Кіріспе
Жоқ, Нидерландыда бір жынысты некелер 2001 жылдың 1 сәуірінен бастап заңды болып табылады. Бір жынысты некелерді заңдастыру туралы заң жобасы 2000 жылдың 12 қыркүйегінде 109 дауыспен 33 қарсы, ал Сенат 2000 жылдың 19 желтоқсанында 49 дауыспен 26 қарсы дауыспен қабылдады. Заң 2000 жылдың 21 желтоқсанында Нидерланд королевасы Беатрикс бекітіп, 2001 жылдың 1 сәуірінде күшіне енді. Нидерланды бір жынысты некелерді заңдастырған әлемдегі алғашқы ел болды. Бір жынысты некелер 2012 жылдың 10 қазанынан бастап Нидерландының арнайы муниципалитеттері – Бонайр, Синт-Евстациус және Сабада заңды болып табылады. Нидерланд Корольдігінің қалған үш құраушы мемлекеті – Аруба, Кюрасао және Синт-Мартен бір жынысты некелерді тіркемейді.
Same sex marriage has been legal in the Netherlands since 1 April 2001. A bill for the legalisation of same sex marriage was passed in the House of Representatives by 109 votes to 33 on 12 September 2000 and by the Senate by 49 votes to 26 on 19 December 2000. The law received royal assent by Queen Beatrix of the Netherlands on 21 December 2000 and took effect on 1 April 2001. The Netherlands was the first country in the world to legalize same sex marriage. Same sex marriage has been legal in Bonaire, Sint Eustatius, and Saba, special municipalities of the Netherlands, since 10 October 2012. The three other constituent countries of the Kingdom of the Netherlands, Aruba, Curaçao, and Sint Maarten, do not perform same sex marriages.
Тіркелмеген серіктестіктер
Тіркелмеген серіктестік немесе бейресми өмір сүру (samenwonen) – бір жынысты немесе қарама-қарсы жынысты жұптың бірге тұруы, бірақ қарым-қатынастарын заңды түрде тіркемеу немесе бейресми сақтау таңдалымы. Бұл, егер мүлік бір тарапқа тиесілі болса, қарым-қатынас басталғанға дейін немесе оның барысында алынған болса да, екінші тараптың оған заңды құқығы болмайды және ол мүлік сол тараптың жеке меншігінде қалады. Жұп нотариус арқылы келісімшарт (samenlevingscontract) жасау арқылы салық және зейнетақы мақсатында белгілі бір шектеулі қаржылық жеңілдіктер алуға мүмкіндік алады. Дегенмен, бұл жеңілдіктер шектеулі: мысалы, баланың әкесі немесе биологиялық емес анасы бала туғаннан кейін автоматты түрде ата-ана ретінде танылмайды, ал серіктестердің біреуі қайтыс болған жағдайда, екінші серіктес мұрагер деп есептелмейді. Нидерланд соттары мұндай тіркелмеген серіктестіктің заңдық мәртебесін құрметтейді. Нидерланды – бір жынысты жұптардың бірге өмір сүруін заңмен мойындаған әлемдегі алғашқы елдердің бірі. Бір жынысты жұптардың бірге тұруын мойындаған алғашқы заң 1979 жылы пәтер жалға алу заңнамасы үшін қабылданды. 1981 жылы мұралық салық төлеу мақсатында бірге тұратын жұптарды мойындау туралы қосымша заң қабылданды.
Тіркелген серіктестіктер
1998 жылдың 1 қаңтарынан бастап Нидерланды заңына тіркелген серіктестік (geregistreerd partnerschap,) енгізілді. Бұл серіктестіктер бір жынысты жұптар үшін некеге балама ретінде қарастырылған, алайда оны қарама-қарсы жынысты жұптар да тіркеуге құқылы, және шындығында 1999 мен 2001 жылдар аралығында тіркелген серіктестіктердің шамамен үштен бірі қарама-қарсы жынысты жұптарға тиесілі болды. Заң бойынша, тіркелген серіктестік пен неке бірдей құқықтар мен міндеттерді береді, әсіресе мұрагерлік және басқа да мәселелердегі теңсіздіктерді жою мақсатында кейбір заңдар өзгертілгеннен кейін.
