Кіріспе

1095 жылғы Католик шіркеуінің синоды Бірінші крест жорығын бастады. Бұл – Клермон кеңесі.

Клермон кеңесі – Католик шіркеуінің дін қызметкерлері мен мирян қатысқан аралас синоды. Оны Папа Урбан II шақырды және 1095 жылдың 17-27 қарашасында Клермон қаласында (Оверньде) өткізілді. Бұл қала сол кезде Аквитания герцогтігінің құрамына кірген. Бүгінде кеңес Папа Урбанның соңғы күні жасаған сөзімен танымал болғанымен, ол негізінен Клюни реформаларын іске асыруға, жарлықтар қабылдауға және жергілікті және аймақтық мәселелерді шешуге бағытталған синод болды. Сондай-ақ, бұл Францияның Филипп I-нің Бертрада Монфортқа заңсыз үйленгені үшін қауымнан шығарылу мерзімін ұзартуды және шіркеудің франк ақсүйектері арасындағы қақтығыстарды азайту мақсатындағы "Құдай тыныштығын" жаңару туралы жарияланымды қамтыды. Папа Урбанның 27 қарашадағы сөзі Бірінші крест жорығын, Иерусалимді басып алуды және Иерусалим Корольдігін құруға шақыруды қамтыды. Бұл ретте Урбан Византия императоры I Алексий Комненнің Пьяченца кеңесіне елшілерді жіберіп, сельжук түркілеріне қарсы әскери көмек сұраған өтінішіне жауап берді. Сөздің бірнеше нұсқасы сақталған. Олардың ішінде кеңеске қатысқан Шартрлық Фулхердің баяндамасы ең сенімдісі деп есептеледі.

Фулчер

Шартрлық Фулхер сөзге қатысып, оны "Иерусалимді жаулаған франктер тарихы" (Gesta Francorum Jerusalem Expugnantium) деп жазды. Ол бірнеше жылдан кейін (1100-1105 ж.ж.) есте сақтау арқылы жазды. Кіріспесінде ол тек өз көзімен көрген оқиғаларды ғана баяндағанын, ал оның жазбасының стилі 11 ғасырдағы папалардың сөздерінен белгілі сөйлеу үлгісіне сәйкес екенін айтады. Фулхердің мәтінінде Урбан қатысушы дін қызметкерлеріне олардың бағушылар екенін, сақ болу керектігін және немқұрайлылық пен жемқорлықтан сақтану керектігін еске салады. Ол оларға симониядан аулақ болуды және шіркеу заңдарын сақтауды ескертеді. Урбан франк провинцияларындағы әділдік пен қоғамдық тәртіпсіздікке наразылық білдіріп, дін қызметкерлерін зорлықтан қорғайтын бітімгершілікті қайта орнатуды талап етеді. Крест жорықтары тарихында франк мемлекетін бейбіттендірудің, шығысқа "қорқыныш экспорттаумен" қатар жүргізілуі туралы ұзаққа созылған пікірталас бар. Фулхердің сөзіне қарағанда, барлық қатысушылар папаның ұсынысын қабылдап, шіркеу жарлықтарын орындауға уәде берді. Сөзінің екінші бөлігінде Урбан франк христиандарын өздерінің жерлерінде бейбітшілік пен әділдік орнағаннан кейін, назарын Шығысқа бұрып, ондағы христиандарға көмек көрсетуге шақырады, себебі түріктер оларға шабуыл жасап, жақында Румыния (Византиялық Анатолия) жерін Жерорта теңізіне дейін, "Святой Георгийдің қолы" (Мармара теңізі) деп аталатын аймаққа дейін басып алды, көптеген христиандарды өлтіріп, тұтқынға алып, шіркеулерді қиратып, Құдайдың патшалығын жойды. Территорияның одан әрі жоғалуын және христиандарға қарсы кең ауқымды шабуылдарды болдырмау үшін Урбан қатысушы дін қызметкерлерін қаруға шақыру туралы жариялауға және барлық адамдарды, жоғары және төмен дәрежедегілерді, қазіргі уақытта шабуылға ұшыраған христиандарға көмекке шақыруға шақырады. Ол өзінің қаруға шақыруын "Мәсіх бұйырады" (Christus autem imperat) деп аяқтап, крест жорығын әділ қорғаныс соғысы және діни қасиетті соғыс ретінде анықтайды. Ол мұсылмандарға қарсы соғыста немесе жол жүріп қаза тапқандардың барлығына дереу кешірім беруге уәде береді. Содан кейін ол қаруға шақыруын Галлиядағы бейбітшілікке шақырумен байланыстырады: "Бұрын адалдарға қарсы жеке соғыс жүргізуге үйренгендер енді сенбеушілерге қарсы шығып, бұрын басталған соғысты жеңіспен аяқтасын. Ұзақ уақыт бойы тонаушы болғандар енді рыцарь болсын. Бауырларымен және туыстарымен соғысқандар енді варварларға қарсы дұрыс күресін. Аз жалақымен жалдамалы әскер болып қызмет еткендер енді мәңгілік сыйақысын алсын! Денесі мен жанымен шаршағандар енді екі есе артық құрметке ие болсын!" Сөзін Урбанның жерлерін жалға алуға және шығындарды қарсы алу үшін ақша жинауға ниеттенгендердің барлығын мүмкіндігінше тезірек жолға шығуын және қыс аяқталып, көктем басталғанда аттанғанын тілеуімен аяқтайды.

