Кіріспе
Ресей мен Қазақстанның маңызды өзені – Орал (Урал, ), 1775 жылға дейін Яик деп аталған. Бұл өзен Еуропа мен Азия арасындағы континенттік шекарада Ресей мен Қазақстан арқылы ағады. Ол Оңтүстік Урал тауларынан басталып, Каспий теңізіне құяды. 2428 км ұзындығымен, Орал Еуропадағы Волга және Дунайдан кейінгі үшінші ең ұзын өзен, ал Азияда – 18-ші орында. Орал континенттердің, Еуропа мен Азияның арасындағы шекараның бір бөлігі деп саналады. Орал өзені Урал тауларындағы Круглая тауының жанында басталып, оңтүстікке қарай ағады, солтүстіктен ағып келетін Тоболға параллель және батысқа қарай Магнитогорск арқылы, Уралдың оңтүстік жағынан айналып, Орыс қаласына дейін ағып, онда шамамен 700 км батысқа бұрылады. Оренбургтен кейін батысқа қарай жалғасып, Қазақстанға өтеді, содан кейін Орал қаласынан оңтүстікке бұрылып, кең жазық дала арқылы иректеп ағып, Атыраудан бірнеше шақырым төменде Каспий теңізіне жетіп, әдемі «саусақтар тәрізді» (ағаш тәрізді) дельта құрайды.
a river
The Ural (Урал, ), known before 1775 as the Yaik, is a river flowing through Russia and Kazakhstan in the continental border between Europe and Asia. It originates in the southern Ural Mountains and discharges into the Caspian Sea. At , it is the third longest river in Europe after the Volga and the Danube, and the 18th longest river in Asia. The Ural is conventionally considered part of the boundary between the continents of Europe and Asia. The Ural rises near Mount Kruglaya in the Ural Mountains, flows south parallel and west of the north flowing Tobol, through Magnitogorsk, and around the southern end of the Urals, through Orsk where it turns west for about , to Orenburg, where the river Sakmara joins. From Orenburg it continues west, passing into Kazakhstan, then turning south again at Oral, and meandering through a broad flat plain until it reaches the Caspian a few miles below Atyrau, where it forms a fine 'digitate' (tree like) delta.
Этимология
Өзенді Птолемей б.з.б. 2 ғасырда Δάϊκος (Daïkos) деп атаған. Юлиан Кулаковский мұны түркі тілдес "жайық" немесе "Яик" деп түсіндіріп, осы негізде ғұндарды түркі тілді халықтар ретінде қарастырады. Алайда, Джерард Клаусон бұл атаудың 2-ші ғасырдың өзінде түркі текті болуы күмәнді екенін айтады және оны сарматтарға жатқызады. Сондай-ақ, көне финно-угор тілінен бастау алған нұсқасы және басқа тілдердің одан бейімделуі толыққанды зерттелмеген (өзеннің финно-угор тілдерінің алғашқы отаны саналатын аймақтан бастау алатыны айтылады). Қазіргі финно-угор тілдеріндегі ең жақын сақталған сөздер: "joki" (фин), "jogi" (карел), "jā" (манси), "ju" (коми) – өзен, "jəŋk" (ханты) – су. Гипотеза бойынша, Яик өзенінің салаларына да финно-угор тілінен атаулар берілген болуы мүмкін, мысалы Илек (эрзя "Ilyk" – күш) және Утва (коми "Ytva" – бұлақ су). 10 ғасырда жазылған "De Administrando Imperio" еңбегінде Византия императоры Константин VII Порфирогенит Урал өзенін "Гейх" деп атаған. Бүгінде Яйық (Yayıq) атауы башқұрт тілінде, ал Жайық (Zhayıq) Қазақстанда қолданылады. Кейінгі еуропалық мәтіндерде оны кейде Rhymnus fluvius деп, ал 1140 жылғы орыс жылнамаларында Яик деп еске алады. 1775 жылы Ресей императрицасы Екатерина II бұл өзеннің атын орыс тілінде Орал деп өзгертеді.
