Кіріспе

Бір жынысты некелер 2003 жылдың 1 маусымынан бастап Бельгияда заңды болып табылады. Бір жынысты некелерді заңдастыру туралы заң жобасын Сенат 2002 жылдың 28 қарашасында, ал Өкілдер палатасы 2003 жылдың 30 қаңтарында мақұлдады. Король Альберт II келісім берді және заң жобасы 1 маусымда күшіне енді. Бельгия Нидерландыдан кейін бір жынысты некелерді заңдастырған әлемдегі екінші ел атанды. 2000 жылдың 1 қаңтарынан бері кез келген екі заңды және өз еркімен бірге тұратын адамға қолжетімді азаматтық одақ түрі – "заңды бірге өмір сүру" мүмкіндігі бар.

Заң бойынша бірге тұру

1995 жылы Федералды парламентке "бірге тұру шарттары" үшін заңдық негізді қамтамасыз ететін заң жобасы ұсынылды. Бұл негізінен, бір жынысты жұптарға құқық беруден гөрі, некеге тұру көрсеткіштерінің төмендеуіне жауап ретінде қарастырылды. 1998 жылы заң жобасы "заңды бірлесіп өмір сүру" деп өзгертіліп, соңында дауысқа салынды. Өкілдер палатасы оны 98-10 дауыспен, 32 адам дауыс бермей, ал Сенат 39-8 дауыспен, 19 адам дауыс бермей мақұлдады. Заңды бірлесіп өмір сүруді белгілейтін заң, сондай-ақ 1998 жылғы 23 қарашадағы заң, белгілі бір ережелерді өзгертіп, тіркелген бір жынысты және әртүрлі жынысты жұптарға шектеулі құқықтар берді. Дегенмен, бірге тұру үшін міндетті түрде жұбайлар болудың қажеті жоқ, туыстар да осы мәлімдеме жасауға құқылы. Заң 1999 жылдың 12 қаңтарында ресми жарияланды, бірақ 2000 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді.

Статистика

2010 жылдан бері жаңадан құрылған заңды бірлесіп өмір сүру саны жыл сайын шамамен 38 000 жаңа одақпен салыстырмалы түрде тұрақты болып келеді. 2019 жылы 40 801 жаңа одақ тіркелді (44 270 некеге қарағанда) және 26 301 одақ таратылды (22 435 ажырасуға қарағанда). 2022 жылы бір жынысты жұптар барлық одақтардың шамамен 4% құрады. Француз тілінде бұл гомосексуалдық неке (maʁjaʒ ɔmosɛksɥɛl) немесе жай ғана баршаға арналған неке (maʁjaʒ puʁ tus) деп аталады, ал неміс тілінде – gleichgeschlechtliche Ehe немесе жай ғана Ehe für alle. Валлонияда бұл mariaedje gai деп белгілі. 1990 жылдардың соңында Бельгиядағы геи құқықтарын қорғайтын ұйымдар бір жынысты некелерді заңдастыру үшін күш-жігер жұмсады. Бельгияның азаматтық заңында некеге тұру үшін екі адамның әртүрлі жынысты болуы талап етілмейді, себебі бұл өздігінен түсінілетін нәрсе деп есептелді. 1990 жылдары Фламанд блогының сенаторлары ұсынған жеке заң жобаларында бұл талапты нақты талап ретінде қосу мәселесі қарастырылмады.