Роберт

Кейбір тарихшылар 1107 жылы жазылған Роберт Монахтың "Иеросолима тарихы" атты еңбегіндегі сөйлеудің нұсқасын артық көреді. Роберт одан да жандырақ баяндама береді, ол әрі тереңдеген уағызды, әрі тыңдаушылардың "драмалық жауабын" – "Deus vult" деп спонтанды айқайларын қамтиды. Роберттің нұсқасында Урбан "франктар тайпасын" христиандық ортодоксалдылыққа, реформаға және Шіркеуге бағынуға, сондай-ақ шығыстағы грек христиандарына көмекке шақырады. Фулхердің баяндамасындағыдай, Урбан шығысқа барғандарға күнәларының кешірілуін уәде етеді. Роберттің Урбанның сөйлеген сөзін жазған мәтіні драмалық "жауынгерлік сөйлеу" риторикасына ие. Мұнда Урбан гректерге көмектесуден гөрі Киелі жерді қайта басып алуға көбірек мән береді, бұл Фулхердің нұсқасында жоқ және көптеген тарихшылар оны Бірінші крест жорығының сәттілігімен байланысты енгізілген деп санайды. Роберт пен Фулхердің екеуі де сөйлеу туралы баяндамаларында түріктердің жақындағы басып алуы кезінде шығыстағы христиандардың қорқынышты халге түскенін және оларға көмек көрсетушілердің күнәлары кешірілетіні туралы уәде береді. Алайда Роберттің нұсқасында басып алғандардың жасаған зұлымдықтары, шіркеулерді ұстамау, мәжбүрлеп сүндеттеу, христиан еркектердің басын кесу және ішектерін шығарып азаптау, сондай-ақ христиан әйелдеріне жасалған ауыр зорлау туралы толыққанды сипаттама бар. Шамасы, кейіннен келген біліммен Роберт Урбанға тек қана сарбаздардың баруын, қарттар мен осалдардың, дін қызметкерлерінің епископтарының рұқсатынсыз бармауы керектігін айтуға кеңес береді, "өйткені олар көмекке қарағанда көбірек кедергі келтіреді, пайдадан гөрі ауыртпалық болады, және әйелдер күйеулері, ағалары немесе заңды қамқоршылары болмаса, жолға шығуға тиіс емес".

Басқа нұсқалар

Сол шамада Дол архиепископы Балдрих, өзінің баяндамасын негізінен Gesta Francorum еңбегіне сүйене отырып, мұсылмандардың жасаған қылмыстары мен Киелі жерді қайта жаулау туралы эмоционалды уағызды жеткізді. Бұл уағыз, рыцарлық дәстүрге сай келуі мүмкін. Фулхер сияқты, ол да Урбанның Галлия христиан рыцарларының зорлық-зомбылығын айыптағанын жазды. "Сарациндерге қарсы қылышыңды көтерудің зорлығы азырақ", - деп Балдриктің Урбаны оларды амалектермен салыстырады. Рыцарлардың зорлық-зомбылығын Мәсіхке қызмет етуде, Шығыс шіркеулерін анасын қорғағандай қорғауда көруді қалады. Балдриктің сөзіне қарағанда, Урбан сол жерде Пуи епискобын крест жорығын басқаруға тағайындаған. Ногент аббаты Гиберт өзінің Dei gesta per Francos (1107/8) еңбегінде Урбанның гректерге немесе басқа христиандарға көмектесуден гөрі Киелі жерді қайта жаулауға көбірек мән бергенін айтады. Бұл басымдық, Роберт пен Балдрих сияқты, Gesta Francorum еңбегіндегі Иерусалимді қайта жаулау туралы баяндаманың ықпалынан туындауы мүмкін. Гиберттің нұсқасындағы Урбанның сөйлеген сөзі, әлем соңы туралы болжамдар орындалуы үшін Киелі жердің қасиеттілігін баса көрсетеді.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Сомервилл, Роберт, "Клермонт кеңесі және бірінші крест жорығы", Studia Gratiana 20 (1976), 325–337. Сомервилл, Роберт, "Клермонт кеңесі (1095 ж.) және латын христиандық қоғамы", Archivum Historiae Pontificiae 12 (1974): 55–90 (jstor.org). Штрак, Георг, "Урбан II-нің Клермонттағы уағызы (1095 ж.) және Папалық уағыз өнері дәстүрі", Ортағасырлық уағыз зерттеулері 56 (2012): 30–45 (pdf). (https://doi.org/10.1163/9789004428560)