Кіріспе

2004 жылғы Азаматтық серіктестік туралы заң бойынша берілетін азаматтық одақтың түрі – Ұлыбританиядағы қарым-қатынас статусы.

Ұлыбританиядағы азаматтық серіктестік – бір жынысты және қарама-қарсы жынысты жұптарға ашық, жұптар арасындағы азаматтық одақтың бір түрі. Ол 2004 жылғы Азаматтық серіктестік туралы заң арқылы Лейборист үкіметімен енгізілді. Бастапқыда заң тек бір жынысты жұптарға азаматтық серіктестік құруға рұқсат берді, бірақ 2019 жылы заңға қарама-қарсы жынысты жұптар да енгізілді.

Тарих

Азаматтық серіктестік 2004 жылғы Азаматтық серіктестік туралы заңның талаптарына сәйкес, бір жынысты жұптар үшін енгізілді. Бұрын, 2001 жылы Лондонның сол кездегі мэрі Кен Ливингстон ресми емес Лондондық серіктестік тізілімін құрған болатын, бірақ ол заңдық күшіне енбеді. 2018 жылдың ақпан айында Ұлыбритания және Шотландия үкіметтері азаматтық серіктестіктерді қарастыра бастады, оларды қарама-қарсы жынысты жұптарға да қолдану мүмкіндігін зерттеді. 2018 жылдың маусым айында Ұлыбританияның Жоғарғы соты азаматтық серіктестікті бір жынысты жұптарға ғана шектеудің 1998 жылғы Адам құқықтары туралы заңның 1-қосымшасында жазылған Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциямен келіспейтінін мәлімдеді. Ұлыбритания үкіметі Англия мен Уэльстегі әртүрлі жынысты жұптарға азаматтық серіктестікке түсуге рұқсат беру үшін заңды өзгертуге міндетті болды. Бұл өзгеріске Англия шіркеуі және көптеген христиан дін өкілдері қарсылық көрсетті, бірақ олардың әрекеттері сәтсіз аяқталды. Әртүрлі жынысты жұптар Англия мен Уэльсте 2019 жылдың 2 желтоқсанынан бастап азаматтық серіктестікке түсе алады. 2020 жылдың 13 қаңтарынан бастап Солтүстік Ирландияда да осындай реформалар жүзеге асырылды. Шотландияда әртүрлі жынысты азаматтық серіктестіктерге рұқсат беретін заң 2020 жылдың 23 маусымында Шотландия парламентімен қабылданды. Бұл өзгерістер 2004 жылғы Азаматтық серіктестік туралы заң бойынша қатынастарға берілген заңдық тануды кеңейтеді, нәтижесінде жынысына қарамастан барлық жұптар азаматтық некеге ұқсас құқықтар мен міндеттерге ие болады. Азаматтық серіктестер мүліктік құқықтар, мұра салығынан босату, әлеуметтік қамсыздандыру және зейнетақы бойынша жеңілдіктер, сондай-ақ серіктестің балаларына қатысты ата-аналық жауапкершілік, серіктес пен олардың балаларын күтіп бағуға жауапкершілік, тұру құқығы, өмірді сақтандыру бойынша толық тану, ауруханаларда туысқандық құқықтар және басқа да құқықтарға ие. 2013 жылғы Неке (бір жынысты жұптар) заңы 2014 жылдың наурызында Англия мен Уэльсте бір жынысты некелерді заңдастырған кезде, азаматтық серіктестік бір жынысты жұптарға қолжетімді болып қала берді және азаматтық серіктестіктегі жұптарға оны некеге айналдыру мүмкіндігі берілді. 2014 жылғы Неке және азаматтық серіктестік (Шотландия) заңы Шотландиядағы жұптарға мұндай мүмкіндік бермейді, бірақ оны кейінірек енгізу мүмкіндігін қарастырады және азаматтық серіктестіктегілерге алдымен оны бұзбай некеге тұруға рұқсат береді; екеуінің бірдей болуы мүмкін емес. Бір жынысты неке Солтүстік Ирландияда 2020 жылдың 13 қаңтарында заңды болғаннан кейін, басқа жерде некеге тұрған жұптар Солтүстік Ирландияда заңды түрде некеде деп танылды. Солтүстік Ирландиядағы жұптар 2020 жылдың 7 желтоқсанынан бастап азаматтық серіктестіктерін некеге айналдыруға құқылы болды.

