Мемлекеттердің әскери ынтымақтастығы және одақтары

Кіріспе

Әскери одақ – ұлттық қауіпсіздікке қатысты өзара міндеттемелерді белгілейтін мемлекеттер арасындағы ресми келісім. Егер бір мемлекетке шабуыл жасалса, одақтың мүшелері тікелей шабуылға ұшырамаса да, оны қорғауға міндетті болады. Әскери одақтарды қорғаныс келісімдері, шабуылға қатыспау келісімдері және мәмілелерге бөлуге болады. Одақтар құпия (1870-1916 жылдар аралығында болғандай) немесе ашық болуы мүмкін. 2002 жылғы әскери одақтар туралы мәліметтерге сәйкес, 1815 жылдан 2003 жылға дейін 538 одақ шарты жасалған. Одақтардың басым көпшілігі соғысқа қатысқан одақтасқа әскери көмек көрсету міндеттемесін қамтиды.

Сипаттамалары

Әскери одақтар ұжымдық қауіпсіздік жүйелерімен байланысты, бірақ сипаты бойынша ерекшеленуі мүмкін. 1950 жылдардың басында АҚШ Мемлекеттік департаментінің меморандумы тарихи тұрғыдан одақтар "тараптардың ұлттық мүдделерін ілгерілету үшін құрылып, егер осындай мақсаттарды іздеу кезінде тараптардың бірі соғысқа тартылса, бірлескен әскери амалдарды қарастырған" деп түсіндірді. Ұжымдық қауіпсіздік жүйесі "ешкімге қарсы емес, тек агрессияға қарсы бағытталған. Ол «күш тепе-теңдігінің» өзгеруіне ықпал етуді емес, «негізгі қағидалар тепе-теңдігін» нығайтуды мақсат етеді. Мемлекеттердің әскери одақтарға кіруінің негізгі себебі – басқа елдерден келетін қауіп-қатерлерден өзін қорғау. Дегенмен, мемлекеттер белгілі бір елмен қарым-қатынасты жақсарту немесе белгілі бір елмен қақтығысты басқару үшін де одақтарға қосылған. Одақтардың сипаты, оның қалыптасуы және ынтымақтастығы (немесе оның болмауы) – өткен мен қазіргі заманда көптеген академиялық зерттеулердің тақырыбы болып табылады. Ықпалды еңбектердің қатарында Глен Снайдер, Стивен Уолт және Кеннет Уолцтің еңбектері бар. Кеннет Уолц 1979 жылғы «Халықаралық саясат теориясы» атты кітабында халықаралық саясаттың неореалистік теориясын ұсынды, онда ол әлемдік саясатта күш тепе-теңдігінің қалыптасатынын айтты. Неолиберализммен қатар, неореализм – халықаралық қатынастардағы әскери одақтарды зерттеудегі ең ықпалды екі қазіргі көзқарастың бірі болып табылады; екі перспектива 1960 жылдардан 1990 жылдарға дейін халықаралық қатынастар теориясын басып тартты. Неореализм Солтүстік Американың саяси ғылым саласынан туындады және Е.Х. Карр, Ханс Моргентау, Джордж Кеннан және Рейнхольд Нибурдың классикалық реалистік дәстүріндегі әскери одақтарды түсінуді қайта қарастырады. Неореализм қорғаныс және шабуылға бағытталған неореализмге бөлінеді. 2019 жылғы зерттеуге сәйкес, 1870 жылдан 1916 жылға дейінгі бейбіт кезеңдегі барлық одақтардың көпшілігі құпия немесе жасырын болған. Басқа кезеңдерде құпия одақтар сирек кездеседі. Зерттеу 1870 жылдан 1916 жылға дейін құпия одақтардың көптігі басқа құпия одақтардың ынталандыруымен болғанын көрсетеді. Ашық одақ құру құпия одақтасқа оның құндылығын көрсетеді. Одақтармен байланысты жиі кездесетін мәселелер – тегін пайдалану және жауапкершілікті бөлісу. Одақтың мүшелері одаққа үлес қоспай, одан қамтамасыз етілетін жалпы пайданы алуға бейім. Манкур Олсон мен Ричард Зекхаузердің одақтарды зерттеуіне сәйкес, кіші мемлекеттер көбінесе үлкен мемлекеттердің одаққа салған үлесінен тегін пайдаланады. Әскери тұрғыдан осал кіші одақтастар тегін пайдалануға азырақ бейім, ал стратегиялық маңызды кіші одақтастар көбірек бейім. Одақтар моральдық тәуекелге де әкелуі мүмкін, яғни одақтастар кез келген қақтығыста одақ көмектеседі деп сенсе, олар агрессивтірек және жауапсыздыққа бой ұсынуы мүмкін. Жалпы алғанда, одақтар агрессияны тоқтатуға көмектеседі. Одақтардың ішінде қатысушылар тұтқынға түсуден немесе тасталып кетуден қорқуы мүмкін. Тұтқынға түсу дегеніміз – одақтастар басқа одақтастардың мүддесін бөліспейтін бір одақтастың мүддесі үшін қақтығысқа тартылады. Стивен Брукс пен Уильям Вулфорттың айтуынша, «тұтқынға түсудің нақты мысалын табу өте қиын». Тасталып кету дегеніміз – одақтастар өз одақтасын құтқара алмайды.

