Кіріспе

Лаура Секорд (; 13 қыркүйек 1775 – 17 қазан 1868) – 1812 жылғы соғыстың канадалық қаһарманы және соғысқа үлес қосқан тұлға. Ол 1813 жылы американдықтар басып алған аумақтан шығып, британдық әскерге жақын арада болатын американдық шабуыл туралы ескерткенімен белгілі. Оның соғысқа қосқан үлесі өмірінде көп танылмады, бірақ қайтыс болғаннан кейін Канадада жиі құрметке бөленді. Лаура Секордтың осы оқиғамен тікелей қатысы болмаса да, көптеген канадалықтар оны оның жүрген жолының 100 жылдығына орай оның атымен аталған Laura Secord Chocolates компаниясымен байланыстырады. Лаура Секордтың әкесі Томас Ингерсолл Массачусетс штатында тұрған және 1775–1783 жылдардағы Революциялық соғыс кезінде Патриоттар тарапында күрескен. 1795 жылы ол жер грантын алып, отбасымен бірге Жоғарғы Канаданың Ниагара аймағына көшіп келді. Ұзақ өтпей Лаура лоялист Джеймс Секордқа тұрмысқа шықты, ол 1812 жылғы соғыстың басында Куинстон биіктігіндегі шайқаста ауыр жарақат алды. Ол 1813 жылы әлі де жазылып жатқанда, американдықтар Ниагара түбегіне, соның ішінде Куинстонға шабуыл жасады. Оккупация кезінде Секорд жоспарланған американдық шабуыл туралы ақпарат алды және 22 маусым күні таңертең британдықтар бақылауындағы аумақтағы лейтенант Джеймс Фицгиббонға хабар жеткізу үшін жасырын түрде кетті. Бұл ақпарат британдықтар мен олардың могавк одақтастарына Бивер-Дэм шайқасында басып кірген американдықтарды тойтарыс беруге көмектесті. Оның еңбегі 1860 жылға дейін ұмытылды, сол кезде Уэльс ханзадасы Эдуард Канадаға сапары барысында кедей жесірге 100 фунт стерлинг (2022 жылы 12 955,64 фунт стерлинг) сыйлады. Лаура Секордтың тарихы Канадада мифтік мәнге ие болды. Оның оқиғасы көптеген көркемдемелермен кітаптарда, пьесаларда және поэзияда бейнеленді. Ол қайтыс болғаннан бері Канада оның құрметіне мектептерге, ескерткіштерге, мұражайға, естелік марка мен монетаға және Канада астанасындағы Батырлар ескерткішіндегі мүсінге ие болды.

