight. On Tuesday night MacNab arrived in Toronto with sixty men from the Hamilton area. Morrison was arrested and charged with treason while Rolph sent a letter encouraging Mackenzie to send the rebels home then fled to the United States. Mackenzie ignored the letter and continued his plan for rebellion. On Wednesday morning Peter Matthews arrived at the tavern with sixty men, but Mackenzie could still not convince the rebel forces to march towards Toronto. Instead, they decided to wait for Anthony Van Egmond to lead the rebellion into Toronto. The rebels raided a mail coach, stole the passenger's money and looked for information about the progress of the rebellion in London, Upper Canada. Mackenzie also attacked other travellers and robbed them or questioned them about the revolt. The government organised a council of war and agreed to attack the rebels on December 7. Fitzgibbon was appointed commander of the government's forces. Although initially believing the government's position was untenable he was inspired by a company of men that formed to defend the government. At noon Bond Head ordered that the troops, consisting of 1200 men and two cannons, march towards the rebels.

Монтгомери мейрамханасының шайқасы

Энтони Ван Эгмонд 7 желтоқсанда тавернаға келді және көтеріліс басшыларын тарауға шақырды, себебі ол көтеріліс сәтті болмайды деп ойлады. Оның кеңесі қабылданбады, сондықтан ол тавернада бекініп, қорғануды ұсынды. Маккензи келіспеді және үкімет әскерлеріне шабуыл жасағысы келді. Олар үкімет әскерлерін алдау үшін Дон көпіріне 60 адамды жіберуге келісті. Сол күні түстен кейін күзетші Галоуз-Хиллден үкімет күштерінің келгенін хабарлады. Осы кезде Монтгомери тавернасында 200 адам ғана қарулы болды. Қарулы күштер екі бөлімге бөлініп, Йонг көшесінің екі жағындағы далаға шықты. Қарусыз көтерілісшілер тұтқындармен бірге тавернаға жіберілді. Көтерілісшілер оларға оқ атқанда, үкімет әскерлері де екі бөлімге бөлінді. Көтерілісшілер алғашқы оқ атысынан кейін, көтерілісшілердің алдыңғы қатары қаза тапты деп ойлап, үрейлене тарап кетті, бірақ олар жай ғана жерге жатып, артындағыларға оқ атуға мүмкіндік берді. Үкімет әскерлері шеруін жалғастырды және Монтгомери тавернасындағы тамақ залының терезесіне зеңбірек оғы тиді. Көтерілісшілер солтүстікке қашып, көтерілістің рухы қайта қалпына келмейтіндей күйреп кетті. Бонд-Хед тавернаны өртеп, көтерілісшілерді тұтқындауға бұйрық берді.

Лондон көтерілісі

7 желтоқсанға дейін бүлік туралы хабар Лондонға, Үстіңгі Канадаға және оның айналасындағы округтерге жетті. Бастапқыда Торонтодағы бүлік сәтті болды деп есептелді, бұл Чарльз Данкомбтың да көтерілуге ұмтылуына себеп болды. Торонтодағы бүлік туралы толыққанды мәлімет алғаннан кейін, Данкомб Бонд Хедтің барлық күдікті реформаторларға қарсы жасаған қиянаттары туралы хабар тарату үшін бірқатар қоғамдық жиналыстар ұйымдастырды, соның арқасында үкіметке қарсы қолдауды арттыруға көмектесті. Данкомбтың басқаруында 400-ден 500-ге дейін бүлікшілер жиналды деп есептеледі. Монтгомери тавернасы шайқасында Үстіңгі Канада милициясын басқарған полковник Аллан МакНаб Данкомбтың бүлігін басу үшін жіберілді. Ол 12 желтоқсанда Онтарионың Гамильтон қаласынан шығып, 13 желтоқсанда Брантфордқа келді. Көптеген бүлікшілер, Данкомб та, Торонтодағы Маккензидің сәтсіздігі және жалпы ұйымдаспаушылық туралы естіген соң, болашақ шайқасқа дейін қашып кетті, бірақ Шотландияда, Онтариода әлі де адамдар болды. МакНаб 14 желтоқсанда Шотландияға шабуыл жасады, бірнеше оқ атқаннан кейін қалған бүлікшілер қашып кетті. Жеңіске жеткен тори жақтастары белгілі бүлікшілердің және күдікті қолдаушылардың үйлерін мен шаруашылықтарын өртеп жіберді. 1860 жылдары бұрынғы бүлікшілердің кейбіреулеріне Канада үкіметі бүлік салдарынан жоғалтқан мүлкі үшін өтемақы төледі.

