Кіріспе
Францияда 2013 жылдың 18 мамырынан бастап бір жынысты некелер заңды болып табылады, бұл Францияны әлемдегі он үшінші және Еуропада бір жынысты жұптарға некеге тұруға рұқсат беретін тоғызыншы елге айналдырды. Заңнама Францияның материктік бөлігіне, сондай-ақ барлық француз теңізасты департаменттері мен аумақтарына қолданылады. Бір жынысты жұптарға некеге тұруға және бірлесіп бала асырап алуға құқық беретін заң жобасын премьер-министр Жан Марк Эйро басқаратын социалистік үкімет 2012 жылдың 7 қарашасында Ұлттық Ассамблеяға ұсынды. Бұл заң жобасын президент сайлау кампаниясы кезінде оны қолдайтынын мәлімдеген президент Франсуа Олланд та қолдады. 2013 жылдың 12 ақпанында Ұлттық Ассамблея заң жобасын 329–229 дауыспен мақұлдады. 2013 жылдың 12 сәуірінде Сенат түзетулермен заң жобасын 171–165 дауыспен мақұлдады, ал 2013 жылдың 23 сәуірінде Ұлттық Ассамблея түзетілген заң жобасын 331–225 дауыспен мақұлдады. Дегенмен, консервативті «Халықтық қозғалыс үшін одақ» партиясы дауыс беруден кейін Конституциялық Кеңеске заңға шағым түсірді. 2013 жылдың 17 мамырында Кеңес заңның конституциялық екенін шешті. Сол күні президент Олланд заң жобасын жариялады, ол келесі күні «Journal Officiel de la République Française» басылымында ресми түрде жарияланды.
Same sex marriage has been legal in France since 18 May 2013, making France the thirteenth country in the world and the ninth in Europe to allow same sex couples to marry. The legislation applies to metropolitan France as well as to all French overseas departments and territories. A bill granting same sex couples the right to marry and jointly adopt children was introduced to the National Assembly by the Socialist government of Prime Minister Jean Marc Ayrault on 7 November 2012, with the support of President François Hollande who declared his intent to support the legislation during his campaign for the presidency. On 12 February 2013, the National Assembly approved the bill in a 329–229 vote. On 12 April 2013, the Senate approved the bill with amendments in a 171–165 vote, followed by the approval of the amended bill by the National Assembly on 23 April 2013 in a 331–225 vote. However, a challenge to the law by the conservative Union for a Popular Movement party was filed with the Constitutional Council following the vote. On 17 May 2013, the Council ruled that the law was constitutional. That same day, President Hollande promulgated the bill, which was officially published the next day in the Journal Officiel de la République Française.
Тарих
1999 жылы азаматтық ынтымақтастық пактісі (,), көбінесе PACS деп аталатын, екі адамның жынысына қарамастан азаматтық серіктестікке мүмкіндік беретін және екі «пацсе»-ге белгілі бір жеке және азаматтық құқықтарды кепілдейтін жүйе құрылып, іске асырылғанына қарамастан, 21-ші ғасырдың бірінші онжылдығында Францияда бір жынысты некелер туралы қызу саяси және қоғамдық пікірталас болды. Азаматтық ынтымақтастық пактісі 1999 жылдың қараша айында премьер-министр Лионель Жоспеннің қолдауымен француз парламентімен қабылданды. Президент Олланд 2013 жылы бір жынысты некелерді заңдастырған заңға қол қойғаннан кейін, PACS күшінде қалады және әр түрлі жынысты және бір жынысты жұптар үшін қолжетімді.
2004 жылы бір жынысты некелер
2004 жылдың 5 маусымында «Жасылдар» партиясының президенттікке бұрынғы үміткері, Бордо қаласының Бегль қалашығының әкімі Ноэль Мамере екі еркек – Бертран Шарпентье мен Стефан Шапен үшін бір жынысты неке рәсімін өткізді. Мамере француз заңдарында мұндай рәсімге тыйым салу ешқандай негіз жоқ екенін және кез келген шағымды Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа апелляциялайтынын мәлімдеді. Әділет министрі Доминик Пербен мұндай одақтардың заңды күші жоқ екенін айтып, рәсімді тоқтату үшін сотқа жүгінуді сұрады. 2004 жылғы 27 шілдеде Бордоның жалпы юрисдикциялық соты осы некені жарамсыз деп жариялады. Ұлттық үкіметтің атынан прокурор қорғаған заңдық аргументтердің бірі – француз азаматтық кодексінде «ер және әйел» терминдері бірнеше рет қолданылған, бұл әртүрлі жынысты білдіреді. 2005 жылғы 19 сәуірде Бордо апелляциялық соты бұл шешімді қолдады, ал 2007 жылғы 14 наурызда Кассациялық сот Шарпентье мен Шапеннің апелляциясын қабылдамады. 2016 жылғы 9 маусымда Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Шарпентье мен Шапеннің некесін жарамсыз деп тану туралы шешімнің Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясын бұзбағанын анықтады.