Кейінгі өзгерістер

Бастапқыда Бельгия шетелдік бір жынысты жұптардың некелерін тек олардың туған елі де осы одақтарды рұқсат етсе ғана қабылдаған. Алайда, Әділет министрі Лоретта Онкелинкс (PS) 2004 жылғы 23 қаңтардағы циркуляр арқылы, егер жұбайлардың кем дегенде біреуі елде үш айдан астам тұрған болса, кез келген жұпқа Бельгияда некеге тұруға рұқсат берді. Бұл 2004 жылғы 1 қазанда күшіне енген Жеке халықаралық құқық кодексіне енгізілді. Бір жынысты неке туралы заң бір жынысты серіктестердің бала асырап алуына рұқсат бермеді, сондай-ақ бір жынысты некеде туған баланың тегін анықтау да қарастырылмағандықтан, биологиялық ата-ананың бір жынысты серігі заңды ата-ана бола алмады. 2005 жылғы 1 желтоқсанда Өкілдер палатасы 77–62 (7 қалыс дауыспен), ал 2006 жылғы 20 сәуірде Сенат 34–33 (2 қалыс дауыспен) бала асырап алуға рұқсат беру туралы ұсынысты мақұлдады. Ол 18 мамырда корольдық бекітілуді алды және 2006 жылғы 30 маусымда күшіне енді. Балаларға қатысты гетеросексуалды жұптармен салыстырғанда теңсіздік сақталды: биологиялық ананың күйеуі Азаматтық кодекстің 135-бабына сәйкес әке ретінде автоматты түрде мойындалса, бір жынысты одақта ананың әйелі үшін мұндай ереже болған жоқ. Оның бір ана ретінде мойындалуы үшін бала асырап алу рәсімін аяқтауы қажет болды. Бельгиядағы асырап алудың көп бөлігі осыған байланысты болды. Ди Рупо үкіметі бұл мәселені шешуге уәде берді, ал 2014 жылы Нидерланды ұқсас заңды қабылдағаннан кейін ЛГБТ ұйымдары үкіметке уәдесін орындау үшін қысым жасады. Содан кейін заң шығарушылар келісімге келу үшін жұмыс істеді. Осы мақсаттағы заң жобасы Сенатта 2014 жылғы 3 сәуірде 48–2 (бір қалыс дауыспен) және Өкілдер палатасында 23 сәуірде 114–10 (бір қалыс дауыспен) мақұлдалды. Заң жобасына 5 мамырда Бельгия королі Филипп қол қойды және ол 2015 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді. Бұл өзгерістен кейін бір жынысты әйелдер гетеросексуалды жұптармен тең құқықтарға ие болды: анасымен некеде тұрған ана автоматты түрде ата-ана ретінде мойындалады, ал некеде тұрмаған серігі баланың тегін азаматтық тіркелімде ресми түрде анықтай алады. Бірақ, суррогаттық аналыққа байланысты даулар болғандықтан, ерлер арасындағы бір жынысты жұптар үшін ұқсас шешімге келісімге келіңбеді.

Қоғамдық пікір

2006 жылғы «Евробарометр» сауалнамасы бойынша бельгиялық респонденттердің 62%-ы Еуропада бір жынысты некелерге рұқсат беру керек деп ойлады. 2008 жылы Delta Lloyd Life жүргізген сауалнамада бельгиялықтардың 76%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын, ал 46%-ы бір жынысты жұптардың балаларды қарама-қарсы жынысты жұптармен бірдей тәрбиелей алатынына сенім білдірген. 2013 жылдың мамырында Ipsos жүргізген сауалнама көрсеткендей, респонденттердің 67%-ы бір жынысты некелерді жақтап, тағы 12%-ы бір жынысты жұптарды мойындаудың басқа формаларын қолдады. Сол айда Ifop жүргізген сауалнамаға сәйкес, бельгиялықтардың 71%-ы бір жынысты жұптарға некеге тұруға және бала асырап алуға рұқсат беруді қолдады. 2015 жылғы «Евробарометр» көрсеткендей, бельгиялықтардың 77%-ы бір жынысты некелерге бүкіл Еуропа бойынша рұқсат етілуі керек деп санайды, ал 20%-ы қарсы болды. 2017 жылдың сәуір және тамыз айлары аралығында жүргізіліп, 2018 жылдың мамырында жарияланған Pew Research Center сауалнамасы бельгиялықтардың 82%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын, 10%-ы қарсы екенін және 8%-ы жауап беруден бас тартқанын көрсетті. Дінге қатысты бөлінгенде, дінге жатпайтын адамдардың 88%-ы, дінге белсенді түрде қатыспайтын христиандардың 83%-ы және шіркеуге баратын христиандардың 66%-ы бір жынысты некелерді қолдады. 18-34 жас аралығындағылардың 9%-ы қарсылық білдірді. 2019 жылғы «Евробарометр» көрсеткендей, бельгиялықтардың 82%-ы Еуропа бойынша бір жынысты некелерге рұқсат беру керек деп ойлады, ал 17%-ы қарсы болды. 2023 жылғы «Евробарометр» зерттеуі көрсеткендей, қолдау деңгейі 79%-ды құрады, ал қарсылық 19%-ды құрады. Сауалнама сонымен қатар бельгиялықтардың 80%-ы «бір жынысты екі адам арасындағы жыныстық қатынаста ешқандай дұрыс емес нәрсе жоқ» деп есептейтінін, ал 18%-ы оған келіспейтінін көрсетті.