Отан соғысы

Торонтодан шыққан көтерілісшілер АҚШ-қа екеу-екеу болып сапар шекті. Маккензи, Дункомб, Рольф және 200 қолдаушысы Ниагара өзеніндегі Фейри аралына қашып, 13 желтоқсанда Канада Республикасын жариялады. Олар АҚШ-тағы қолдаушыларынан жабдықтау алды, соның салдарынан британдықтар тарапынан жаза шаралары қолданылды (Кэролайн оқиғасына қараңыз). 1838 жылдың 13 қаңтарында британдық қару-жарақтардың шабуылына ұшыраған көтерілісшілер қашып кетті. Маккензи Америка Құрама Штаттарына өтіп, бейтараптық заңын бұзғаны үшін тұтқындалды. Көтерілісшілер АҚШ-ты операциялық база ретінде пайдаланып, Канадаға шабуылдарын жалғастырды және АҚШ-тың аңшылар үйірмелерімен бірлесіп, Канададағы британдық үкіметті құлатуға бел буды. Шабуылдар көтерілісшілер мен аңшылар жел диірмені шайқасында жеңілгенге дейін тоқтамады, бұл Монтгомери тавернасындағы алғашқы шайқастан кейін он бір ай өткен соң болды.

Собықтар: орындау немесе тасымалдау

Британ үкіметі бүлік туралы, әсіресе АҚШ-та және Төменгі Канадада бүлікшілерге халықтың күшті қолдауы көрсетіліп жатқандықтан алаңдады. 1837 жылдың соңында Бонд-Хед қайта шақырылды және оның орнына 1838 жылдың наурыз айында Торонтоға келген сэр Джордж Артур тағайындалды. Парламент сондай-ақ Лорд Дурхэмды Британдық Солтүстік Америка колонияларының Бас губернаторы етіп жіберді, сондықтан Артур Дурхэмқа есеп берді. Дурхэмға Британдық Солтүстік Америка отаршылдарының наразылықтары туралы хабарлау және оларды баюдың жолын табу міндеті жүктелді. Оның есебі ақырында Канада колонияларында үлкен тәуелсіздікке және 1840 жылы Жоғарғы және Төменгі Канаданың Канада провинциясы ретінде бірігуіне әкелді. Көтерілістен кейін реформашылдарға көмектескені үшін 800-ден астам адам тұтқындалды. Ван Эгмонд түрмеде алған ауруынан қайтыс болды, ал Лоунт пен Питер Мэтьюс көтеріліске басшылық еткені үшін өлім жазасына кесілді. Басқа көтерілісшілер де асылуға сотталды және тоқсан екі адам Ван Димен жеріне жіберілді. Көтерілісшілердің бір тобы Форт-Генридегі түрмеден қашып, АҚШ-қа қашып кетті. 1845 жылы Маккензиден басқа барлығына жалпы кешірім берілді, ал Маккензидің өзі 1849 жылы кешіріліп, Канадаға оралуға рұқсат алды, онда ол саяси мансабын жалғастырды.

Тарихи маңызы

Джон Чарльз Дент 1885 жылы жазған еңбегінде, көтерілістің үкіметтің азшылық құрамындағы билік елитасын тиімсіз басқаруына халықтың реакциясы болғанын айтты. Фредерик Армстронг 1836 жылғы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін «Отбасылық келісім» мүшелеріне көрсетілген ыстыққа қарсы көтеріліс болды деп есептеді. Денттің сөзіне қарағанда, бұл көтеріліс Англияға канадалық реформаторлардың алаңдаушылықтарын байқауға және провинцияны отарлық билеуді қайта қарауға мүмкіндік берді. Ол көтеріліс Колониялық кеңседен провинцияға назар аудару және Дурхам есебін жасау арқылы реформаторлар жақтаған өзгерістерді жеделдетті деп ойлады. Пол Ромни жоғарыдағы бағалаулардың тарихи ойлаудың жетіспеушілігі екенін және 1837 жылғы көтерілістерден кейін реформаторлардың Ұлыбританияға адалсыздық айыптамаларына қарсы қабылданған нақты стратегияның нәтижесі екенін айтты. «Жауапты үкімет туралы мифтерді» баяндай келе, Ромни Лоялизмнің Үстіңгі Канаданың басым саяси идеологиясы ретінде бекітілуінен кейін демократияға немесе жауапты үкіметке кез келген талап отарлық егемендікке тікелей сынға айналғанын мәлімдеді. Оның пікірінше, «жауапты үкімет үшін күрес» пен адалдықсыздық арасындағы байланыс 1837 жылғы көтеріліспен нығайтылды, себебі реформаторлар ана елдің «зиялы билігін» тоқтату үшін қаруға қол соқты. Олар бүлікшілдік айыптамаларынан қашуға тырысып, кейіннен Ұлыбританиядан тәуелсіздік алудың нақты мақсаттарын жасырып, «Отбасылық келісімге» қарсы наразылықтарына назар аударды. Осылайша, жауапты үкімет революциялық антиколониалды құбылыс емес, жергілікті зәбір-зияатты жеңілдетудің «прагматикалық» саясатына айналды. Уильям Килборн, Үстіңгі Канада саясатынан радикалдарды жою, оларды өлім жазасына кесу немесе АҚШ-қа қашуға мәжбүр ету арқылы, Clear Grits-тің торилерге қарағанда реформаторлармен салыстырғанда аздаған келіспеушіліктері бар, шамалы радикалды саяси күш ретінде қалыптасуына жағдай жасады деді.