Құқық және рәсім

Азаматтық серіктестік – екі адам арасындағы қарым-қатынас, олар бір-бірінің азаматтық серіктестері ретінде тіркелген кезде құрылады және тек қайтыс болу, тарату немесе жойылған жағдайда ғана тоқтатылады. Заңның 2-бөлімі Англия мен Уэльске, 3-бөлімі Шотландияға, ал 4-бөлімі Солтүстік Ирландияға қатысты.

Құрылысы және тіркелуі

Азаматтық серіктестік екі адамның екеуі де тіркеуші мен екі куәгердің қатысуымен азаматтық серіктестік құжатына қол қойғаннан кейін құрылады. Стандартты рәсім бойынша, тіркеуден бұрын, әр тарап әдетте тиісті органға хабарлауы керек. Әрбір тарап тіркелуге ниетті британдық юрисдикцияда (Англия мен Уэльс немесе Солтүстік Ирландия) хабарлама берудің алдында кем дегенде жеті күн тұруы керек, және көбінесе хабарлама берілгеннен кейін он бес күн күту мерзімі болады. Уэльстегі азаматтық серіктестік (Partneriaeth Sifil) ағылшын тілінде немесе – егер тіркейтін тараптар, тіркеуші және куәгерлер валлий тілінде түсінуге және жазуға қабілетті болса – валлий тілінде жүргізіледі. Уэльсте шығарылатын азаматтық серіктестік құжаттары (тілге қарамастан) стандартталған екі тілді – ағылшын және валлий тілдерінде болады. Шотландияда заңды серіктестікке түсу үшін ең төменгі тұру талабы жоқ. Күту мерзімі ішінде ұсынылып отырған серіктестік жария етіледі және кез келген адам оған ресми қарсылық білдіре алады. Егер мұндай қарсылық болса, онда қарсылық алынбаған немесе тіркеу органы қарсылық азаматтық серіктестіктің құрылуына кедергі келтірмейтініне қанағаттанған жағдайда ғана ұсынылған азаматтық серіктестік құрылуы мүмкін. Егер қарсылық тіркелмесе немесе тіркелген қарсылықтар шешілсе, тіркеу органы күту мерзімі біткеннен кейін екі тараптың бірінің өтініші бойынша азаматтық серіктестік кестесін беруге міндетті. Азаматтық серіктестік алғашқы хабарламадан бастап он екі ай ішінде тіркелуі керек. Үйде отырған, қамаудағы және ауыр сырқатпен күресіп, өлім қаупі бар адамдар сияқты ерекше жағдайларда белгілі бір тіркеу процедуралары қолданылады.

Құқықтық негіздеме

Азаматтық серіктестіктің әрбір тарапы кем дегенде 16 жаста болуы керек. 18 жасқа толмағандарға, әдетте, ата-анасының келісімі қажет, бірақ Шотландияда мұндай келісім талап етілмейді. Бұған қоса, азаматтық серіктестікке түсуші тараптар Заңның 1-қосымшасының 1-бөлігінің 1- және 2-тармақтарында белгіленген, туыстық байланысқа қатысты тыйым салынған жағдайларға жатпауы тиіс (3-тармақ Еуропалық адам құқықтары сотының некеге қатысты ұқсас ережелерге қарсы шешімінен кейін күшіне енбеді). Егер адам қазірдің өзінде некеде немесе азаматтық серіктестікте болса, тіркеуге құқығы жоқ. Рұқсат болған жағдайда, азаматтық серіктестіктер британдық елшіліктерде немесе бас консулдықтарда тіркелуі мүмкін. 2009 жылдың қазан айына дейін, Франциядағы британдық елшілігі мұндай тіркеулерді жүргізуге 28 орын рұқсат етілген деп тізімдеген. Мұндай тіркеулер үшін, серіктестердің кем дегенде біреуі британдық азамат болуы шарт. Егер шетелдік жұбайлар өз серіктестіктерін Ұлыбританияда тіркегісі келсе, олар тіркеуге өтініш беруден бұрын елде жеті күн тұруы керек, содан кейін азаматтық серіктестік ресми түрде тіркелгенге дейін тағы он бес күн күту керек.

