Оңтүстік Америка Кубогы

Кіріспе

Оңтүстік Америка футбол турнирі CONMEBOL Copa América (сөзбе-сөз Америка кубогы), 1975 жылға дейін Оңтүстік Америка футбол чемпионаты (испан тілінде Campeonato Sudamericano de Fútbol және португал тілінде Campeonato Sul Americano de Futebol) деп аталатын, Оңтүстік Америка ұлттық құрамалары арасында өткізілетін ерлер футбол турнирі. Бұл әлі күнге дейін жалғасып келе жатқан ең көне континенттік футбол жарысы, сондай-ақ әлемдегі ең көп тамашаланатын үшінші жарыс. Турнир Оңтүстік Американың чемпионын анықтайды. 1990 жылдардан бастап Солтүстік Америка және Азия құрамалары да қатысуға шақырылды. 1993 жылдан бері турнирде әдетте 12 команда қатысады – барлық 10 CONMEBOL командасы және басқа конфедерациялардан екі команда. Мексика 1993 және 2016 жылдар аралығындағы барлық турнирлерге қатысты, 1999 жылы AFC құрамасы Жапония 12 команданың қатарын толықтырды, ал 2019 жылы Жапония мен Катар қатысты, CONCACAF-тан тағы бір команда шақырылды. 2016 жылғы Copa América Centenario турниріне 16 команда қатысты, оның ішінде 10 CONMEBOL командасымен қатар 6 CONCACAF командасы болды. Мексиканың екі рет күміс жүлде алғаны – CONMEBOL-ға жатпайтын командалардың ең жоғары көрсеткіші. Турнир 1916 жылы басталып, 47 рет өткізілгенінің ішінде, CONMEBOL-дың он ұлттық құрамасының сегізі кемінде бір рет жеңіске жеткен, тек Эквадор мен Венесуэла ғана жеңіске ие бола алмады. Эквадор мен Венесуэла әлі жеңіске жетпеген жалғыз құрамалар. Аргентина мен Уругвай турнир тарихында ең көп чемпионатты жеңіп алды, әрқайсысы 15 кубокқа ие. Турнирді ең көп рет (тоғыз рет) қабылдаған ел – Аргентина, оның ішінде 1916 жылғы алғашқы турнир. АҚШ – CONMEBOL-ға жатпайтын және турнирді өткізген жалғыз ел, ол 2016 жылы өткізіп, 2024 жылы тағы да қабылдайтын болады. Үш рет (1975, 1979 және 1983 жылдары) турнир бірнеше Оңтүстік Америка елдерінде өткізілді.

Басталуы

Оңтүстік Америкадағы алғашқы футбол командасы, Лима Крикет және Футбол клубы, 1859 жылы Перуде құрылды, ал Аргентина Футбол қауымдастығы 1893 жылы құрылды. 20 ғасырдың басында футболдың танымалдылығы артып, континенттік ұлттық командалар арасындағы алғашқы халықаралық жарыс 1910 жылы Аргентина Май революциясының 100 жылдығын тойлауға арналған шараны ұйымдастырғанда өтті. Чили мен Уругвай қатысты, бірақ CONMEBOL бұл шараны ресми деп танымайды. Сол сияқты, тәуелсіздігінің 100 жылдығын мерекелеу үшін Аргентина 1916 жылдың 2 және 17 шілдесі аралығында турнир өткізді. Аргентина, Чили, Уругвай және Бразилия турнирдің алғашқы қатысушылары болды. Бұл «Campeonato Sudamericano de Football» деп аталды, ол қазіргі Копа Американың алғашқы нұсқасы болды. Уругвай Авельянедадағы «Эстадио Расинг Клубта» өткен шешуші матчта Аргентинамен 0:0 есебімен тең ойнап, бұл бірінші турнирде жеңіске жетті. Турнирдің сәттілігін көріп, Уругвай Футбол қауымдастығының мүшесі Гектор Ривадавия Аргентина, Бразилия, Чили және Уругвай қауымдастықтарының конфедерациясын құруды ұсынды. 9 шілдеде, Аргентинаның тәуелсіздік күнінде CONMEBOL құрылды. Келесі жылы жарыс қайтадан өтті, бұл жолы Уругвайда. Уругвай құрамасы турнирдің соңғы матчында Аргентинаны 1:0 есебімен жеңіп, екінші рет чемпион атанды. Шарруан жерінде өткен турнирдің сәттілігі жарысты нығайтуға көмектесті. 1918 жылы Рио-де-Жанейродағы грипп эпидемиясы турнирді тоқтатты, ал Бразилия 1919 жылы турнирді қабылдады және титул үшін өткізілген плей-офф матчында қорғаудағы чемпионды 1:0 есебімен жеңіп, алғаш рет чемпион атанды. Чилидің Винья-дель-Мар қаласы 1920 жылғы жарысты қабылдады, онда Уругвай жеңіске жетті. 1921 жылы Парагвай футбол қауымдастығы CONMEBOL-ға қосылғаннан кейін алғаш рет қатысты. Аргентина Хулио Либонаттидің голдарының арқасында алғаш рет жеңіске жетті. Келесі жылдары Уругвай, сол кездегі әлемдегі ең ірі футбол турнирінде үстемдік құрды. Алайда Аргентина да қалыс қалмады және Чарруамен үстемдік үшін күресті. 1928 жылы Амстердамда өткен жазғы Олимпиада ойындарында финалда жеңілгеннен кейін, Аргентина 1929 жылы Оңтүстік Америка чемпионатында уругвайлықтарды соңғы, шешуші матчта жеңіп, кек алды. Осы кезеңде Боливия және Перу 1926 және 1927 жылдары жарысқа қатысты.