Тарих
10-16 ғасырларда Орал өзенінің бойындағы (қазіргі Қазақстанның Атырау облысында) Сарай-Жүк (немесе Сарайшық, яғни "кіші Сарай") қаласы Жібек жолындағы маңызды сауда орталығы болды. 13 ғасырда ол Алтын Орданың бекінісіне айналды. 1395 жылы Тимур әскері қаланы қиратты, бірақ кейіннен қайта жаңартылып, 15-16 ғасырларда Ноғай Ордасының астанасы болды. 1580 жылы Орал казактары оны ауылға дейін кемітті. 16 ғасырдың соңында Орыс мемлекетінің Орал алқабын басып алуынан кейін, Орал жағалауы Яик казактарының мекеніне айналды. Олардың негізгі қызметтерінің бірі – Орал өзені мен Каспий теңізінде шошқа және оған жақын балықтарды (шошқа, жұлдызды шошқа және белуганы қоса) аулау болды. Балық аулаудың түрлі әдістері болды, олардың ең танымалдарының бірі – багренье (багор – шұңқыр таяқтан шыққан сөз): қыстың ортасында су астындағы қыстау орындарында ұйықтап жатқан шошқаларды найзамен аулау. Багреньеге жылына бір күн ғана рұқсат берілетін. Белгіленген күні, шұңқыр таяқтарымен жабдықталған көптеген казактар жағаға жиналды, сигнал берілгеннен кейін мұзға жүгіріп, таяқтарымен сындырып, балықты найзалап тартып алды. Балық аулаудың тағы бір әдісі – өзенге бөгет (учуг) орнату, осылай балықтар шағылысу үшін ағысқа қарсы жүзу кезінде ұсталатын. 1918 жылға дейін учуг жаз және күз айларында Оралск маңында орнатылып, балықтар казак жерінен асып кетпеуіне кепілдік берді. Учуг бөгеттері Волга дельтасында да белгілі болған, бірақ багренье – Оралға тән ерекше әдіс саналды. Орал казактары (алғашқыда Яик казактары деп аталған) орталық үкіметтің оларға ережелер мен шектеулер тануына наразылық білдіріп, көтерілістер ұйымдастырды. Ең ірі көтеріліс – 1773-75 жылдардағы Пугачев көтерілісі, Орал ғана емес, Ресейдің оңтүстік-шығысының көп бөлігін қамтыды және үкімет бақылауын жоғалтуға әкелді. Көтеріліс басылғаннан кейін, императрица Екатерина 1775 жылдың 15 қаңтарында көтеріліске қатысқан жерлердің көп бөлігін қайта атау туралы жарлық шығарды, осылайша оның естелігін жоюға тырысты. Осылайша Яик өзені мен Яицк қаласы тиісінше Орал өзені және Оралск болып өзгертілді, ал Яик казактары Орал казактары аталды. 2024 жылдың 6 сәуірінде қар еріген кезде Орск қаласын қорғаған бөгет жарылды. Орынбордағы су тасқыны 10 мыңнан астам үйді су астына алып кетті. Қазақстанның да кейбір аймақтарына зиян келді. Оралтау жотасы Оңтүстік Оралда, Башқортостанның Учалин ауданында орналасқан. Онда өзеннің ені орташа, және ол әдеттегі тау өзені сияқты ағып жатыр. Содан кейін Яик батпағына құяды, одан шыққаннан кейін Верхнеуральскінің төменгі жағында кеңейеді, ағысы жазық далалық өзенге тән; онда ол Челябинск және Орынбор облыстарына кіреді. Магнитогорскіден Орскіге дейін жағалауы тік, жартасты, түбінде көптеген жарықтар бар. Орскіден кейін өзен кенеттен батысқа бұрылып, Гүберлин тауларындағы ұзын шатқал арқылы ағады. Оралдан кейін солтүстіктен оңтүстікке қарай Батыс Қазақстан және Атырау облыстарының аумақтары арқылы ағады. Бұл жерде өзен кеңейеді, көптеген көлдер мен арналар пайда болады. Ауызға жақын жерде Яик және Золотой салаларына бөлініп, кең ылғалды алқаптар құрайды. Яик саласы жағалауында ағаштар жоқ, балыққа бай, ал Золотой терең және кеме жүзуге қолайлы. Құйылатын салалары: Кушум, Деркүл, Чаған, Іртек, Ұтва, Ілек (ірі, сол), Большой Чобда, Киндел, Сақмара, Таналық (ірі, оң), Салмыс, Ор (ірі, сол) және Суундұқ. Көптеген беделді дереккөздер бойынша Орал өзенінің барлық ұзындығы Еуропа мен Азияның шекарасы саналады. Сирек жағдайларда, кішкентай, қысқа Емба өзені континенттік шекара ретінде қарастырылады, бірақ бұл "Еуропаны" "Орталық Азия" Қазақстанына одан да ішкері итеріп жібереді. Орынбордағы Орал өзеніндегі көпірдің бір жағында "Еуропа", екінші жағында "Азия" деп жазылған тұрақты ескерткіштер орнатылған. Дегенмен, Қазақстанның еуропалық территориясы бар және кейде Еуропаның саяси және спорттық ұйымдарына кіреді.
Гидрографиялық
[[Файл:Урал дельтасы ISS009E18679 lrg. Каспий теңізіндегі Оралдың "құс аяғы" ("дигитатты") дельтасы
Фауна
Орал өзенінің дельтасы мен оған жақын ылғалды жерлер Азия көш жолындағы маңызды тоқтау орны ретінде көшпенді құстар үшін ерекше маңызды. Өзен ағысының жоғары жағында, қарақас, жабайы көгершін және бөдене сияқты жергілікті құс түрлері көптеп кездеседі. Балық шаруашылығы жақсы дамыған, коммерциялық балық түрлеріне стерлядь, шабақ, сельдь, көкбалық, сазан және сом кіреді. Қазақстандағы балық аулаудың шамамен жартысы Орал өзенінің дельтасына тиесілі. Ауыл шаруашылығы да кең таралған, әсіресе қарбыз және арбуз өсіру өте дамыған. Атырау қаласы Қазақстанның маңызды мұнай өндіруші орталығы болып табылады.