Military alliances are related to collective security systems but can differ in nature. An early 1950s memorandum from the United States Department of State explained the difference by noting that historically, alliances "were designed to advance the respective nationalistic interests of the parties, and provided for joint military action if one of the parties in pursuit of such objectives became involved in war." A collective security arrangement "is directed against no one; it is directed solely against aggression. It seeks not to influence any shifting 'balance of power' but to strengthen the 'balance of principle. The obvious motivation in states engaging in military alliances is to protect themselves against threats from other countries. However, states have also entered into alliances to improve ties with a particular nation or to manage conflict with a particular nation. The nature of alliances, including their formation and cohesiveness (or lack thereof), is a subject of much academic study past and present. Influential works include those by Glenn Snyder, Stephen Walt, and Kenneth Waltz. Kenneth Waltz outlined in his 1979 book Theory of International Politics a neorealist theory of international politics where he argued that balances of power tend to form in world politics. Alongside neoliberalism, neorealism is one of the two most influential contemporary approaches to the study of military alliances in international relations; the two perspectives dominated international relations theory from the 1960s to the 1990s. Neorealism emerged from the North American discipline of political science, and reformulates the understanding of military alliances in the classical realist tradition of E. H. Carr, Hans Morgenthau, George Kennan and Reinhold Niebuhr. Neorealism is subdivided into defensive and offensive neorealism. During peace time, according to a 2019 study, almost all alliances from 1870 to 1916 may have been covert or implied. In other time periods, covert alliances have been rare. The study argues that from 1870 to 1916, the unusual amount of covert alliances was incentivized by other covert alliances. The creation of public alliances would signal to the covert ally that the public alliance was more valuable. Common problems for alliances revolve around free riding and burden sharing. Members of an alliance have incentives not to contribute to the alliance while simultaneously benefiting on the public goods provided by the alliance. According to Mancur Olson and Richard Zeckhauser's classic study of alliances, small states frequently free ride on the large state's contributions to an alliance. Small allies that are militarily vulnerable are less likely to free ride, whereas strategically important small allies are most likely to free ride. Alliances may also lead to moral hazard whereby allies behave more aggressively and recklessly if they believe that the alliance will aid them in any conflict. On the whole, alliances do deter aggression on net. Within alliances, actors may fear entrapment or abandonment. Entrapment means that allies get dragged into a conflict over one ally's interests that the other allies do not share. with Stephen Brooks and William Wohlforth writing "it is nearly impossible to find a clear case of entrapment actually occurring." Abandonment means that allies do not come to the rescue of a fellow ally.

Еуропалық тарихнама

Еуропалық тарихи контексте әскери одақ – бұл келісіммен бекітілген, қорғаныс немесе шабуыл, немесе екеуі де біріктірілген әрекеттерді жүзеге асыру мақсатындағы тәуелсіз мемлекеттердің лигасы. Бүгінгі күні әлемдегі ең көне одақ – 1373 жылға дейін соққан Англо-португалдық одақ, онда Англия мен Португалияның сол кездегі корольдықтары екі ел арасындағы «мәңгілік достыққа» уәде берген. Бұл одақ қазіргі Ұлыбритания мен Португалия арасында күшінде, және екеуі де ешқашан әскери науқанда бір-біріне қарсы соғысқан емес. Одақтар көбінесе келісімде нақты айқындалған белгілі бір мақсаттарға бағытталған. Мысалы, 1668 жылғы Ұлыбритания, Швеция және Нидерланды арасындағы Үштік одақ, сондай-ақ 1689 жылғы Киелі Рим империясы, Голландия, Англия, Испания және Саксония арасындағы Ұлы одақ Франция королі XIV Людовиктің билігіне қарсы бағытталған. 1814 жылғы Төрттік немесе Ұлы одақ, Шомон келісімінде бекітілген, Ұлыбритания, Австрия, Ресей және Пруссия арасындағы одақ, Наполеон мен оның әулетін құлату және Францияны оның дәстүрлі шекараларына сығар мақсатын көздеген. 1882 жылғы Германия, Австрия және Италия арасындағы Үштік одақ Франция немесе Ресейдің кез келген агрессивті әрекеттеріне қарсы Еуропалық бейбітшілікті сақтауға бағытталған еді, бұл өз кезегінде он жылдан кейін Ресей мен Франция арасындағы екіжақты одаққа әкелді, олар басқа державалардың кез келген жауыздық әрекеттеріне қарсы өзара қолдау көрсетуге міндеттенді. Дегенмен, кейде одақтарға көбірек жалпылама сипат беруге талпыныс жасалады. Солайша, 1815 жылғы 26 қыркүйектегі Киелі одақ, Ресей императоры I Александрдың діни идеализмімен шабыттандырылып, Еуропа үкіметтерінің жалпы лигасы үшін ортақ негіз табуға тырысты, оның басты мақсаты бейбітшілікті сақтау болды. Сондай-ақ, 1815 жылғы 20 қарашада Парижде қол қойылған Шомон шартының VI бабы, 1818 жылы Экс-ла-Шапельде қайта жаңартылған, Ұлы одақтың қолданылу аясын келісімдерде нақты айтылмаған ортақ мүдделерге қатысты объектілерге дейін кеңейтті. Бұл бапта былай делінген: «Дүние бақыты үшін төрт егеменді біріктіретін тығыз байланысты нығайту мақсатында, Жоғары Келісім жасасушы мемлекеттер белгілі бір мерзімдерде, өздерінің басшылығымен немесе тиісті министрлері арқылы, ортақ мақсаттарға арналған кездесулерді жаңартуға келісті және осы кезеңдердің әрқайсысында халықтардың бейбітшілігі мен өркендеуіне және Еуропаның тыныштығын сақтауға ең пайдалы деп саналатын шараларды қарастыруға келісті». 1815 жылғы 20 қарашадағы келісімнің осы бабы, Киелі одақтың емес, 1815 және 1822 жылдар аралығында Еуропаны бірлесіп басқаруға үлкен державалардың жасаған маңызды күш-жігерінің негізін құрады. Жалпы алғанда, одақтың тиімді болуы үшін оның мақсаттары нақты анықталуы керек, және ұзақ мерзімді перспективада осы мақсаттарды айқындайтын келісімдер, Отто фон Бисмарктің біршама циникалық пікірінше, «қатысушы тараптардың мүдделерімен нығайтылуы керек». Дегенмен, граф Карл Несселроде оны атап өткендей, Еуропаның «адамгершілік одағы», күштердің тұрақты келісімін қамтамасыз ете алмаса да, Наполеонның құлдырауынан кейінгі жылдарда бейбітшілік үшін тиімді құрал болды, және ол күш өкілдерінің халықаралық маңызды мәселелерді талқылау және шешу үшін мерзімді кездесулеріне үлгі болды, бұл қиын және тиімді болмаса да, он тоғызыншы ғасырдың көп бөлігінде жалпы бейбітшілікті сақтауға үлкен үлес қосты.