Орындар

Азаматтық серіктестіктерге діни сипаттағы кез келген мәтіндерді, музыканы немесе символдарды қосуға тыйым салынады. Алғашқыда діни нысандарда осы рәсімдерді өткізуге тыйым салынған болатын. 2011 жылдың 17 ақпанында Ұлыбритания үкіметі 2010 жылғы Теңдік заңының қабылдануы нәтижесінде Англия мен Уэльсте соңғы шектеуді алып тастау үшін қажетті шараларды енгізетінін хабарлады, алайда діни нысандар азаматтық серіктестіктерді ұсынуға міндетті емес. Бұл 2011 жылғы «Некелер мен азаматтық серіктестіктер (мақұлданған ғимараттар) (өзгерістер)» ережелері арқылы іске асырылды. Ұлыбританиядағы діни нысанда тіркелген алғашқы азаматтық серіктестік 2012 жылдың 6 мамырында Ливерпульдегі Улет Роуд унитариан шіркеуінде тіркелді.

Жыныстың өзгеруі

2004 жылғы Гендерлік тану туралы заң трансгендер адамдарға олардың "қол жеткізген жынысын" заңды түрде мойындауға мүмкіндік береді, соның арқасында азаматтар туу туралы куәліктерде жынысын өзгерте алады. Азаматтық серіктестік туралы 2004 жылғы заңның ерекше ережелеріне сәйкес, мұндай жағдайларда жұбайлар некені ажыратып, сол күні азаматтық серіктестікке түсе алады. Ал Азаматтық серіктестіктер, некелер және қайтыстар (тіркеу және т.б.) туралы 2019 жылғы заңның ережелеріне сәйкес, бір жынысты неке қарама-қарсы жынысты азаматтық серіктестікке айналдырылуы мүмкін. Балама ретінде, егер жұбай жыныс өзгертуге келісімін білдіретін заңды мәлімдемеге қол қойса, олар некеде немесе азаматтық серіктестікте қалуға болады, бұл қарама-қарсы жынысты некені бір жынысты некеге немесе керісінше өзгертеді.

Мүліктік және қаржылық келісімдер

Азаматтық серіктестердің қаржылық мәселелерге қатысты құқықтық жағдайы жұбайлардың жағдайымен үйлеседі. Мысалы, 1882 жылғы «Некедегі әйелдердің мүлігі туралы» заңның 11-бабы азаматтық серіктестікке де қолданылады; осылайша, өмірге сақтандыру полисі бойынша тірі қалған серіктеске төленетін сома қайтыс болған серіктестің мүлкінің құрамына кірмейді. Өсиеттерді, мұраны басқару және отбасылық қамтамасыз етуді реттейтін заңдар жұбайларға қолданылғандай, азаматтық серіктестерге де қолданылады; осылайша, 1973 жылғы «Некелік даулар туралы» заңның 2-бөлігі (MCA) және 1978 жылғы «Ішкі іс жүргізу және әкімшілік соттар туралы» заңдағы қаржылық көмек туралы ережелер азаматтық серіктестіктерге де қолданылады. 1984 жылғы «Мұрагерлік салығы туралы» заңның 18-бабы бойынша жұбайларға берілетін салық жеңілдіктері 2004 жылғы «Азаматтық серіктестік туралы» заң бойынша азаматтық серіктестерге де қолжетімді. Шотландияда ғасырлар бойы қалыптасқан, жесір жұбайдың қайтыс болғаннан кейін мүлікке деген ең төменгі заңдық құқықтары 131-бап арқылы азаматтық серіктестерге де ресми түрде таратылды. Азаматтық серіктестер арасындағы мүлікке иелік құқығы немесе мүлікті пайдалану құқығына қатысты дау туған жағдайда, кез келген серіктес сотқа жүгіне алады, ол мүлікке қатысты кез келген шешім қабылдай алады, соның ішінде мүлікті сату туралы шешім де. Егер серіктестердің мүлікті жақсартуға салған үлесі маңызды және нақты ақшалай немесе ақшалай эквивалент түрінде болса, онда олардың үлесі мойындалады.