The first football team in South America, Lima Cricket and Football Club, was established in Peru in 1859, and the Argentine Football Association was founded in 1893. By the early 20th century, football was growing in popularity, and the first international competition held among national teams of the continent occurred in 1910 when Argentina organized an event to commemorate the centenary of the May Revolution. Chile and Uruguay participated, but this event is not considered official by CONMEBOL. Similarly, for the centennial celebration of its independence, Argentina held a tournament between 2 and 17 July 1916 with Argentina, Chile, Uruguay and Brazil being the first participants of the tournament. This so called Campeonato Sudamericano de Football would be the first edition of what is currently known as Copa América; Uruguay would triumph in this first edition after tying 0–0 with hosts Argentina in the deciding, last match held in Estadio Racing Club in Avellaneda. Seeing the success of the tournament, a boardmember of the Uruguayan Football Association, Héctor Rivadavia, proposed the establishment of a confederation of the associations of Argentina, Brazil, Chile and Uruguay, and on 9 July, independence day in Argentina, CONMEBOL was founded. The following year, the competition was played again, this time in Uruguay. Uruguay would win the title again to win their bicampeonato after defeating Argentina 1–0 in the last match of the tournament. The success of the tournament on Charrúan soil would help consolidate the tournament. After a flu outbreak in Rio de Janeiro canceled the tournament in 1918, Brazil hosted the tournament in 1919 and was crowned champion for the first time after defeating the defending champions 1–0 in a playoff match to decide the title, while the Chilean city of Viña del Mar would host the 1920 event which was won by Uruguay. For the 1921 event, Paraguay participated for the first time after its football association affiliated to CONMEBOL earlier that same year. Argentina won the competition for the first time thanks to the goals of Julio Libonatti. In subsequent years, Uruguay would dominate the tournament, which at that time was the largest football tournament in the world. Argentina, however, would not be far behind and disputed the supremacy with the Charruas. After losing the 1928 final at the 1928 Summer Olympics held in Amsterdam, Argentina would gain revenge in the 1929 South American Championship by defeating the Uruguayans in the last, decisive match. During this period, both Bolivia and Peru debuted in the tournament in 1926 and 1927, respectively.