Талаптар мен құқықтар
Нидерланд заңдарына сәйкес, екі серіктің бірінің Нидерланд азаматтығы немесе Нидерландта тұруы міндетті. Нидерландта некеге тұруға рұқсат етілген жас – 18. Бұл заң тек Нидерландтың еуропалық аумағында және Кариб теңізіндегі Бонайр, Синт-Евстатий және Саба аралдарында ғана қолданылады, бірақ Нидерланд Корольдігінің басқа құрамына кіретін елдерге қолданылмайды. Бір жынысты және әдеттегі некелер арасындағы жалғыз заңдық айырмашылық – бұрынғы жағдайда екі серіктің де ата-ана болу құқығы автоматты түрде берілмейтін. Баланың заңды анасы – оның биологиялық анасы (азаматтық заңның 1:198 бабы), ал әкесі – (негізінен) бала туған кезде оған үйленген немесе тіркелген серіктестіктегі адам. Сонымен қатар, әке – еркек болуы керек (1:199 бап). Сондықтан, екінші серік тек бала асырау арқылы ғана заңды ана бола алады. Тек биологиялық әке ата-ана ретінде танылмаған жағдайда ғана (мысалы, лесбиян жұптарының жасанды ұрықтандыруы кезінде) екі әйел де автоматты түрде ата-аналық құқықтарға ие болады (1:253sa бабы). 2013 жылдың желтоқсанында Нидерланд Парламенті бұл заңды өзгертіп, лесбиян жұптарына автоматты түрде ата-ана болуға рұқсат берді. 2014 жылдың 1 сәуірінен бастап күшіне енген жаңа заңға сәйкес, егер сперма донорының кім екені белгісіз болса, биологиялық анамен некеде тұрған немесе тіркелген серіктестіктегі әйел автоматты түрде заңды ана ретінде танылады. Егер донор белгілі болса, баланың екінші заңды ата-анасы донор болады, әлдемесе биологиялық ана шешеді. 2016 жылдың 6 сәуірінде Сыртқы істер министрі Берт Коендерс және Қауіпсіздік және Әділет министрі Ард ван дер Штур Нидерландтың позициясын растады: Нидерландта тұруға немесе Нидерланд азаматтығына ие емес бір жынысты жұптар да елде некеге тұруға құқығы жоқ. Министрлер бұл «практикалық және құқықтық мәселелерге» әкелуі мүмкін екенін, тіпті кейбір қатысушылар үшін «қауіпті» болуы мүмкін екенін айтты. Бұл қадам Либералды-демократиялық партияның министрлерден Нидерландта тұратын шетелдіктерге бір жынысты неке заңының мүмкіндіктерін пайдалануға рұқсат етуді сұрағаннан кейін жасалды.
Бонайр, Синт-Евстациус және Саба
2012 жылдың 10 қазанында бір жынысты жұптарға үйленуге мүмкіндік беретін заң күшіне енгеннен кейін, Кариб теңізіндегі Нидерландқа қарасты аралдарда (Бонайре, Синт-Эстациус және Саба) бір жынысты некелер заңдастырылды.
Қарсылық
2007 жылы жаңа Төртінші Балкененде кабинеті саясатында бір жынысты некеге принцип бойынша қарсылық білдіретін лауазым иелері мұндай жұптарды некеге отырғызудан бас тарта алатынын жариялады. Кейбір Еңбекші партиясы мен GroenLinks басымдығы бар муниципалдық кеңестер бұл саясатқа қарсы шығып, тіркеушінің міндеті – барлық жұптарды, тек қана қарама-қарсы жынысты емес, некеге отырғызу екенін мәлімдеді. Оппозициялық партиялар тіркеуші бір жынысты некеге қарсы болса, онда ол лауазымға тағайындалмауы керек деді. Амстердам муниципалитеті бұл саясатты орындамайтынын және ондағы тіркеушілер бір жынысты жұптарды некеге отырғызуды жалғастыратынын хабарлады. Осыған жауап ретінде көптеген басқа муниципалитеттер де бұл ұсыныстан бас тартатынын мәлімдеді. Кабинет бұл мәселенің тек орталық үкіметтің құзыретіне жататынын айтты. Іс жүзінде муниципалитеттер бір жынысты жұптарды некеге отырғызуға қарсылық білдіретін тіркеушілерді жалдауға немесе жалдамауға өзі шешім қабылдай алатын. 2014 жылға дейін мемлекеттік қызметкерлер муниципалитет басқа мемлекеттік қызметкерлердің некеге отырғызуға дайын екенін қамтамасыз еткен жағдайда ғана бір жынысты жұптарды некеге отырғызудан бас тарта алатын. 2014 жылы барлық неке рәсімін өткізушілердің бір жынысты жұптарға қызмет көрсетуден бас тартуына тыйым салатын заң қабылданды.