In the European historical context, a military alliance can be viewed as a league between independent states, defined by treaty, for the purpose of combined action, defensive or offensive, or both. The oldest such alliance in the world today is the Anglo Portuguese Alliance, dating back to 1373 where the then Kingdoms of England and Portugal pledged to "perpetual friendship" between the two countries. This remains in action today between the current United Kingdom and Portugal, and the two have never fought against each other in any military campaign. Alliances have often been directed to specific objects carefully defined in the treaties. Thus the Triple Alliance of 1668 between Great Britain, Sweden and the Netherlands, and the Grand Alliance of 1689 between the Holy Roman Empire, Holland, England, Spain and Saxony, were both directed against the power of Louis XIV of France. The Quadruple or Grand Alliance of 1814, defined in the Treaty of Chaumont, between Great Britain, Austria, Russia and Prussia, had for its object the overthrow of Napoleon and his dynasty, and the confining of France within her traditional boundaries. The Triple Alliance of 1882 between Germany, Austria and Italy was ostensibly directed to the preservation of European peace against any possible aggressive action of France or Russia; and this led in turn, some ten years later, to the Dual Alliance between Russia and France, for mutual support in case of any hostile action of the other powers. Occasionally, however, attempts have been made to give alliances a more general character. Thus the Holy Alliance of 26 September 1815 was an attempt, inspired by the religious idealism of the Emperor Alexander I of Russia, to find in the "sacred precepts of the Gospel", a common basis for a general league of the European governments, its object being, primarily, the preservation of peace. So, too, by Article VI of the Quadruple Treaty signed at Paris on 20 November 1815 – which renewed that of Chaumont and was again renewed, in 1818, at Aix la Chapelle – the scope of the Grand Alliance was extended to objects of common interest not specifically stated in the treaties. The article runs: "In order to consolidate the intimate tie which unites the four sovereigns for the happiness of the world, the High Contracting Powers have agreed to renew at fixed intervals, either under their own auspices or by their respective ministers, meetings consecrated to great common objects and to the examination of such measures as at each one of these epochs shall be judged most salutary for the peace and prosperity of the nations and the maintenance of the tranquility of Europe". It was this article of the treaty of the 20 November 1815, rather than the Holy Alliance, that formed the basis of the serious effort made by the great powers, between 1815 and 1822, to govern Europe in concert. In general it proved that an alliance, to be effective, must be clearly defined as to its objects, and that in the long run the treaty in which these objects are defined must – to quote Otto von Bismarck's somewhat cynical dictum – "be reinforced by the interests" of the parties concerned. Yet the "moral alliance" of Europe, as Count Karl Nesselrode called it, though it failed to secure the permanent harmony of the powers, was an effective instrument for peace during the years immediately following the downfall of Napoleon; and it set the precedent for those periodical meetings of the representatives of the powers, for the discussion and settlement of questions of international importance, which, though cumbrous and inefficient for constructive work, contributed much to the preservation of the general peace during much of the nineteenth century.