Отбасы тарихы және ерте өмір

Оның әкесі Томас Ингерсолл (1749–1812) 1775 жылғы 28 ақпанда он жеті жасар Элизабет Дьюиге үйленді. Олардың тұңғыш баласы Лора 1775 жылғы 13 қыркүйекте Массачусетс шығанағындағы колониялық провинциядағы Ұлы Баррингтонда дүниеге келді. Томас отбасы Массачусетс штатында бес буыннан бері өмір сүрген. Оның әкесінің бабасы 1629 жылы Англияның Бедфордшир округынан Салемге (Массачусетс штаты) келген Ричард Ингерсолл еді. Томас 1749 жылы Массачусетс штатының Вестфилд қаласында дүниеге келді. Израиль Дьюи мен оның әйелі Элизабеттің қызы, 1758 жылғы 28 қаңтарда Вестфилдте дүниеге келді. Томас 1774 жылы Грейт-Баррингтонға көшіп келді, онда ол Хаусатоник өзенінің жағасындағы шағын жер учаскесіндегі үйге қоныстанды. Келесі бірнеше жылда шапан жасаудағы табысы оған үйленуге, жер иелігін ұлғайтуға және отбасы өскен сайын үйін кеңейтуге мүмкіндік берді. Ол Американдық революциялық соғыс кезінде американдық революционерлердің жағында әскери шендерге көтерілгендіктен, көп уақытын үйден тыс өткізді. Ұлы Баррингтонға оралғаннан кейін ол судья болып тағайындалды. Элизабет 1779 жылғы 17 қазанда Элизабет Франкс, 1781 жылы Мира (немесе Майра) және 1783 жылғы қыркүйекте Әбигейл деген үш қызды дүниеге әкелді. Олар 1784 жылы Әбигейлді Нэш тетесіне асырап беруге шешім қабылдады. Элизабет Ингерсолл 1784 жылғы 20 ақпанда қайтыс болды. Томас келесі жылы, 1785 жылғы 26 мамырда Джозиа Смиттың жесірі Мерси Смитке қайта үйленді. Мерсидің баласы болған жоқ. Ол 1789 жылы туберкулезден қайтыс болғанға дейін өгей қыздарына оқу мен тігіс тігуді үйреткені үшін мақталады. Лора, жасөспірім шағында, әпкелеріне күтім жасап, үй шаруасын басқарды. Томас Мерсидің қайтысынан кейін төрт ай өткен соң, 1789 жылғы 20 қыркүйекте, қызы Харриетпен жесір қалған Сара "Сэлли" Бэкусқа қайта үйленді. Содан кейін олардың тағы төрт қызы мен үш ұлы дүниеге келді. Бірінші ұл, Чарльз Фортеск, 1791 жылғы 27 қыркүйекте дүниеге келді. Шарлотта (1793 жылы туған) және Апполония (1811 жылы туған) Ингерсолл отбасының осы тармағының Массачусетс штатында туған соңғы мүшелері болды. Томас 1786 жылы Шайс көтерілісін басуға көмектесті, бұл оған майор шені берді. Кейінгі жылдары ол Массачусетс штатындағы лоялистерді қудалаудың жалғасуын көрді және оған ренжіді. Ол революциялық соғыстан кейінгі экономикалық төмендеу мен өзінің үлкен қарыздарының салдарынан бұрынғы өркендеуін қайта көруі екіталай екенін түсінді. 1793 жылы Томас Нью-Йорк қаласында Мохаук көшбасшысы Джозеф Брантпен кездесті, ол оған Жоғарғы Канададағы қоныстану үшін ең жақсы жерді көрсетуге уәде берді, онда Тақ дамуды ынталандырып отырды. Ол төрт серігімен бірге Жоғарғы Канадаға барып, губернатор Джон Симкодан жер беруді сұрады. Олар Темза аңғарында жер алды және жеті жыл ішінде қырық басқа отбасымен қоныстандыру шартымен Темзада Оксфордты (кейін Ингерсолл, Онтарио деп аталды) құрды. Ұлы Баррингтондағы істерін аяқтағаннан кейін, Ингерсолл отбасы 1795 жылы Жоғарғы Канадаға көшіп келді.

Жоғарғы Канада, неке және балалар

Томас Ингерсолл отбасын Үстіңгі Канададағы алғашқы жылдары Куинстон қаласында жер тазартылып, елді мекенде жолдар салынып жатқан кезде таверна ұстау арқылы асырады. Отбасы Куинстонда 1796 жылы қоныста ағаш үй біткенге дейін тұрды. Губернатор Симко 1796 жылы Англияға оралғаннан кейін, Томас сияқты, жер гранттары үшін Канадаға келген "Кейінгі лоялистерге" қарсылық күшейді. Гранттар күрт қысқартылды, ал Томас келісімшарты шарттары толық орындалмағандықтан бұзылды. 1805 жылы ол отбасымен Йоркке (қазіргі Торонто) жақын Кредит-Риверге көшіп, сонда табысты түрде таверна ұстады, 1812 жылы инсульттан қайтыс болғанға дейін. Салли оның өлімінен кейін 1833 жылға дейін тавернаны басқара берді. Отбасы көшкенде Лора Ингерсолл Куинстонда қалды. Ол, шамамен 1797 жылдың маусым айында, бай Джеймс Секордқа үйленді. Секордтар отбасы Франциядан шыққан, онда олардың тегі D'Secor немесе Sicar деп жазылған. Францияда қудалаудан қашқан, протестант гугеноттары болған Секордтың бес бауыры 1688 жылы Нью-Рошель қаласын құрды. Америка революциясы кезінде отбасының лоялистік мүшелері өз тегін Secord деп ағылшыншалады. Секордтар дүкені бар үйдің бірінші қабатында тұрды. Секорд 1799 жылы Мэри есімді бірінші баласын дүниеге әкелді. Мэриден кейін Шарлотта (1801), Харриет (10 ақпан 1803), Чарльз Бадо (1809 – жалғыз ұл) және Апполония (1810) дүниеге келді.