Патшалық бір жынысты некелер
2021 жылдың қазан айында премьер-министр Марк Рютте Голландия корольдік отбасының мүшелерінің бір жынысты некеге тұрған жағдайда, тәжді жоғалтпай немесе корольдік атақтары мен артықшылықтарынан айырылмастан, сондай-ақ мұрагерлік тізбегіндегі орнын сақтай алатынын растады. Бұрынғы үкімет саясаты бойынша, мұрагер бір жынысты серігімен некеге тұрғысы келсе, таққа құқығынан бас тартуы керек болған.
Әсері
Экономистер Шуай Чен мен Ян ван Оурстың 2021 жылғы зерттеуі көрсеткендей, 2001 жылдан бастап бір жынысты қарым-қатынастағы адамдар арасындағы мазасыздық пен депрессия деңгейі күрт төмендеп, гетеросексуалдардың деңгейіне жақындады. Чен мен ван Оурс бір жынысты некелерді заңдастыру, сондай-ақ қолдаушы қоғамдық көзқарастар ЛГБТ адамдардың психикалық денсаулығын айтарлықтай жақсартқанын анықтады. Олар былай деп қорытындылады: "Заңнама қабылданғаннан кейін жыныстық азшылықтардың психикалық денсаулығы айтарлықтай жақсарғанын анықтадық. Сондай-ақ, некенің өзі жыныстық азшылықтардың психикалық денсаулығын жақсартуға толыққанды жауапты емес екенін анықтадық. Ең маңыздысы, бір жынысты некелерді заңмен мойындау ер және әйел жыныстық азшылықтардың психикалық денсаулығын жақсартты, олардың некеде болуына қарамастан".
Статистика
Статистика басқармасының алдын ала мәліметтері бойынша, алғашқы алты айда бір жынысты некелер некелердің жалпы санының 3,6% құрады: бірінші айда шамамен 6%, ал қалған айларда 3% болды, барлығы 1339 ерлер жұбы және 1075 әйел жұбы. 2006 жылдың наурыз айында Нидерландтың Статистика басқармасы жыл сайын жасалған бір жынысты некелердің саны бойынша есептерді жариялады: 2001 жылы – 2500, 2002 жылы – 1800, 2004 жылы – 1200 және 2005 жылы – 1100. 2001 жылдан 2011 жылға дейін Нидерландыда 14 813 бір жынысты неке тіркелді; екі әйел арасында – 7522 және екі ер адам арасында – 7291. Осы кезеңде 761 010 гетеросексуалдық неке болды. Сондай-ақ, 1078 бір жынысты ажырысу тіркелді. 2015 жылға қарай Нидерландыда шамамен 21 330 бір жынысты жұп үйленді; 11 195 әйел жұбы және 10 135 ерлер жұбы. 2021 жылдың 1 сәуірінде, Нидерландыда бір жынысты некелер заңдасқаннан кейін 20 жыл өткен соң, Нидерланд статистикасы сол уақытқа дейін елде 28 000-нан астам бір жынысты жұп үйленгенін хабарлады. Олардың шамамен 20 000-ы әлі де бірге, ал қалғандары ажырасып, шетелге көшіп кеткен немесе бірі немесе екеуі қайтыс болған. Әйелдер жұбының ажырасу ықтималдығы шамамен 26%, гетеросексуалдық жұптардың 16%-ы және ерлер жұбының 14%-ы құрады.
