Кіріспе
Еуропалық коалиция
Ұлы одақ, кейде жаңылысып оның алдындағы Аугсбург лигасы деп аталатын, 1689 жылдың 20 желтоқсанында құрылды. Голландия Республикасы мен Англия атынан Вильгельм III, ал Габсбург монархиясы атынан император Леопольд I қол қойды. Оның басты мақсаты – Франция королі Людовик XIV-нің кеңею саясатына қарсы тұру болды. Испания мен Савойя қосылғаннан кейін, коалиция 1688-1697 жылдар аралығында Францияға қарсы Тоғыз жылдық соғысқа қатысты, ол Рисвик бейбіт шартымен аяқталды. Екінші Ұлы одақ 1701 жылғы Гаага шарты арқылы Испан мұрагерлік соғысына дейін қайта құрылды және 1713 жылы Утрехт бейбіт шартынен кейін таратылды.
Өмірбаян
Ұлы одақ 1667 жылы басталып, 1714 жылы аяқталған Людовик XIV соғыстарына жауап ретінде құрылған коалициялардың ең маңыздысы болды. 1648 жылдан кейін француз экспансиясына испан билігінің әлсіреуі көмектесті, ал Вестфалия бейбіт шарты Киелі Рим империясындағы діни бөліністерді бекітті. Бұл императорлық округтер бұрын қамтамасыз еткен ұжымдық қауіпсіздікті әлсіретті және 1679 жылғы Веттерау одағы сияқты жеке келісімдерге әкелді. 1672 жылы Людовик XIV Голландия-Француз соғысын бастады, ол Голландия Республикасын жаулап алу қаупін тудырды, бірақ 1678-1679 жылдардағы Нимвеген келісімдерімен аяқталды. Бұл кезеңде француздың ықпалының ең жоғары нүктесі болғандықтан, оның қарсыластары Людовик XIV агрессивті дипломатиялық және әскери саясатын жалғастырғанда алаңдады. 1683-1684 жылдардағы Реюнион соғысы Эльзас үстінен француз бақылауын кеңейтті, ал 1683-1699 жылдардағы Ұлы түрік соғысы кезінде Франция Австрия Габсбургтарына қарсы Осман империясын жасырын түрде қолдады. Сонымен қатар, Людовик XIV Бавария, Пфальц, Кёльн және Бранденбург-Пруссия сияқты мемлекеттерге жасаған төлемдері Киелі Рим империясындағы Габсбургтердің ықпалына қауіп төндірді. Бұл қауіп сезімі протестант Дания-Норвегия да қаржылық қолдау алғанда күшейді, ал 1685 жылдың ақпан айында католик Джеймс II Англия королі болып сайлануы Людовикке тағы бір одақтас әкелді. Осыдан кейін 1685 жылдың қазан айында Фонтенбло эдикты француз гугеноттарына төзімділікті жойды, нәтижесінде келесі бес жылда шамамен 200 000-400 000 адам Франциядан кетті. Бұл саясат Фредерик Вильгельмді, Бранденбург сайлаушысын, француз эмигранттарын өз жеріне қоныстандыруға және 1685 жылдың қазан айында Голландия Республикасымен келісімге қол қоюға итермеледі. 1686 жылы шамамен 2000 Вольде протестантының қырғыны Еуропаны тағы бір Контрреформация күтіп тұрғаны туралы қорқынышты күшейтті, бұл жолы Людовик XIV басшылық етіп отыр.
Құрылу
Леопольдты Османдықтар басып алған кезде 1679 жылы Орандық Вильгельм француздарға қарсы одақ құруға бастамашылық етті. Веттерау одағы деп аталатын бұл коалиция Германия империясының мемлекеттерінен құрылып, «Еуропаның бейбітшілігі мен бостандығын сақтау» мақсатымен құрылған болатын. Нидерланд Республикасы империяның құрамына кірмегендіктен, одақтың толыққанды мүшесі бола алмады, бірақ оның көптеген жетекшілері жоғары дәрежелі голланд офицерлері болды, соның ішінде басшысы Вальдек принці Георг Фридрих. Ең маңызды жаңалық – оның мүшелері жеке контингенттер ұсынудың орнына орталық «Одақ» армиясын қаржыландырды, бұл оның тиімділігін едәуір арттырды. Осы үлгі 1682 жылы Лаксенбург альянсы үшін де қолданылды, ол Австрияны Жоғарғы Рейн және Франкония округтерімен біріктіріп, Рейн аймағын қорғауға бағытталған. Алайда, Реюнион соғысы Францияға өз күшімен қарсы тұру мүмкін еместігін көрсетті. 1685 жылы мамыр айында Филипп Вильгельм Пфальцты мұраға алғанда, Людовик оның жартысын талап етті, себебі Пфальцтың Елизавета Шарлоттасы Орлеандық Филиппке үйленген еді, бұл жаңа дағдарысқа әкеп соқты. 1683 жылы Вена шайқасында Османдықтарды жеңген Леопольд империяның батыс бөліктеріне қайта назар аударуға мүмкіндік алды. 1686 жылы шілдеде Лаксенбург альянсын, Бургундия округін, Швециялық Померанияны және Баварияны біріктіру арқылы Аугсбург лигасы құрылды. 1688 жылдың 27 қыркүйегінде француз әскерлері Рейнландқа басып кіріп, Филиппсбургке шабуыл жасады, осылайша Тоғыз жылдық соғыс басталды. 1688 жылы қарашада Ұлы революция нәтижесінде Джеймс II тақтан түсіріліп, Орандық Вильгельм Англия мен Шотландияның Вильгельм III/II патшасы болды, бұл французға қарсы коалицияны күшейтті. 1689 жылы наурыз айында Нидерланд Республикасы Францияға соғыс жариялады, ал мамыр айында Англия да соғыс жариялады.
