Детерминизм: себеп-салдақ байланыс жүйесі, оқиғалардың алдын ала болжау мүмкіндігі. Физикалық заңдарға сүйенген, әр іс-әрекеттің салдары бар екенін түсіндіреді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Себеп-салдарлық және детерминизм
Causality and Determinisim
Детерминистік жүйе – себеп-салдарлықтың физикалық нәтижелеріне негізделген, жүйеде болған және болатын барлық нәрсені түсіну үшін қолданылатын детерминизм философиялық ілімінің тұжырымдамалық моделі. Детерминистік жүйеде әрбір әрекет немесе себеп, реакция немесе әсер тудырады, ал әрбір реакция өз кезегінде келесі реакциялардың себебіне айналады. Бұл оқиғалардың тізбегі теориялық тұрғыдан жүйенің кез келген уақыт сәтінде қалай болатынын нақты көрсетеді. Бұл ұғымды түсіну үшін, салыстырмалы түрде кішкентай жүйеден бастаңыз. Бір қатарға тізілген үш доминоны көзге елестетіп көріңіз, мұнда әр домино көршісінен домино ұзындығынан кем қашықтықта орналасқан. Бірінші домино құлағаннан кейін үшінші домино да құлайды, себебі екінші домино бірінші доминоға тиген кезде құлайды. Кішкентай детерминистік жүйелерді көзге елестету оңай, бірақ олар міндетті түрде бастапқы себеп және/немесе соңғы әсер арқылы шындықтың қалған бөлігімен байланысты. Домино мысалына оралып келсек, жүйеден тыс бір нәрсе бірінші доминоның құлауына себеп болуы керек. Соңғы доминоның құлауы жүйеден тыс басқа да бір оқиғаға әкелуі мүмкін. Ал жүйені толығымен оқшаулау қажет – егер дауыл, жер сілкінісі немесе жақын маңдағы адамдардың әрекеттері сияқты сыртқы күштер ескерілсе, соңғы доминоның құлауы алдын ала белгіленген нәтиже болмауы мүмкін. Жүйені толығымен оқшаулау шындыққа сай емес, бірақ сыртқы ықпалдың мүмкіндігін ескермейтін жағдайда жүйеде не болатынын түсіну үшін пайдалы. Күрделі физикалық жүйелер міндетті түрде қарапайым жүйелерден құралады, ал оқшауланған жүйелерді бастапқы модель ретінде пайдалану олқылықты жоюға және түсінуге көмектеседі. Домино мысалы Петри желісінің есептеу моделінде дамытылған. Бұл мысал, бір-біріне құлаған доминолардың детерминистік түрде әрекет ететінін болжайды. Тіпті жоғарыда аталған сыртқы күштер де жүйенің жұмысын бұзуы мүмкін, бірақ олар жүйе ескере алмаған себептер, алайда оларды үлкен детерминистік жүйеде себеп-салдарлық байланыс арқылы түсіндіруге болады.
A deterministic system is a conceptual model of the philosophical doctrine of determinism applied to a system for understanding everything that has and will occur in the system, based on the physical outcomes of causality. In a deterministic system, every action, or cause, produces a reaction, or effect, and every reaction, in turn, becomes the cause of subsequent reactions. The totality of these cascading events can theoretically show exactly how the system will exist at any moment in time. To understand this concept, start with a fairly small system. Visualize a set of three dominoes lined up in a row with each domino less than a domino's length away from its neighbors. Once the first domino has toppled, the third domino will topple because the second will topple upon being contacted by the first domino. Small deterministic systems are easy to visualize, but are necessarily linked to the rest of reality by an initial cause and/or final effect. To go back to the dominoes, something outside the system has to cause the first domino to topple. The last domino falling might cause something else outside the system to happen. And the system itself must be considered in isolation—if external forces such as hurricanes, earthquakes or the hands of nearby people were taken into consideration, the final domino toppling might not be a predetermined outcome. Complete isolation of a system is unrealistic, but useful for understanding what would normally happen to a system when the possibility of external influences is negligible. Complex physical systems are necessarily built using simpler ones, and using isolated systems as a starting model can help bridge the gap and aid in understanding. The domino example is developed in the Petri net computational model. This example assumes that dominoes toppling into each other behave deterministically. Even the above mentioned external forces which might interrupt the system are causes which the system did not consider, but which could be explained by cause and effect in a larger deterministic system.