1812 жылғы соғыс

Джеймс Секорд 1812 жылғы соғыс басталғанда Исаак Броктың қол астында 1-ші Линкольн жасағында қызмет етті. Ол 1812 жылы қазан айында Квинстон биіктіктері шайқасының алғашқы шабуылында Брок қаза тапқаннан кейін оның денесін алып кетуге көмектескендердің бірі болды. Джеймс өзі шайқаста аяғы мен иығына ауыр жарақат алды. Лора оның қиын жағдайы туралы естіп, дереу оның қасына жүгірді. Кейбір деректерде, ол үш американдық сарбазды оны мылтық сабымен өлтіруге дайындалып жатқанда тапқан делінеді. Ол олардан күйеуінің өмірін сақтап қалуды өтінді, тіпті өзінің өмірін оларға ұсынды. Осы сәтте американдық капитан Джон Э. Вул келді де, сарбаздарды жазғырды. Алайда, бұл оқиға кейінірек қосылған және Джеймс Б. Секорд, оның немересі тарапынан шыққан болуы мүмкін. Секордтар үйге келгенде, Лораның болмаған уақытында үй тоналып кеткенін көрді. Лора қысты Сент-Джеймс қаласында өткізіп, келесі бірнеше айды жараланған күйеуін емдеуге арнады. 1813 жылдың 27 мамырында американдық армия Ниагара өзенінен шабуыл жасап, Форт-Джорджты басып алды. Квинстон және Ниагара аймағы американдықтардың бақылауына көшті. Әскери жастағы ерлер тұтқын ретінде АҚШ-қа жіберілді, бірақ әлі сауығып жатқан Джеймс Секорд олардың ішінде болған жоқ. Сол маусымда бірнеше американдық сарбаз Секордтардың үйіне орналастырылды.

Секордтың жүрісі

1813 жылғы 21 маусым күні кешке Лаура Секорд Ниагара түбегінде американдықтардың ықпалын күшейтетін, лейтенант Джеймс Фитцгиббонның британдық әскерлеріне күтпеген шабуыл жасау жоспарларын естіді. Ол бұл жоспарларды қалай білгені белгісіз. Дәстүр бойынша, ол кешкі ас ішіп отырған американдықтардың сөзін естіп қалған. Оның күйеуі қазан айында алған жарақатынан әлі толық жазылмағандықтан, Секорд келесі күні таңертең лейтенантты ескерту үшін жолға шықты. Ол қазіргі Куинстоннан бастап Сент-Хомер, Шипман бұрыштары және Шорт-Хилл арқылы Ниагара жартасына дейін барған соң, одақтас мохок жауынгерлерінің лагеріне жетіп, олар Фитцгиббонның штаб-пәтеріне, ДеСев үйіне дейін жетеледі. Оның ескертуіне байланысты, британдықтардың шағын күші мен мохок жауынгерлерінің көп тобы американдықтардың шабуылына дайындалды. Олар американдықтарды жеңіске бұйырды, олардың көпшілігі 24 маусымдағы Бовер Дамс шайқасында қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Шайқастан кейін жазылған есептерде Секорд туралы ешқандай ақпарат жоқ.