Балалар

Отбасында бала бар жағдайда, ажырасу, некесін жою немесе бөлек тұру туралы өтінішті қараған кезде, Сот 1989 жылғы Балалар туралы заң бойынша өкілеттіктерін қолдану қажеттігін қарастыруы тиіс. 75-бап сәйкес, "отбасы баласы" анықтамасына өзгерістер енгізілді. Сонымен қатар, азаматтық серіктестердің құқықтық жағдайы жұбайлардың жағдайымен теңестірілуі үшін тағы да өзгерістер жасалды. Азаматтық серіктестер 75-бап бойынша әкелік/аналық міндеттерді белгілі бір шарттарда қолдануға құқылы. Олар сондай-ақ тұру орны немесе кездесу ордерлері үшін өтініш бере алады. Бұдан өзге, 1989 жылғы заңның 1-кестесіне сәйкес балаларға қаржылық көмек беруге қатысты өтініш беру құқығы азаматтық серіктестерге де таратылды. Асырап алу ережелері өзгертілді, нәтижесінде Ұлыбританияда азаматтық серіктестер некеде тұрған жұбайлармен бірдей қарастырылады, бірақ 2011 жылдың 18 қарашасында бұл Солтүстік Ирландияға қолданылмайды. Солтүстік Ирландияның асырап алу заңнамасы 2011 жылдың желтоқсан айында сотқа қарауға жоспарланған.

Басқа ережелер

Заң азаматтық серіктестердің құқықтық жағдайын теңестіру мақсатында басқа да салаларды өзгертті. Бұл өзгерістер тұрғын үй, жалдау шарттары және 1976 жылғы "Өлімге әкеп соққан оқиғалар" заңына қатысты мәселелерді қамтыды. 1996 жылғы Отбасы кодексінің қолданылатын бөлімдері де өзгертілді.

Атауының өзгеруі

Партнерлік қатынасты тіркеу кезінде ешқандай тараптың тегін өзгертуі міндетті емес. Дегенмен, көптеген жұбайлар неке дәстүрлерін сақтауды қалайды және өз тегін бір-біріне ауыстыруға немесе екі тегті біріктіріп, қос тегті тег жасауға тырысады. Бұл өзгеріс азаматтық серіктестік тіркелгеннен кейін жасалуы мүмкін, және мемлекеттік органдар азаматтық серіктестік туралы куәлікті, мысалы, паспорт немесе жүргізуші куәлігі алуға өтініш берген кезде, есім өзгергенін растайтын құжат ретінде қабылдайды. Шотландияда жарамды болу үшін есімді өзгертудің қажеті жоқ (Шотландия заңнамасында іс-әрекет сауалнамасы болмайды), бірақ кейбір Англиядағы компаниялар әлі де әділет судьясы сияқты ресми тұлғадан дәлелдеме сұрауы мүмкін. Еркектердің теңдесі немесе рыцарінің азаматтық серіктестері, теңдес немесе рыцарь жұбайына тиесілі әдептілік атағын алмайды.

Серіктестікті тоқтату

Заңның 37(1)-тармағы тарату, некесін жою, бөлек тұру және қайтыс болды деп есептеу туралы шешімдерді қабылдауды қарастырады. Бұл ережелер некеге қатысты қолданылатын ережелерді көшіргендей.