Кейбір детерминистік жүйелер
Классикалық физика – домино мысалында қарастырылған детерминистік жүйе, оны ғалымдар жеке атомдардан үлкен масштабта болатын барлық құбылыстарды сипаттау үшін пайдалана алады. Классикалық физикаға Ньютонның қозғалыс заңдары, классикалық электродинамика, термодинамика, арнайы салыстырмалылық теориясы, жалпы салыстырмалылық теориясы, хаос теориясы және сызықтық емес динамика кіреді. Бұл жүйелердің кейбіреулері күрделі, және оқиғаларды іс жүзінде болжау қиын болуы мүмкін, бірақ егер бастапқы шарттар жеткілікті дәл белгілі болса, мұндай жүйелердегі оқиғалардың нәтижелерін болжауға болады. Бүгінгі күні қолданыстағы барлық дерлік электрондық компьютерлер теориялық фон Нейман компьютерлеріне немесе Тьюринг машиналарына негізделген, яғни олар бір-бірлеп кішкентай, детерминистік қадамдарды орындайтын құрылғылар. Егер барлық кіріс мәліметтері берілсе, компьютер әрқашан детерминистік түрде есептелетін нақты бір нәтижені шығарады. Компьютерлік ғалымдар басқа есептеу модельдерін де зерттейді, соның ішінде параллель компьютерлерді (бір уақытта бірнеше детерминистік қадам) және кванттық компьютерлерді (детерминистік емес кванттық механикалық модельдерге негізделген). Компьютерлік жүйелер немесе бағдарламалар, егер олардың мінез-құлқы күннің уақыты немесе пайдаланушының пернетақтадан деректерді енгізу жылдамдығы сияқты болжауға немесе сенімді түрде қайталауға болмайтын факторларға байланысты болса, көбінесе детерминистік емес деп сипатталады. Дегенмен, бұл терминнің қолданылуы шамалы өзгеше. Бихевиоризм – мінез-құлықты ішкі психикалық күйлерге жүгінбей ғылыми тұрғыдан зерттеуге болатындығы туралы қағидаға негізделген психологиялық бағыт, әдетте детерминистік және еркін ерікке қарсы деп есептеледі.
Classical physics is the deterministic system assumed in the domino example which scientists can use to describe all events which take place on a scale larger than individual atoms. Classical physics includes Newton's laws of motion, Classical electrodynamics, thermodynamics, the Special theory of relativity, the General theory of relativity, chaos theory and nonlinear dynamics. Some of these systems are complex, and events may be difficult to predict in practice, but if the starting conditions were known in enough detail, the outcomes of events in such systems could be predicted. Nearly all electronic computers in use today are based on theoretical von Neumann computers or Turing machines, i. e.: they are devices that perform one small, deterministic step at a time. If all inputs are specified, the computer will always produce a particular output which is calculated deterministically. Computer scientists also study other models of computation including parallel computers (more than one deterministic step at a time), and quantum computers (which are based on non deterministic quantum mechanical models). Computer systems or programs are often described as non deterministic if their behavior depends on factors that cannot be predicted or reliably reproduced, such as the time of day or the speed at which the user enters data at the keyboard. This, however, is a somewhat different usage of the term. Behaviorism, an approach to psychology based on the proposition that behavior can be researched scientifically without recourse to inner mental states, is usually considered to be deterministic and opposed to free will.
Даулы жіктемесі бар жүйелер
Кейбір жүйелерді детерминистік деп жіктеу өте қиын, олар көптеген философиялық талқылауларға себеп болды. Басты мысал – адам санасы, және мүмкін жануарлар санасы да. Егер адам санасы толығымен детерминистік болса, онда адамдар ерік бостандығына ие бола ала ма? Керісінше, детерминистік компьютерлер жасанды интеллект танытқанда, олардың санасы біздің санамызға қалай ұқсайды?
Some systems are particularly difficult to classify as deterministic or not, and have generated much philosophical debate. The major example would be human minds, and possibly animal minds too. Can people have free will if their minds are truly deterministic? Conversely, when deterministic computers are said to exhibit artificial intelligence, how are their minds similar to ours?
Бүкіл ғалам
Детерминистік жүйе неғұрлым ірі болса, себеп-салдар тізбегі соғұрлым ұзақ болады. Бүкіл ғаламды осындай жүйе ретінде қарастыруға болады, бұл өз философиялық сұрақтарын тудырады (Детерминизмді қараңыз).
The larger the deterministic system, the longer the necessary chain of cause and effect. The entire universe may be considered as such a system, which creates its own philosophical questions (see Determinism).