Реакция
Салтанатты рәсімнен кейін көп ұзамай Ішкі істер министрі Доминик де Вильпен мэр Мамереге қатысты тәртіптік шаралар қолданды, оны бір айға қызметтен шеттетуге қатысты шешім қабылдады.
2006 жылғы Парламент есебі
2006 жылдың 25 қаңтарында "Отбасы және балалар құқықтары туралы" парламенттік баяндама жарияланды. Комитет PACS азаматтық серіктестігі арқылы берілген кейбір құқықтарды кеңейтуді ұсынса да, бір жынысты жұптарға некеге тұруға, бала асырап алуға және медициналық көмекпен ұрпақ тудыруға тыйым салуды сақтауды ұсынды. Олар бұл үш мәселенің бір-бірінен ажырамайтынын және оларға рұқсат беру Франция қол қойған Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар құқықтары конвенциясының бірнеше қағидаларын бұзуға әкелетінін айтты. Баяндамада балалардың құқықтары адам құқықтары мәселесі екені аталып, "қазір балалардың құқықтары бар, ал осы құқықтарға құрмет көрсетпей, ересектердің тілектерін басымдыққа қоюға болмайды" делінген. Осы тыйымдарға байланысты комитеттің солшыл мүшелері баяндаманы қабылдаудан бас тартты.
2011 жылғы заң жобасы және Конституциялық Кеңестің шешімі
Франциядағы ЛГБТ ұйымдары бір жынысты некеге тыйым салу Франция Конституциясына қайшы келеді деп есептеді, Конституциялық Кеңестен бір жынысты некелердің конституциялықтығын қарауды және Азаматтық кодекстің баптарын қайта қарауды сұрады. 2011 жылдың 28 қаңтарында Кеңес бір жынысты некелердің заңсыздығы Конституцияға қайшы келмейтінін шешті, сондай-ақ бір жынысты некелерді заңдастыру мәселесі Парламенттің қарауына жататынын мәлімдеді. 2011 жылдың 14 маусымында Францияның Ұлттық Ассамблеясы бір жынысты некелерді заңдастыруға қарсы 293-222 дауыспен дауыс берді. Үкіметтегі «Халықтық қозғалыс үшін одақ» партиясының депутаттары көбінесе бұл шараға қарсы дауыс берді, ал Социалистік партияның депутаттары көбінесе қолдады. Социалистік партияның өкілдері, егер 2012 жылғы заң шығару сайлауында көпшілікке ие болса, бір жынысты некелерді заңдастыру басымдыққа ие болатынын айтты. 2011 жылдың 12 қарашасында Кабэстани қаласының мэрі Жан Вила 48 жастағы Патрик пен 37 жастағы Гийом есімді жұпқа бір жынысты неке рәсімін өткізді. Неке кейіннен жойылмауы үшін тіркелмеді, ал Вила оны «жауынгерлік әрекет» деп сипаттап, «заңнан тыс әрекет ету қажет болатын уақыттар болады. Бір жынысты некеге қарсы болу – мыңдаған жұптардың шындығын жоққа шығару» деді.