Мүшелік; Аугсбург лигасы - Ұлы одақ
Әртүрлі коалициялардың өзара байланысы көбінесе шатастырады. Империя жүздеген мүшелерді қамтыды, олардың әрқайсысы Императорлық округке (картаны қараңыз) тиесілі болды – бұл салық жинау және өзара қолдау үшін әкімшілік бірлік еді; мысалы, Швабия округінің өзінде 88-ден астам мүше болды. Жеке мемлекеттер одақтар құра алатын немесе оларға қосыла алатын, мысалы, 1685 жылғы Бранденбург-Пруссия мен Голландия Республикасы арасындағы келісім, ал Леопольд Австрияның эрцгерцогы ретінде Ұлы Одаққа қол қойды. Дегенмен, бүкіл Империяны тек Императорлық диета ғана міндеттей алатын; 1701–1714 жылдардағы Испания мұрагерлік соғысынан айырмашылығы, Тоғыз жылдық соғыс «Императорлық» деп жарияланбады. Империя ішіндегі бірқатар шетелдік монархтар өздері қатысты, себебі олар Империяда атақтар мен жерлерге ие болды. Швеция техникалық тұрғыдан бейтарап болды, бірақ Швеция королі Карл XI сонымен қатар Швециялық Померанияның герцогы, Төменгі Саксон округінің мүшесі және Лиганың бір бөлігі болды. Осыған ұқсас жағдай испандық Нидерландыға қатысты, ол Бургундия округінің мүшесі болды, бірақ 1690 жылы Ұлы Одаққа қосылған Испания Корольдігі емес. Соңында, кейбір авторлар Ұлы Одақты, яғни Англияны, Голландия Республикасын, Испанияны және Австрияны, және Бавария, Пфальц сияқты неміс мемлекеттерін қамтыған кеңірек французға қарсы «одақты» ажырата алмайды. Еуропалық дипломатия өте иерархиялық болды; Ұлы Одақ Голландия Республикасы мен Англияны Леопольдтың теңдесі деп мойындады, бұл мәртебені ол өте мұқият сақтады. Бұл Виктор Амадей үшін Савойдың кейінірек қабылдануын үлкен жеңіске айналдырды, бірақ Леопольд 1697 жылғы Рисвик бейбіт келіссөздерінде Бавария мен Бранденбург-Пруссияға жеке өкілдік беруден бас тартты.
Қаулылар
Ұлы одақтың шарттары негізінен 1689 жылдың мамырында Голландия Республикасы мен Австрия арасындағы келісімдерге және 1689 жылдың тамызындағы ағылшын-голландиялық «Достық және одақ туралы шартқа» негізделген. Ол ақыры 1689 жылдың 20 желтоқсанында қол қойылды, себебі Леопольдтың Уильямды Англия королі ретінде қабылдауына қатысты алаңдаушылықтары мен ағылшын католиктеріне тиетін әсері болды. Басты талаптар 1648 жылы Вестфалияда келісілген шекараларды қайта орнату, Лотарингия герцогтігінің тәуелсіздігін қамтамасыз ету және Францияның Англиядағы протестанттық мұрагерлік құқығын мойындауын талап етті. Сондай-ақ, қол қойған тараптар жеке бейбітшілік туралы келісімге келмеуге міндеттелді; осы міндеттемелерді бұзу 1678-1679 жылдарғы Нимвеген келісімдері бойынша келіссөздер кезінде Францияның жағдайын күрт жақсартты. Испанияның баласыз Карл II қайтыс болғанда не болатыны сол кездегі көптеген келісімдерде, соның ішінде 1670 жылғы Англия мен Франция арасындағы Довер келісімінде де қарастырылған. Енді құпия бап бойынша Англия мен Голландия Республикасы Леопольдтың Испания тағына талап етуін қолдауға міндеттенді, бұл жаңа соғысқа жол ашатын жағдай тудырды.