Соғыстан кейінгі жылдар

Соғыстан кейін Секордтардың Куинстондағы дүкені қирағандықтан, отбасы кедейлікке ұшырады. Тек Джеймстің шағын соғыс зейнетақысы және Грантем қалашығындағы 200 акр (81 га) жерден түсетін кіріс оларды асырады. Секордтардың алтыншы баласы Лора Энн 1815 жылдың қазан айында, ал соңғы баласы Ханна 1817 жылы дүниеге келді. Секордтардың үлкен қызы Мэри 1816 жылдың 18 сәуірінде Уильям Трумболл деген дәрігерге тұрмысқа шықты. 1817 жылдың 27 наурызында Мэри Ирландияда Лора мен Джеймстің алғашқы немересі Элизабет Трумболлды дүниеге әкелді. Мэридің Ямайкада тағы бір қызы болды. Күйеуінің қайтысынан кейін Мэри 1821 жылы балаларымен бірге Куинстонға оралды. Күреспен өмір кешіп жатқан Джеймс 1827 жылы үкіметтен жұмыс сұрады. Вице-губернатор Перегрин Мэйтленд оған лауазым ұсынбады, бірақ Лораға бір ұсыныс жасады. Ол одан әлі салынып бітпеген Брок ескерткішіне жауапкершілікті жүктеуді сұрады. Басында ол бас тартты, бірақ кейін ойланып, келісім берді. Брок монументі 1831 жылы ашылғанда, Секорд жаңа генерал-губернатор Джон Колборнның ескерткіш комиссиясының мүшесінің жесіріне кілттерді беруге ниеттенгенін білді. 1831 жылдың 17 шілдесінде Секорд Колборннан Мэйтленд берген уәдені орындауын өтінді және соғысқа қосқан үлесін куәландыратын тағы бір құжатты Фитцгиббоннан қоса берді. Ол полковник Томас Кларкқа Мэйтлендтің "кешіккен, Миссис Никол туралы ойлауға болмайды, себебі мен Миссис Секордқа кілтті мүмкіндігінше ертерек беруге уәде бердім" дегенін жазды. Барлық өтініштеріне қарамастан, Секорд ескерткіштің кілттерін алмады. 1828 жылы Секордтардың қызы Аполлония 18 жасында обадан қайтыс болды, ал Джеймс Ниагара округінің сот тіркеушісі болып тағайындалды. 1833 жылы судья болып жоғарылатылды, ал оның ұлы Чарльз Бадо Секорд тіркеуші лауазымын иеленді. Чарльз Бадо Секордтың тұңғыш ұлы Чарльз Форсайт Секорд 1833 жылдың 9 мамырында дүниеге келді. Оның әулеті ғана XXI ғасырға дейін сақталды. Джеймс 1835 жылы Чиппауа портында кеден инспекторы болып жұмыс істеді. Лауазыммен бірге Чиппауадағы үй де берілді, сонда отбасы көшіп келді. Чарльз Бадо Секорд Куинстон үйін өзіне алды. 1837 жылы қызы Лора Энн және оның ұлы күйеуінің қайтысынан кейін үйге көшіп келді.

