Тор Хейердалдың «Одинді іздеу» археологиялық жобасы
Jakten på Odin
Тор Хейердалдың Танай қазбалары: викингтердің, Одін құдайының және скандинавиялық әулеттердің тарихын ашып, мифтерді шындыққа айналдыруға тырысқан зерттеуі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тор Хейердалдың археологиялық жобасы
«Одинді іздеу» (норв. Jakten på Odin) – Тор Хейердалдың Ресейдегі (Танаис) қаласында өткен соңғы археологиялық қазбалар сериясының жоба атауы.
Archaeological project by Thor Heyerdahl
The Search for Odin (Norwegian: Jakten på Odin) is the project title of Thor Heyerdahl's last series of archaeological excavations, which took place in (Tanais) in Russia.
Теориялық негіздер
Хайердалдың ниеті – 13 ғасырда жазылған Снорри Стурлусонның «Инглинга сагасындағы» скандинавиялық патшалық әулеттерінің тегі және христиандыққа дейінгі скандинавия құдайлары туралы айтылған әңгіменің рас екенін дәлелдеу болды. Снорри эвхемеристік тұрғысынан баяндайды, онда ол норвег құдайы Один және басқа да норвег құдайлары, Эсирлердің, Римнің олардың ежелгі отанына кеңейіп кіру кезінде Дон өзені маңынан Скандинавияға көшіп келген нақты адамдар болғанын сипаттайды. Снорридің сөзіне қарағанда, Скандинавияда олар жергілікті халыққа үлкен әсер етіп, оларды құдайларға айналдырып, құлшылық ете бастады. Хайердал Эсирлердің тегін іздеуге тырысты, Снорри Стурлусонның «Инглинга сагасында» көрсетілген жолмен – Қара теңізден және Танаис өзенінен (Снорри Стурлусон оны Танаис және Танаквисл деп атаған) бастап, Солтүстік Германиядағы саксондық жерлер, Данияның Фюн аралындағы Оденсе арқылы Ежелгі Сигтунаға, ежелгі Швецияға дейін сапарлады. Хайердал 2002 жылы қайтыс болғанда, қазба жұмыстарының екінші маусымы аяқталып үлгерген еді.
Heyerdahl's intention was to prove the veracity of the account of Snorri Sturluson in the Ynglinga saga, written in the 13th century, about the origin of the Norse royal dynasties, and the pre Christian Norse gods. Snorri provides a euhemeristic account, in which he describes the Norse god Odin and some other Norse gods, the Æsir, as having been real people who emigrated from the area around the river Don to Scandinavia at the time of the Roman expansion into their old homeland. In Scandinavia, Snorri writes, they so impressed the native population that they started worshipping them as gods. Heyerdahl tried to seek the origins of the Æsir, following the route set out by Snorri Sturluson in the Ynglinga saga, from the Black Sea and the river Tanais (referred to by Snorri Sturluson by the names Tanaís and Tanakvísl) via Saxon homelands in northern Germany, Odense on Fyn, Denmark to Old Sigtuna, ancient Sweden. When Heyerdahl died in 2002 the second season of excavations had just been finished.
Сын-пікір
Хейердалдың Один жобасы теориясы қозғалған зерттеу салаларындағы норвегиялық ғалымдардың қатыгез сын-пікірлеріне ұшырады. 1999 жылы жарық көрген «Ingen grenser» және 2001 жылғы «Jakten på Odin» кітаптары, Хейердалдың теориясы неге жалған екенін кең жұртшылыққа түсіндіретін, жетекші ғалымдардың күшті және егжей-тегжейлі жауабын алды. Соңғы кітаптан кейін Хейердалға қарсы шабуылдар да көпшілікке құрметсіз көрінді. Сауалнамаға жауапты бес жетекші ғалым, әдетте ғылыми еңбектер мұндай тексеруге ұшырамайтынын, бірақ бұл жағдайда қажет деп санайтынын түсіндірді, себебі Хейердал өзі академиялық дәрежеге ие екенін мәлімдеді, сондай-ақ оның танымалдылығы да осыған себеп болды. Хейердал Азовтың атын Азер ханның «оф» – Астар құдайының ғибадатханасынан алғанын айтады. Ал негізгі тіл білімі мен тарих ғалымдары Азов қаласының аты түріктерден, Хейердалдың пікірінше, Астарлар онда өмір сүргеннен кейін 1000 жылдан астам уақыт өткен соң алынған деседі. Хейердал сонымен қатар, «Эсир» сөзі мен Кавказдың азербайжандық және осетин халықтары, Один құдайы мен Кавказ тілдері тобы Уди, Тир құдайы мен Түркия, ал Ванир (норвегиялық құдайлар тобы) мен Ванник сөзі арасындағы ұқсастықтарға назар салады. «Ванник» сөзі 19 және 20 ғасырларда Урарт тілінің атауы ретінде қолданылған, ал Урарт тілі көне заманда Ван көлі маңында сөйленген.
Heyerdahl's Odin project was subjected to fierce criticism from Norwegian academics within the fields of research upon which the theory touches. Both the first book detailing the Odin project, Ingen grenser from 1999, and the second book, Jakten på Odin from 2001, were met with a forceful and detailed response from leading academics in which the reasons were laid out to the wider public as to why Heyerdahl's theory in their view was false. After the last book the attacks against Heyerdahl were also worded in a way that was seen by many as disrespectful. The five leading academics responsible for the reviews explained that although popular literature would not normally be subject to such scrutiny, they felt it was necessary in this case, partly because Heyerdahl himself laid claim to academic credentials and partly due to his popularity. Azov is believed by Heyerdahl to have derived its name from as hof – temple of the Æsir. Mainstream linguists and historians will say that the city of Azov got its name from the Turks, over 1000 years after Heyerdahl believes the Æsir lived there. Heyerdahl also points to the similarities between the word Æsir and the Azeri and Ossetian peoples of the Caucasus, between the god Odin and the Caucasian language group Udi and between the god Tyr and Turkey, and between the Vanir (a group of Norse gods) and the word Vannic, which was for a time in the 19th and 20th centuries the name used for the Urartian language, spoken in ancient times in the area around Lake Van.