Ұйымсыздық және аралық

1930 жылы Уругвайда өткен алғашқы әлем чемпионатына кейін Уругвай мен Аргентина футбол федерациялары арасындағы антагонизм бірнеше жыл бойы жарыстың өткізілуіне бөгет болды. Тек 1935 жылы 1939 жылы ресми түрде жаңартылатын турнирдің арнайы нұсқасын өткізу мүмкін болды. Перу 1939 жылғы турнирге төңкерілді және алғаш рет жеңіске жетті. Эквадор сол турнирде дебют жасады. 1941 жылы Чили Сантьяго қаласының негізі қаланғанының 400 жылдығын тойлау үшін сол жылғы турнирді қабылдады, осыған байланысты жаңа салынған Estadio Nacional стадионының сыйымдылығы 30 000-нан 70 000 көрерменге дейін ұлғайтылды. Үлкен инвестицияларға және команданың бастапқы табыстарына қарамастан, чилиліктер соңғы матчта болашақ чемпион Аргентинадан жеңіліске ұшырады. 1942 жылы Уругвай турнирді өткізіп, жеңіске жетті. 1945 жылы Чили тағы да жарысқа төңкерілді және Аргентинамен титул үшін күресуге жақын болды. Алайда, Бразилия осы мүмкіндікті жоққа шығарды, ал Аргентина чилилік жерде тағы да турнирді жеңіп алды. Содан кейін оқиға үлкен дағдарыс кезеңіне енді. Чемпионат тұрақты түрде өткізілмеді және көптеген нұсқалары ресми емес деп танылды, кейіннен ғана CONMEBOL оларды жарамды деп санады. Мысалы, Аргентина 1945, 1946 және 1947 жылдардағы чемпионаттарды жеңіп, үш рет қатарынан жеңіске жеткен алғашқы (және әзірге жалғыз) команда болды. Осы үш жылдық турнирден кейін жарыс екі жылда бір рет, содан кейін үш, соңынан төрт жылда бір рет өткізілді. Тіпті 1959 жылы екі турнир өтті, біреуі Аргентинада, екіншісі Эквадорда. Осы кезеңде кейбір ұлттық командалар турнирге салқын қарайды. Кейбіреулері жыл сайын қатыспады, ал басқалары нашар командаларын жіберді. 1959 жылы Эквадорда өткен турнирде Бразилия Пернамбуко штатының командасын қатыстырды. Боливия 1963 жылы турнирді қабылдағанда алғаш рет жеңіске жетті, бірақ 1967 жылғы турнирдің бірінші матчында дебютант Венесуэладан жеңіліске ұшырады. 1959 жылы құрылған Копа Либертадорес турнирі де қатысушылардың жарысқа деген көзқарасына әсер етті. Сегіз жылдық үзілістен кейін турнир 1975 жылы қайта жанданып, ресми түрде Америка Кубогы атауын алды. Турнирдің бекітілген орны болған жоқ, барлық матчтар жыл бойы әр елде өтті. Топтық кезеңге тоғыз команда қатысты, ал ағымдағы чемпион жартылай финалға тікелей жолдама алды. Бұл жүйемен турнир 1987 жылға дейін төрт жылда бір рет өткізілді.

After the first World Cup held in Uruguay in 1930, the enmity between the football federations of Uruguay and Argentina prevented the competition from being played for a number of years. Only in 1935 was it possible to dispute a special edition of the event to be officially reinstated in 1939. Peru became the host nation of the 1939 edition and won the competition for the first time. Ecuador made their debut at that tournament. In 1941, Chile hosted that year's edition in celebration of the 400th anniversary of the founding of Santiago for which the capacity of the newly built Estadio Nacional was expanded from 30,000 to 70,000 spectators. Despite the large investment and initial success of the team, the Chileans would be defeated in the last match by eventual champions Argentina. Uruguay hosted and won the 1942 edition. Chile would host again in 1945, and came close to playing for the title against Argentina. However, Brazil spoiled that possibility, and Argentina would win the tournament once again on Chilean soil. The event then entered a period of great disruption. The championship was not played on a regular basis and many editions would be deemed unofficial, only to be considered valid later on by CONMEBOL. For example, Argentina would be the first (and so far only) team to win three consecutive titles by winning the championships of 1945, 1946 and 1947. After those three annual tournaments, the competition returned to being held every two years, then three and later four. There were even two tournaments held in 1959, one in Argentina and a second in Ecuador. During this period, some of the national teams were indifferent to the tournament. Some did not participate every year, others sent lesser teams; in the 1959 edition held in Ecuador, Brazil entered a team from the state of Pernambuco. Bolivia won for the first time when it hosted in 1963, but was defeated in the first game of the 1967 tournament by debutant Venezuela. The founding of the Copa Libertadores in 1959 also affected the way the tournament was viewed by its participants. After eight years of absence, the event resumed in 1975 and officially acquired the name Copa América. The tournament had no fixed venue, and all matches were played throughout the year in each country. Nine teams participated in the group stages with the defending champions receiving a bye into the semifinals. The tournament was contested every four years using this system until 1987.