Реакция және соңынан
Оппозициялық партия "Халық қозғалысы үшін одақ" (UMP) заңға шағымды Конституциялық кеңеске дереу жолдады. 2013 жылдың 17 мамырында Кеңес заңды конституциялық деп жариялады. Бірінші ресми бір жынысты неке рәсімі 29 мамырда Монпелье қаласында Винсент Отен мен Бруно Буайло арасында өтті. Салтанатты рәсімді қала әкімі Элен Мандрукс жүргізді. 2013 жылдың маусым айында Франция үкіметі бір жынысты жұптарды олардың жыныстық бағдарына ғана сүйене отырып некеге тұрудан бас тартқан қала әкімі мен жергілікті лауазым иелеріне 5 жылға бас бостандығынан айыру және 75 000 евро айыппұл салу туралы бұйрық шығарды. Бұл лауазым иелеріне Қылмыстық кодекстің 432-7 бабы бойынша кемсітушілік айыптамасы да тағылуы мүмкін. 2013 жылдың қазан айында Конституциялық кеңес бұйрықтың француз конституциясына қайшы келмейтінін мәлімдеп, оған қатысты сот процесін қарастырмады. Кеңес өз шешімінде бұйрықтың "заңның тиімді орындалуын қамтамасыз ететіні және мемлекеттің бейтараптығын сақтайтынын" жазды. 2015 жылдың қыркүйегінде Марсельдегі сот Сабрина Утты 2014 жылдың тамызында бір жынысты некеге тұрудан бас тартқаны үшін бес айға бас бостандығынан айырды. Марсельде вице-мэр қызметін атқарған Ут 16 тамызда неке рәсімін өткізуді жоспарлаған, бірақ денсаулығының нашар екенін айтып, жергілікті кеңес мүшесінен рәсімді жүргізуді сұраған. Алайда, кеңес мүшесінің неке рәсімін өткізуге заңдық құқығы болмаған, ал кейіннен ол жарамсыз деп танылды. Сол күні Ут төрт түрлі жынысты жұптың некесін қиды. 2018 жылдың қазан айында Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот бұл іс бойынша 146 әкімнің шағымын қабылдамады. 2018 жылдың шілдесінде депутат Гийом Шиш ерлі-зайыпты және ерлі-зайыпты емес лесбиянкалар мен жалғыз әйелдер үшін көмекші репродукцияны заңдастыру туралы заң жобасын енгізді. 2019 жылдың маусым айында премьер-министр Эдуард Филипп Ұлттық Ассамблеяға үкіметтің 2019 жылдың қыркүйек айының соңында заң жобасын Ассамблеяда қарауға ниеттенгенін мәлімдеді. Заң жобасы Ұлттық Ассамблеяда 2019 жылдың 15 қазанында 359 дауысқа 114 дауыспен бірінші оқылымда қабылданды. Ол 2020 жылдың 31 шілдесінде 60 дауысқа 37 дауыспен екінші оқылымда қабылданды (келудің азаюы көптеген Ассамблея мүшелерінің жазғы демалысқа кеткенімен байланысты). Сенат 2020 жылдың 4 ақпанында заң жобасын 153 дауыспен, 143 қарсы және 45 қалыс дауыспен бірінші оқылымда мақұлдады. Бұл заң 43 жасқа дейінгі барлық әйелдерге арналған көмекші репродукция процедураларының құнын мемлекеттен жабуды және донорлық спермадан туған балалардың 18 жасқа толғанда донордың кім екенін білуге мүмкіндік беруді көздейді. Заң жобасы 29 маусымда Франция Парламентінің соңғы оқылымында қабылданды және 2021 жылдың қыркүйегінде күшіне енді. Бір жынысты неке туралы заңды жоюға бағытталған саяси күш аз болды, бірақ кейбір саясаткерлер, соның ішінде 2017 жылғы президенттікке үміткер Марин Ле Пен оны жоюға шақырды. Бұрынғы президент Николя Саркози 2014 жылы заңды жоюды жақтағанын, бірақ 2016 жылғы сұхбатында өз ойын өзгерткенін, оны "әділсіз, қатыгез және заң тұрғысынан мүмкін емес" деп атады. 2017 жылы "Республикашылдар" партиясының (бұрынғы UMP) президенті Лоран Вокие заңды жоюға қарсы екенін мәлімдеді, ал 2019 жылдың маусым айында Ұлттық жиналыстың вице-президенті Жордан Барделла мәселенің "шешілгенін" айтты. 2022 жылғы президенттік сайлауда Ле Пен ол заңды жоюға қарсы екенін мәлімдеді және 2022 жылдың 15 сәуірінде Twitter-де былай деп жазды: "Мен француз азаматтарының құқықтарын ала алмаймын. Барлық адамдар үшін неке, егер мен Франция Республикасының президенті болып сайлансам, сақталады".
Қолданылу аясы
Алғашқыда бұл заң Алжир, Босния және Герцеговина, Камбоджа, Косово, Лаос, Черногория, Марокко, Польша, Сербия, Словения немесе Тунис азаматтарына қолданыла ма деген шатасу туды, себебі ол Франция заңының емес, осы елдердің заңдарының қолданылуын көздейтін екіжақты келісімдерді бұзатын. Кассациялық сот 2015 жылдың қыркүйегінде осы елдерді ерекше жағдайға қоятын ережелердің кемсітушілік және француз заңнамасына қайшы екенін анықтады.