Салдары
Соғыстың басты ошағы испандық Нидерланды болды, күрестің көп бөлігі голландиялықтардың үлесіне тиді; Габсбург күштері Оңтүстік-Шығыс Еуропада жаңадан басталган Осман шабуылымен алаңдалды, ал Ирландиядағы соғыс 1692 жылға дейін Англия мен Шотландияның күштерін жұтып алды. Испания мен Савойяның қатысуы Каталония мен Солтүстік Италияда жаңа фронттар ашты, бірақ екеуіне де одақтастардың қаржыландыруымен келген неміс қосымша әскерлерінің көмегі қажет болды. Ұлы Одақтың мақсаты француздық экспансияға қарсы тұру болды, Людовик XIV-нің Пфальцтағы талаптарының заңдылығы, олардың күш тепе-теңдігіне тигізетін әсерінен гөрі, кем маңызды болды. Оның құрылуы Императорлық округтердің ескіргенін көрсетті және нәтижесінде ірі, орталықтандырылған мемлекеттердің – ең алдымен Бранденбург-Пруссия, Бавария және Саксонияның пайда болуына әкелді. Осы себепті, оны Испания мұрагерлік соғысының негізгі мәселесі болған ұжымдық қауіпсіздік тұжырымдамасының маңызды кезеңі деп қарастыруға болады. Тоғыз жылдық соғыс қатысушылар үшін қаржылық тұрғыдан қиын болды; 1648 жылы армияның орташа саны 25 000 болса, 1697 жылы 100 000-нан асты, бұл индустрияға дейінгі экономика үшін көтере алмайтын деңгей еді. 1689 мен 1696 жылдар аралығында ағылшын үкіметінің кірісінің 80% әскери шығындарға жұмсалды, әр жеті ересек еркектің бірі армияда немесе флотта қызмет етті; басқа жауынгерлер үшін көрсеткіштер одан да нашар болды. 1693 жылға қарай екі тарап та әскери шешімнің мүмкін еместігін түсінді, Франция голландиялық және савойялық өкілдермен бейресми бейбітшілік келіссөздерін бастады. Людовик XIV 1696 жылдың тамызында Турин шарты арқылы Савойямен жеке бейбітшілікке келісті, бірақ кең ауқымды келіссөздер көп нәтиже бермеді. Леопольд Рейнландта 1667 жылдан бері Империяның барлық шығындарын толық қайтаруды және испандық мұрагерлік туралы келісімге қол жеткізуді талап етті. Осы мәселелер шешілгенше, ол одақтастарын жеке бейбітшілікке бармауға міндеттеді. Рисуик бейбітшілігі Франция Люксембургті Испанияға қайтаруға келіскеннен кейін ғана қол жеткізілді, ал Людовик XIV Джеймске берген уәдесінен бас тартып, Вильгельмді Англия мен Шотландияның королі ретінде мойындады. Дегенмен, Леопольд 1697 жылдың қазан айында ғана өте тартыншақтықпен қол қойды. Оның күмәні дұрыс болды, өйткені испандық мұрагерлік мәселесі шешілмегендіктен 1701 жылы жаңа соғыс басталды. Бірақ сол кезде ағылшылдар оның талаптары қымбат соғысты ұзартады және аз пайда әкеледі деп ойлады. Зерттеулер көрсеткендей, 1689 мен 1693 жылдар аралығында ағылшынның Оңтүстік Еуропамен саудасы 25%-дан астамға төмендеді, ал 1693 жылы Лагоста француздықтардың 90-нан астам сауда кемесін басып алуы Лондон мен Амстердам саудагерлеріне зор зиян келтірді. Бұл шығындар ағылшын торилерінің Корольдік флотқа емес, еуропалық соғыстарға ақша жұмсауына қарсылығын күшейтті. Бұл ағылшын көзқарасына ұзақ мерзімді әсер етті; 1744 жылы Джеймс Ральф Тоғыз жылдық соғыс туралы тарауын былай бастады: «Ол (Вильгельм) тәжді иеленгеннен кейін, Корольдықты Республикаға бағындырды; соғыста біз голландиялықтар үшін күрестік, келіссөздерде голландиялықтар үшін келісімге келдік, ал голландиялықтар біз үшін сауда жасауға толық мүмкіндік алды».