Естелік және аңыз

Оның немересі Секордтың 2 метр биіктігі, қоңыр көздері және ашық түсті терісі бар екенін айтты. Джеймс Фицгиббон оның "жұқа денелі және нәзік" болғанын жазды. Ол тігін тігу, киім жасау және тамақ дайындау ісінде шебер болған. Биограф Пегги Даймонд Ливидің айтуынша, оның көптеген немерелері әжесінің ерте өмірі туралы әңгімелерін тыңдауды ұнататын, ал оның англикан дініне деген сенімі жасымен бірге артқан. Фицгиббон шайқас туралы есебінде тек қауіп туралы "ақпарат алғанын" мәлімдеді; соғыс кезінде оның отбасын қорғау үшін Секордты атамаған болуы мүмкін. Ол Секорд туралы алғаш рет 1820 жылғы 26 ақпанда, оның күйеуінің Куинстон қаласындағы тас карьерін пайдалануға рұқсат алу туралы петициясын қолдаған куәлікте жазды. 1827 жылы Фицгиббон былай жазды: Фицгиббон 1837 жылғы 23 ақпандағы куәлігінде Секордтың американдықтардың ниетімен "танысқанын" жазды, бірақ ол ақпаратты пайдаланған-пайдаланбағанын нақты айтпады. Мохок басшысы Джон Нортонның күнделігінде "адал тұрғын жаудың шабуыл жасау ниеті туралы ақпарат әкелді" делінген, бірақ бұл "тұрғынның" аты аталмаған. Боб-Дэм шайқасындағы Каухнавага мохоктарының басшысы Доминик Дюшарм өзінің есебінде Секордты есімдерімен атаған жоқ, сондай-ақ Секордтан немесе Фитцгиббондан американдық шабуыл туралы ақпарат алғанын да көрсетпеді. Секорд өзінің саяхаты туралы екі естелік жазды, біріншісі 1853 жылы, екіншісі 1861 жылы. Екеуі де шайқастың нақты күндері немесе әскерлер туралы мәліметтер сияқты, әскери есептермен салыстыруға болатын ешқандай егжей-тегжейлі мәліметтерді қамтымайды. Оның естеліктері өмірі бойы өзгеріп отырды. Тарихшы Пьер Бертонның айтуынша, ол алдағы шабуыл туралы қалай білгенін нақты айтпаған. Ол Фитцгиббонға күйеуінің американдық офицерден естігенін айтқан, бірақ бірнеше жылдан кейін немересіне үйінде орналасқан американдық әскерлерден тікелей жоспарды естігенін айтқан. Бертон Секордтың ақпарат көзі әлі де АҚШ-та тұратын американдық болуы мүмкін екенін болжады, егер Секорд оның көзін ашса, ол мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталар еді. 1860 жылдары Секордтың оқиғасы кеңінен танымал болғанда, тарихшы Уильям Фостер Коффин жаңа деректер қосты, оның ішінде Лораның американдық патрульдер оны сұраққа алған жағдайда үйінен кету үшін сылтау ретінде сиыр алып келгені туралы мәлімдеме бар еді. Көптеген тарихшылар Секордтың естеліктеріне күмән келтірді. В. Стюарт Уоллес 1932 жылғы "Лора Секордтың тарихы: Тарихи дәлелдерді зерттеу" кітабында оның оқиғасы көбінесе аңыз екенін және ол Боб-Дэм шайқасының нәтижесіне елеулі үлес қоспағанын қорытындылады. Тарихшы Джордж Инграм 1965 жылғы "Лора Секордтың тарихы қайта қарастырылды" кітабында Секордты жоққа шығару шарасы тым басылған деп мәлімдеді. Рут Маккензи де 1971 жылы "Лора Секорд: Легенда және ханым" кітабымен Секордтың беделін арттырды. Секордтың британдық жеңіске нақты үлесі туралы мәселе даулы болып қала береді. 1920 жылдардың басында тарихшылар жергілікті барлаушылар Фитцгиббонға Секорд келгенге дейін алдағы шабуыл туралы хабарлағанын айтты. Тарихшы Эрнест Крюишанк 1895 жылы былай деп жазды: "Мисс Секорд өз баяндамасын аяқтаған кезде [Дюшармның] барлаушылары келді – олар жаудың алдыңғы сапымен кездесті". Кейіннен Фитцгиббон 1820 және 1827 жылдары жазған екі куәлік табылды, олар Секордтың мәлімдемесін растады. Фитцгиббон Лора Секордтың 22 маусымда (23 маусым емес) келгенін және "осы ақпараттың нәтижесінде" американдық әскерлерді тоқтатуға мүмкіндік алғанын мәлімдеді.