Шетелдегі Францияның тарихи танылуы
Полинезия және Майотта мәдениеттерінде көп әйел алу тарихи түрде кездессе де, батыстық көзқарас бойынша бір жынысты некелерге қатысты ешқандай жазбалар жоқ. Дегенмен, ЛГБТ спектрінде қарастырылуы мүмкін үлгілер мен мінез-құлықтарға дәлелдер бар. Француз Полинезиясының Қоғам аралдарында дәстүрлі, рухани және әлеуметтік үшінші жыныстық рөл атқаратын адамдар бар. Олар таити тілінде маху деп аталады. Махулар еркек ретінде дүниеге келсе де, әйел ретінде өзін-өзі таныстырады. "Дәстүрлі еркек-әйел арасындағы шекарадан тыс" болып, олар бала кезінен қыз балалар тәрбиесін алады, үйде және қоғамда әйелдерге тән жұмыстарды атқарады және тарихи тұрғыдан ақсүйектердің қызметшілері болып келген. Маху таити қоғамының ажырамас бөлігі саналады; "Махулар тек қана төзімділікпен қабылданбаған, олар ежелгі полинезиялық қоғамның құнды және маңызды бөлігі ретінде қарастырылған". Олар еуропалықтарға 18 ғасырдан бері белгілі, HMS Bounty кемесінің капитаны Уильям Блай "әйелдік белгілері бар" адамдарды атап өткен. Тарихи жазбалар бойынша, егер олар үйленгісі келсе, әйелдерге үйленген. Маху мәртебесі таити мәдениетінде екі әйелдің арасында неке жасау мүмкіндігін тудырған. 2005 жылы БАҚ-та француз азаматы поппаа, әйелі мен баласын тастап, Раиатеадағы раэ раэмен бірге өмір сүргені туралы хабар тарады. Валлис мәдениетінде осыған ұқсас үшінші жыныстық рөлді атқаратын адамдар факафафин деп аталады және Валлисте "олар әрқашан болған" деген пікір бар. Туғаннан еркек ретінде тағайындалған олар өздерін әйел ретінде көрсетеді және қоғамда әйелдерге тән жұмыстарды атқарады. Олар Футунада да факафафин деп аталады. Маркиз аралдарында еркек ретінде дүниеге келген, бірақ өзін әйел ретінде таныстыратындар пиивехине, ал әйел ретінде дүниеге келген, бірақ өзін еркек ретінде таныстыратындар пиивахана деп аталады. Француз социологы Лаур Гинс Грепин 2005 жылы пиивехинелер негізінен "еркектік қасиеттері айқын" цисгендер ер адамдарымен жыныстық қатынасқа түскенін, бірақ тарихи түрде үйленуге рұқсат етілгені туралы мәлімет бермеген. Манагревада акаа’аине, туамотуан тілінде хакавахине деп аталады, бірақ маху термині де қолданылады. Майоттада сарамбави (سَرَمْٻَاڤِ; ; ) ұқсас мәдени рөл атқарады және "Майотта қоғамына толығымен сіңіскен". Олар "әйелдер заңына" бағынады және әдетте әйелдерге арналған дәстүрлі би – мбивиге қатыса алады. Алайда, сарамбавилерге тарихи түрде үйленуге рұқсат берілгені белгісіз.
Шетелдік департаменттер мен аумақтар
2013 жылғы маусымда Мартиникада Роузмонд Зебо мен Мириам Жордан алғашқы бір жынысты некелерін жасады. Некелесу рәсімі Ле Карбетте отбасы, достары мен жақындарының қатысуымен өтті. Гваделупадағы алғашқы бір жынысты неке 2013 жылғы шілдеде Сент-Аннада Эрик Дандлер мен Серж Вилламның арасында тіркелді. Француз Гвианасындағы алғашқы бір жынысты неке 2013 жылғы тамызда Сен-Лоран-ду-Марони қаласында болды, ал 2018 жылғы сәуірге дейін Каенн астанасында 12 бір жынысты жұп некеге тұрды. Реюньонда 2013 жылғы маусымда Сент-Пол қаласында Лоренс Серво мен Корин Дениге арналған алғашқы бір жынысты неке рәсімі өтті. 2015 жылғы шілдеге дейін аралда 93 бір жынысты жұп некелесіп, отбасын құрды. Майоттадағы алғашқы бір жынысты неке 2013 жылғы қыркүйекте Мамудзу қаласында француз-кубалық жұп үшін өтті. Рәсімді бір жынысты некеге қарсы болған қала әкімі Абдуррахаман Сойлихи жүргізді. Бұл – халықтың көп бөлігі ислам дінін ұстанатын аймақта заңды түрде мойындалған алғашқы бір жынысты неке болды. Маорилер арасындағы алғашқы неке 2015 жылғы наурызда тіркелді. 