Діни іс-әрекет
1960 жылдардың ортасынан бері кейбір голланд шіркеулерінде бір жынысты қарым-қатынастарды діни түрде салтанатты түрде өткізуге мүмкіндік берілді. Голландиялық ремонстранттар 1986 жылы мұндай салтанатты рәсімдерге ресми түрде рұқсат берген Еуропадағы алғашқы христиан діни тобы болды. Нидерландтағы меннонит шіркеуі де бір жынысты некелерді өткізуге рұқсат береді. Нидерландтың ескі католик шіркеуі 2006 жылдан бері өз дін қызметкерлеріне ғибадат орындарында бір жынысты некелерді өткізуге рұқсат берді. Нидерландыдағы протестант шіркеуі, ең ірі протестант діни тобы, 2004 жылдан бері өз қауымдарына бір жынысты некелерді Құдай алдында махаббат пен сенімнің одағы ретінде өткізуге рұқсат берді, және іс жүзінде көптеген шіркеулер қазір мұндай рәсімдерді өткізеді. Католик шіркеуі бір жынысты некелерге қарсы және дін қызметкерлеріне мұндай некелерді өткізуге рұқсат бермейді. 2023 жылдың желтоқсанында Ватикан Fiducia supplicans деп аталатын декларация жариялады, ол католик дін қызметкерлеріне шіркеу ілімі бойынша үйленбеген жұптарды, соның ішінде бір жынысты жұптарды баталауға рұқсат береді. Бірнеше епископтар бұл декларацияны құптады. Нидерланд епископтар кеңесі де қолдауын білдіріп, шіркеудің "құдайдың қолдауы мен жәрдемін ешкімге бермейтін мейірімді шіркеу" екенін айтты, бірақ некенің "тек ер және әйел арасында ғана мүмкін" екенін атап өтті.
"a welcoming church which will not deny anyone the support and succour of God", but emphasised its views that marriage is "only possible between a man and a woman".
Қоғамдық пікір
2013 жылдың мамыр айында Ifop жүргізген сауалнамаға сәйкес, Нидерланд халқының 85%-ы бір жынысты жұптарға үйленуге және бала асырап алуға рұқсат беруді қолдады. 2015 жылғы Еуробарометр көрсеткендей, Нидерланд халқының 91%-ы бір жынысты некелерге Еуропа бойынша рұқсат беру керек деп ойлайды, ал 7%-ы қарсы болды. Pew Research Center 2017 жылдың сәуір және тамыз айлары аралығында жүргізіп, 2018 жылдың мамырында жариялаған сауалнамасы голландиялықтардың 86%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын, 10%-ы қарсы екенін және 4%-ы жауап беруден бас тартқанын көрсетті. Дінге қатысу деңгейі бойынша қарағанда, дінге жатпайтын адамдардың 95%-ы, дінге белсенді емес христиандардың 90%-ы және шіркеуге баратын христиандардың 60%-ы бір жынысты некелерді қолдады. 18-34 жас аралығындағылардың арасында қарсылық 10% құрады. 2019 жылғы Еуробарометр көрсеткендей, голландиялықтардың 92%-ы бір жынысты некелерге Еуропа бойынша рұқсат беру керек деп санайды, ал 8%-ы қарсы болды. Pew Research Center 2023 жылдың ақпан және мамыр айлары аралығында жүргізген сауалнамасы голландиялықтардың 89%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын, 10%-ы қарсы екенін және 1%-ы жауап беруден бас тартқанын көрсетті. Саяси көзқарастар бойынша қарағанда, солшылдардың арасында қолдау 94%-ды құрады, орталықтағылардың арасында 92%, ал оңшылдардың арасында 85% болды. Әйелдердің (92%) бір жынысты некелерді қолдау деңгейі ерлерге (86%) қарағанда жоғары болды. 2023 жылғы Еуробарометр көрсеткендей, қолдау 94%-ға дейін өсті, ал 5%-ы қарсы болды. Сауалнама сонымен қатар Нидерланд халқының 94%-ы "бір жынысты екі адам арасындағы жыныстық қатынаста ешқандай дұрыс емес нәрсе жоқ" деп ойлайтынын, ал 6%-ы оған келіспегенін көрсетті.