Тарату

Шотландиядан басқа елдерде азаматтық серіктестік құрылғаннан кейін бір жыл ішінде оны тарату туралы өтініш беруге болмайды. Некеге ұқсас, қайтымсыз бұзылу – сот тарату туралы шешім қабылдайтын жалғыз негіз. Сонымен қатар, 44-бапта белгіленгендей, сот өтініш беруші 1973 жылғы Некелік істер туралы заң бойынша ажырасуға қатысты талаптарға сәйкес келетін нақты фактілерді көрсеткен жағдайда ғана мұндай шешім шығара алады, бірақ азаматтық серіктестікті тарату үшін некелік адалдықты бұзуды себеп етіп көрсетуге болмайды: жауапкердің мінез-құлқы, екі жыл бөлек тұру және өзара келісім, екі жыл бойын тастап кету немесе бес жыл бөлек тұру. Егер өтініш беруші сотты осы мәселеде қанағаттандырса, серіктестік қайтымсыз бұзылғанына дәлелдер келтірілмесе, сот тарату туралы шешім қабылдауы тиіс. Некелік істер туралы заңның 5-тарауындағы қорғаныс та қолданылады. Азаматтық серіктестікті тарату себебі ретінде некелік адалдықты бұзуды көрсетуге болмаса да, оны ақылға сыймас мінез-құлықтың мысалы ретінде келтіруге болады. Неке бұзылған кездегідей, сот азаматтық серіктестікті тарату кезінде қаржылық қолдау көрсетуге құқылы. Сот алимент, біржолғы төлем, сату, зейнетақыны бөлу және мүлікті реттеу туралы шешімдер шығара алады.

Өлім жазасының күші жойылуы, ажыратылуы және жорамал болуы

Босқа шығару туралы қаулы – бұл жойылған немесе жойылмайтын азаматтық серіктестікті күштен шығаратын қаулы. Заңның 49-бабында белгіленгендей, егер тараптар серіктестік құруға қатысты белгілі бір талаптарды елемеген болса, егер тараптардың бірі кәмелетке толмаған болса, келісімі қажетті тұлға (мысалы, ата-анасы) серіктестік құруға тыйым салған және сот рұқсат бермеген жағдайда, азаматтық серіктестік тіркеуге жарамсыз болып табылады. Азаматтық серіктестік жойылмайтын болса, босқа шығару туралы өтініштерге уақыт шектеулері, кемшілік туралы хабардар болу және келісім талаптары қолданылады. Өлім туралы қаулы серіктестіктің бірі қайтыс болды деп есептелген жағдайда оны таратуға мүмкіндік береді, ал бөлек тұру туралы қаулы тараптардың бөлек тұруын қамтамасыз етеді. Бұл қаулылар Заңның 55 және 56-баптарымен реттеледі және олар негізінен үйленген жұбайларға қатысты қолданылатын жағдайды қайталайды.

Некеден айырмашылықтары

Неке және азаматтық серіктестік шарты өте ұқсас, бірақ кейбір техникалық айырмашылықтар бар: жұқпалы жыныстық ауру некені жоюға негіз болады, бірақ азаматтық серіктестікке қатысты емес; ізгіліксіздік неке ажырасуға негіз болады, бірақ азаматтық одақты таратуға емес; ал лауазымдар мұрагерлікке немесе азаматтық серіктестіктің серіктестеріне өткізілмейді. Егер әйел мен еркекке қатысты заңдар әртүрлі болса, екі серіктес те әдетте қарама-қарсы жынысты жұптар сияқты қарастырылады. Әйтпесе, зейнетақы, күйеуінен/әйелінен айрылғандарға төленетін жәрдемақы, неке шартын жою және тарату ережелері өте ұқсас.

Бір жынысты адамдардың алғашқы азаматтық серіктестігі

2004 жылғы Азаматтық серіктестік туралы заң бойынша құрылған алғашқы азаматтық серіктестік 2005 жылғы 5 желтоқсанда сағат 11:00 GMT-да Батыс Суссекс штатының Вортинг қаласындағы Сент-Барнабас хосписінде Мэтью Рош пен Кристофер Крамп арасында болды. Рош өлім ауруына шалдыққандықтан, заңмен белгіленген 15 күндік күту мерзімінен бас тартылды: ол ертесі күні қайтыс болды. Күту мерзімі аяқталғаннан кейін тіркелген алғашқы серіктестік 2005 жылдың 19 желтоқсанында Белфастта өтті. Ұлыбританияда күту мерзімінен кейін құрылған алғашқы серіктестіктер 21 желтоқсанда болуы тиіс еді, бірақ ережелерді дұрыс түсінбеу салдарынан Шотландиядағы алғашқы серіктестіктер 20 желтоқсанда өтті. Англия мен Уэльстегі алғашқы азаматтық серіктестіктер 2005 жылдың 21 желтоқсанында құрылды, Вестминстер, Гэмпшир, Кенсингтон мен Челсидің Корольдік ауданы, Хаммерсмит пен Фулхэм және Брайтон мен Хоув ең көп тіркеуді жүзеге асырды.