2022 жылы Кани Кели қаласынан келген жұп бірнеше рет некеге тұру құқығынан айырылды. Жұп бастапқыда бірнеше ай дайындалғаннан кейін 12 ақпанда үйленуге жоспарлаған, бірақ мэр рәсімді 14 ақпанға, содан кейін бірнеше рет кейінге жылдырды. Олар мэрдің қоғамдық наразылыққа қарамастан, некеге тұрудан "қорқып" отырғанын айтты. БАҚ хабарлағандай, жұп 2023 жылғы мамырға дейін сәтті үйленді. Француз Полинезиясындағы алғашқы бір жынысты неке 2013 жылғы шілдеде Мо'ореаның Хаапити қаласында өтті. Бір жынысты некеге қарсылардың шабуылына ұшыраған жұп тыныш той өткізуді армандаған. 2014 жылғы ақпанға дейін Жаңа Каледонияда 11 бір жынысты неке тіркелді, бұл барлық некелердің 1,7% құрады, олардың 9-ы Оңтүстік провинцияда, ал қалған 2-і Солтүстік провинцияда болды. Солтүстік провинциядағы алғашқы бір жынысты неке 2013 жылғы қыркүйекте Пуиндиме қаласында тіркелді. Бір жынысты неке туралы заң канактық әдет-ғұрып заңын мойындайтын адамдарға қолданылмайды, ол келісімшарттар, жер, отбасы және жеке тұлғалар үшін канактық әдет-ғұрыптарды таниды. Егер канактық бір жынысты жұп некеге тұруды қаласа, олар дәстүрлі құқықтық мәртебесінен бас тартып, француз азаматтық заңымен басқарылуға өтініш беруі керек. Сент-Бартемиде алғашқы неке 2013 жылғы тамызда Густавиада тіркелді. Сент-Мартинде алғашқы бір жынысты неке 2013 жылғы қазанда өткізілді, оны саясаткер Гийом Арнелл жүргізді. Некелесу рәсімінен кейін оларға тас лақтырылып, гомофобиялық сөздер айтылды. Сен-Пьер және Микелондағы алғашқы бір жынысты неке 2014 жылғы наурызда тіркелді. Жалпы алғанда, Францияның теңізартқылындағы департаменттер мен аумақтарда Франциямен салыстырғанда бір жынысты некелер азырақ тіркелді. 2018 жылғы есеп бойынша, Сент-Бартемиде сегіз, Француз Полинезиясында бес, Сент-Мартинде төрт, Сент-Пьер және Микелонда екі, ал Уоллис және Футунада бір бір жынысты неке тіркелді.
Діни іс-әрекет
2015 жылдың мамыр айында Франциядағы Біріккен протестант шіркеуі пасторларына бір жынысты некелерді баталауға рұқсат берді. 94 дауыспен 3 қарсы дауыспен қабылданған бұл шарада, наразылық білдіретін пасторлардың қатысудан бас тарту мүмкіндігін қамтитын, ар-ождан бостандығы туралы ереже де бар. 2021 жылдың шілдесінде Монпельедегі протестант шіркеуінде екі лесбиян пастордың некесі тойланды. Эльзас және Лотарингия протестант шіркеулерінің одағының жиналысы 2019 жылдың қарашасында 36 дауыспен 13 қарсы дауыспен бір жынысты некелерді баталауға рұқсат берді. Бұл шараға бір жынысты қарым-қатынастарды баталауға қарсы пасторлардың ар-ождан еркіндігі туралы да ереже кірді. Басқа діни конфессиялар да бір жынысты некелерді өткізеді және бата береді, оның ішінде Ескі католик шіркеулері және бретон друидтары тобы. Католик шіркеуі бір жынысты некелерге қарсы және діни қызметкерлеріне мұндай некелерді өткізуге рұқсат бермейді. 2023 жылдың желтоқсанында Ватикан Fiducia supplicans деп аталатын декларация жариялады, ол католик діни қызметкерлеріне шіркеу ілімі бойынша үйленбеген жұптарды, соның ішінде бір жынысты жұптарды баталауға рұқсат береді. Байонн, Лескар және Олорон епископы Марк Аиллет бұл декларацияға былай деп жауап берді: "Егер адамдар сұраса, оларға [бір жынысты жұптарға] бата беруді қалаймын, бірақ бұл әр адамға жеке-жеке болуы керек, оларды өзгеруге шақырып, және олардың өмірін Құдайдың еркіне келтіру үшін Оның рақымын сұрауға шақырамын". Ренн шіркеуінің епископтары: "Егер олар кішіпейілділікпен Құдайдың батасын сұраса және оның қасиетті еркіне көбірек ұмтылса, жыныстық бағдарына қарамастан, әрбір жұбайдың мүшесіне жеке бата беру орынды".