Кіріспе

Қытайдың кейбір тілдердегі баламалы атауы – Катай (/kæˈθeɪ/ kaTHAY) – Қытайдың Еуропада қолданылған тарихи атауы. Ерте заманауи кезеңде Катай термині бастапқыда қазіргі Солтүстік Қытайды білдіретін термин ретінде қалыптасты, ол Оңтүстік Қытайды білдіретін Қытайдан толыққан толық бөлек еді. Шығыс Азия туралы білімнің артуымен Катай бүкіл Қытаймен бірдей мемлекет деп есептелді. Катай термині Қытайдың поэтикалық атауына айналды. Катай атауы Хитан терминінен шыққан, ол 916-1125 жылдары Солтүстік Қытайдағы Ляо әулетін басқарған, моңғол тілдес көшпелі халық. Кейіннен Цзинь әулеті құлатылғаннан кейін батысқа көшіп, одан кейін бір ғасыр бойы Қара Хитай (Батыс Ляо әулеті) құрды. Бастапқыда бұл атау Орталық және Батыс Азиялықтар мен еуропалықтар Солтүстік Қытайды атау үшін қолданды; бұл атау Марко Полоның Юань әулеті тұсындағы Қытайдағы саяхаттары туралы кітабында да қолданылған (ол Оңтүстік Қытайды Манги деп атады). Одорик Порденонский (1331 жылы қайтыс болған) 1331 жылға дейінгі саяхаттарында Катай және хан туралы өзінің саяхат кітаптарында жазған, шамамен 1321-1330 жылдар аралығында.

Тарих

Катай термині хитан тайпаларының атынан туындаған. "Катай" атауының бір түрі шамамен 1000 жылға тарта сыртқы халықтарды сипаттаған ұйғыр манихейлік құжатында кездеседі. Хитан тайпалары өздерін "Кидан" (хитан кіші жазуы: ; ) деп атаған, бірақ көне ұйғыр тілінде соңғы "n" немесе "ń" әрпі "y" әрпіне айналып, осы форма кейінгі мұсылман жазушылары үшін "Хитай" атауының бастауы болуы мүмкін. Бұл атаудың нұсқасы орта ғасырлық және жаңа заманғы Еуропаға мұсылман және орыс деректері арқылы тарады. Хитан тайпалары мұсылман Орталық Азиясына белгілі болған: 1026 жылы Газнавид сарайына (қазіргі Ауғанстанның Газна қаласында) Лиао билеушісінің елшілері келді, ол "Ката хан", яғни "Катаның билеушісі" деп сипатталды; "Ката" немесе "Кита" ал-Бируни мен Әбу Саид Гардезидің еңбектерінде келесі он жылдықтарда қолданылған. "Хитай" сөзімен байланысты сөздер бүгінгі күні көптеген түркі және славян тілдерінде Қытайды білдіру үшін қолданылады. Ұйғыр тіліндегі "Хитай" этнонимі, Хан қытайларын атау үшін қолданылғанда, оны пайдаланушылар да, оған сілтеме жасайтындар да кемсітуші деп санайды, ал Қытай Халық Республикасының билігі оның қолданылуын тоқтатуға тырысады.

Катай мен Манги

Еуропалық және араб саяхатшылары Моңғол империясына жеткен кезде, олар моңғолдар бақылауындағы Солтүстік Қытайды түрліше жазылымдарда Катай деп сипаттады. Бұл атау Джованни да Пьян дель Карпинедің (шамамен 1180–1252) (Китая түрінде) және Вильгельм Рубруктың (шамамен 1220–1293) жазбаларында кездеседі (Катая немесе Катая ретінде). Марко Полоның «Кубилай ханның жеріндегі саяхаттары» еңбегінде «Катайға жол» деген очерк бар. Рашид ад-Дин Хамадани, ибн Батута және Марко Поло Солтүстік Қытайды Катай деп атады, ал Сун әулеті билеген Оңтүстік Қытайды Манги, Манзи, Чин немесе Син деп атады. Батыс ортағасырлық карталарда Оңтүстік Қытайды атау үшін көбінесе Манги термині қолданылды, және бұл термин 16 ғасырдағы карталарда да қолданыла берді.

Ағылшын тілінде қолдану

Ағылшын тілінде "Катай" сөзі кейде Қытайды білдіру үшін қолданылған, бірақ 19 ғасырға дейін көбінесе поэзияда ғана қолданылып, содан кейін "Қытай" сөзімен толық ауыстырылды. "Катай" халқының (яғни, қытай халқының) атаулары "Катайлық" және "Катайан" болған. "Қытай" және "Катай" терминдерінің ағылшын тіліндегі тарихы шамамен бірдей ұзақтықта. "Катай" сөзі бүгінге дейін поэзияда қолданылады. Гонконгтың әуе компаниясы "Cathay Pacific" деп аталады. Тайваньның ірі коммерциялық банктерінің бірі – "Cathay United Bank". Гор Видальдің "Жаратылыс" романында бұл атау "Янцзы және Сары өзендер арасындағы мемлекеттерді" көрсету үшін қолданылады, себебі романның оқиғасы б.з.б. 5 және 6 ғасырларда өтеді. Эзра Паундтың "Катай" (1915) – классикалық қытай поэзиясының ағылшын тіліне еркін аударылған жинағы. Роберт Э. Говардтың "Гибория дәуірі" әңгімелерінде (Конан Варвар туралы әңгімелерді қоса алғанда) Қытайдың аналогы "Хитай" деп аталады. "Warhammer Fantasy" әлемінде, Games Workshop компаниясының романдары мен ойындары үшін пайдаланылатын фантастикалық қайта жаңартуда, "Гранд Катай" – ең ірі адам империясы, ол ортағасырлық Қытайға негізделген және оқиға орнының алыс шығысында орналасқан.

Ұйымдастырылған субъектілердің атынан

Катай атауы ресми терминдерде жиі кездеседі, мысалы, Cathay Pacific Airways немесе Cathay Hotel сияқты. Cathay Bank – АҚШ және басқа елдерде көптеген бөлімшелері бар банк. Cathay Cineplexes – Сингапурдағы кинотеатрлар желісі, mm2 Asia компаниясының басқаруында, бұрын Cathay Organisation ұйымына тиесілі болған. Cathay United Bank және Cathay Life Insurance – сәйкесінше, қаржылық қызметтер және сақтандыру саласындағы компаниялар, екеуі де Тайваньда орналасқан.