Корольдік тәуелділіктер мен британдық теңізден тыс аумақтарда

Шетелдік аумақтардың көпшілігі азаматтық серіктестік енгізу жоспарларын көрсеткен жоқ. Британдық тәуелділік Жерсиде азаматтық серіктестік бар, бірақ ол тек бір жынысты жұптарға арналған; әртүрлі жынысты жұптарға азаматтық серіктестікке рұқсат беретін заң 2022 жылдың 3 наурызында Штаттар жиналысымен қабылданды және Тайлық кеңесі бекіткеннен кейін 2022 жылдың соңына дейін күшіне енеді. Фолкленд аралдары, Мэн аралы және Гибралтардағы әртүрлі жынысты және бір жынысты жұптар 2016 жылдан бері азаматтық неке мен азаматтық серіктестікке қол жеткізе алады. 2020 жылдың 4 қыркүйегінде Азаматтық серіктестік туралы заң қабылданғаннан кейін Кайман аралдарында азаматтық серіктестік заңды болып табылады.

Екінші жынысты жұптар үшін азаматтық серіктестік

Азаматтық серіктестік институты құрылғаннан кейін, бірнеше жеке тұлғалар мен топтар оны қарама-қарсы жынысты жұптарға да таратуды қолдады. «Тең Азаматтық Серіктестік» деген атпен науқандық топ ұйымдастырылды, олар үкіметтен азаматтық серіктестікті барлық жұптарға кеңейтуді талап етті. Лондондық жұп – Ребекка Штейнфельд пен Чарльз Кейдан өздерінің қарым-қатынасын азаматтық серіктестік ретінде мойындау үшін сотқа жүгінді, бірақ 2016 жылдың 29 қаңтарында Жоғары сотта және 2017 жылдың 21 ақпанында апелляциялық сотта сәтсіз болды. Тим Лоугтон 2016 жылдың 21 шілдесінде «Азаматтық серіктестік туралы 2004 жылғы заңға (өзгерістер) 2016–17» жеке мүшелік заң жобасын ұсынды, мақсаты – 2004 жылғы Азаматтық серіктестік туралы заңға өзгерістер енгізіп, азаматтық серіктестікті қарама-қарсы жынысты жұптарға тарату болды. Бірақ 2017 жылдың 13 қаңтарында екінші оқылымда талқылау өткеннен кейін, одан әрі талқылау кейінге шегерілді және 2017 жылдың маусымында жалпы сайлау жарияланғандықтан тоқтатылды. 2016 жылдың шілдесіне дейін Мэн аралы – Британ аралдарында бір жынысты және қарама-қарсы жынысты жұптар азаматтық серіктестік пен неке арасында таңдау жасай алатын жалғыз аймақ болды. Бұл, аймақта бір жынысты некелерді заңдастырумен бірге мүмкін болды. Оған жауап ретінде Премьер-министр 2018 жылдың қазан айында гетеросексуалды жұптарға да азаматтық серіктестік мүмкіндігі берілетінін жариялады. Заң жобасы 2019 жылдың 26 наурызында патшалық бекітілім алды және сол күні күшіне енді. Азаматтық серіктестікті қарама-қарсы жынысты жұптарға тарату Англия мен Уэльсте ғана қолданылды, Шотландия мен Солтүстік Ирландияда емес. Англия мен Уэльсте сол күні 167 қарама-қарсы жынысты жұп азаматтық серіктестікке тіркелді.

Солтүстік Ирландия мен Шотландия

Азаматтық серіктестік Солтүстік Ирландияда әртүрлі жынысты жұптар үшін 2020 жылдың 13 қаңтарында қолжетімді болды. Шотландия үкіметі 2019 жылдың 30 қыркүйегінде Шотландия Парламентіне әртүрлі жынысты азаматтық серіктестіктерге рұқсат беретін заң жобасын ұсынды, және заң жобасы 2020 жылдың 23 маусымында 64-0 дауыспен Парламентте қабылданды.