Мұра

Аңыз бойынша, "оған Джеймс Фицгиббонды алда тұрған американдық шабуыл туралы ескерту беру үшін шамамен 17 сағат кеткен". Ол көбінесе "Квинстондағы үйінен, қазіргі Онтарио штатының Торольд қаласындағы Де-Сью үйінде орналасқан британдық әскери бөлімге дейін шамамен 30 шақырымдық даламен батыл саяхат жасаған жалғыз адам" ретінде бейнеленеді. Тарихшы Сесилия Морган Секорд оқиғасының 1880 жылдары жоғарғы сынып әйелдері канадалық әйелдер мен Британ империясы арасындағы эмоционалды байланысты күшейтуге тырысқан кезде танымал болғанын айтады. Олар әйелдердің сайлау құқығын қорғау үшін әйел батырға мұқтаж болды. Олардың алғашқы жетістігі Сара Энн Керзонның 1887 жылы жазған "Лора Секорд: 1812 жылғы қаһарман" атты өлең драмасы болды. Бұл пьеса "20 ғасырдың басында Канада тарихы мен мектеп оқулықтарын толтырған Секордқа арналған мақалалар мен жазбалардың көптігіне" себепкер болды. Тәнтігерлер пьесаға жағымсыз пікір білдіргенімен, бұл Секорд оқиғасына арналған алғашқы толық жұмыс болды және оның бейнесін танымал етті. Секорд француз канадалық қаһарман Мадлен де Вершермен және американдық революцияның батыры Пол Ревермен салыстырылды. Оның оқиғасын ұрпақтан-ұрпаққа өмірбаян жазушылар, драматургтер, ақындар, романда суреттеушілер мен журналистер қайта айтып, есте сақтап келді. Оқиға туралы газеттен оқыған ертедегі феминист Эмма Кьюри Секордтың өміріне өмір бойы қызығушылық танытты. Ол Лаураның туыстарынан, тіпті алыс Ұлы Баррингтоннан ақпарат жинап, 1900 жылы "Лора Секордтың тарихы" атты өмірбаяндық еңбегін жариялады. Кейін ол Квинстон-Хайтста Секордқа ескерткіш орнату үшін сәтті өтініш білдірді. Бұл тас жартастан жасалған ескерткіштің биіктігі 2 метр. 1905 жылы Секордтың суреті Парламентке ілінді. 1931 жылы драматург Мерилл Денисон оның оқиғасын радиоға арнап жазды, онда маңызды тарих пен пародиалық элементтер біріктірілді. Секордтың жаяу жорылының 100 жылдығына орай 1913 жылы, канадалық патриоттық сезімдерді пайдалану үшін Франк О'Коннор "Лора Секорд шоколадтарын" құрды. Желідегі алғашқы дүкен Торонтоның Йонге және Элм көшелерінде ашылды. Шоколадтар Секордтың суреті салынған қара қораптарға салынды. 1970 жылдары компания Канададағы ең ірі тәтті дүкенге айналды. Көптеген канадалықтар үшін Лора Секорд есімі тарихи тұлғаға қарағанда шоколад компаниясымен көбірек байланысты. 1812 жылғы соғыс кезінде Секордтардың Квинстондағы үйіне шабуыл жасалып, тоналды. Ол 20 ғасырдың соңында қалпына келтіріліп, 1971 жылы Ниагара парктері комиссиясына тапсырылды. Қазір ол Квинстонның Партишн және Квинс көшелерінде мұражай және сыйлық дүкені ретінде жұмыс істейді. Лаура Секорд мұра жолы оның Квинстондағы үйінен Торольдтағы Де-Сью үйіне дейін жасаған 32 шақырымдық саяхатын қамтиды. Ол 1813 жылдың 22 маусымында лейтенант Фицгиббонға хабарды жеткізді. Массачусетс штатының Грейт-Баррингтон қаласындағы Мейн-стриттегі Томас Ингерсоллдің ескі үйі, Лора Секордтың туған жері, 1896 жылдан 1913 жылға дейін қаланың тегін кітапханасы ретінде пайдаланылды. Оның орнына Мейсон кітапханасы салынды. Ұлы Баррингтон тарихи округтік комиссиясы 1997 жылдың 18 қазанын Лора Секорд күні деп жариялады және Мейсон кітапханасы орналасқан жерде оның құрметіне тақташа орнатты. Лаура Секорд бірнеше мектептің атымен аталады, оның ішінде Квинстон қаласындағы Лаура Секорд мемлекеттік мектебі (Лаура Секорд мемориалдық мектебі, 1914–2010), Виннипегтегі Эколь Лаура Секорд мектебі, Манитоба (1912 жылы салынған), Сент-Катаринестегі Лаура Секорд орта мектебі, Онтарио және Ванкувердегі Лаура Секорд бастауыш мектебі, Британдық Колумбия. Бобер Дамс шайқас алаңында Секордқа арналған тақташа орнатылған. 1992 жылы Канада почтасы Лора Секордқа арналған ескерткіш маркасын шығарды. 2003 жылы Канада мұрасы министрі Секордты "Ұлттық тарихи маңызы бар тұлға" деп жариялады, ал 2006 жылы Секордтың бюсті Оттавадағы Батырлар мемориалында орнатылған он төрт мүсіннің бірі болды. Оның жаяу жорылының 200 жылдығын атап өту үшін Секордтың суреті Корольдік Канада монетасы және Канада почтасының пошта маркасы шығарған айналымға арналған тоқсанды безендірді.